leygardagur 14. oktober 1978síða 19

Nr. 77 — 14. oktober 1978 sosialurin Síða 19 Eitt týd Henda bók var seinast út- givin í Tórshavn 1925, men hon hevur verið út- seld í mong ár. Orsakað av, at Feroya Landsbóka- savn í ár fylti 150 ár, hevur Odense Universi- tetsbibliotek latið bókina prenta av nýggjum og ognað Feroya Landsbóka- savni hana. Svend Grundtvig hevur tikið tvær blaðgreinir við, sum báðar eru undirskrivaðar »En Færing<. Tann fyrra »Det færgiske Sprog= (»Kjøbenhavnerposten«, 19. desbr. 1844) er skrivað av V. U. Hammers- haimb, og >Om Commu- nalvæsen paa Færøerne« (»Fædrelandet«, 24. jan- uar 1845) hevur Niels Winther skrivað. Aftast í bókini er >Eftirorð< av Hans Bekker-Nielsen, nakrar viðmerkingar um hevuðsmenninar í tí før- oyska málreisingararbeið- inum og eitt yvirlit. Svend Grundtvig var næstelsti sonur hjá prest- inum og sálmaskaldinum N. F.S. Grundtvig. Hann var føddur 1824 og var so statt ikki meir enn 21 ára gamal, tá hetta stríðsrit varð skrivað, ti henda bók (0.u. 100 síður) er eitt týdningarmikið stríðsrit í tí tjóðskaparligu foroysku málrersluni. Tá ið Svond Grundtvig sigur >Dansken paa Fær- øerne« og »Tysken i Sles- vig«, hugsar hann um danskt mål i Føroyum og tyskt mål i Slesvig. I øld- unum beint framman und- Svend Grundtvig i 1843, teknadur av P. C. Skovgaard an Svend Grundtvig var tjóðskaparkensla ókend. I hesi ti, tá fólk einki hugsaðu um móðurmál og tjóðskaplig eyðkenni, kom týskt mál at verða kirkju- mál, skúlamál og rættar- mál í Suðurjútlandi, og í Føroyum gjerdist danskt mál kirkjumál og tingmál. Fólkið í Feroyum var komið úr Noreg, og úr Noreg vóru Feroyar kristnaðar. Fyri trú- bótina vóru biskuparnir í Feroyum antin føroying- ar, norðmenn ella íslend- ingar, her var ein presta- skúli, sum óivað einans føroyingar hava gingið á, og kirkjumálið var (tá tað ikki var latín) tað mál, sum fólkið talaði. Í londum, har sum trú- bótin kom, var kirkju- málið og rættarmálið framvegis tað mál, sum fólkið í londunum talaði, men so var ikki í Feroy- um, her kom danskt at verða kirkjumál og rætt- armál, eitt mál, sum væl var nærri skylt við fer- oyskt enn latin, men eitt mál, sum feroyingar mundu skiljá lítið av. At danir eins og aðrar smáar tjóðir, ið liggja upp at størri måløki, målsliga eru komnar seint fyri seg, kunnu vit ætla av ti visu, sum Christian Wilster (1797—1840) yrkti um Ludvig Holberg (1684— 1754). Her eru tvey tey fyrstu ørindini: »Før var der knap skrevet på dansk en bog, som rett kunne hjerterne hue, kun eventyr brugbart i kakkelovnskrog, kun vise til spinderskens stue. Hver mand, som med kløgt gik i lærdom til bund latin på papiret kun malte med fruerne fransk, og tysk med sin hund, og dansk med sin tjener han talte.« Her heima hjå okkum vaknaði ansurin fyri móð- urmáli okkara ikki fyrr enn seinast í farnu eld, men mótsteðan móti at mál okkara skuldi fáa tann rætt, sum tað hevur uppiborið hevur verið hørå, enn er ikki komið á mál, men tað gongur framá. Hvussu tað stóð til her heima hjá okkum seinast í farnu eld við góðskuni til móðurmálið, skal eg her nevna eitt dømi um: Jóansekudag 1894 var fólkafundur í Mannafells- dali, har vóru fleiri talarar m.a. ein kaldbaksmaður, sum æt Bærent Wang. 5. juli 1894 tekur >Fering tidindi« soleiðis til: »Bærint Wang í Kald- bókarummæli Svend Grundtvig Dansken paa Færgerne Sidestykke til Tysken i Slesvig Kom út fyrstu ferð i 1845, nú endurutgivin vid viðmerkingum eftir Hans Bekker-Nielsen Odense Universitetsforlag 1978 Kostnadur 40 kr. bak vildi hava bert danskt i skúlarnar. Tað var ein okkara stærsti ampi, at vit ikki kundu tað danska málið, og vildi hann, at skúlalærarnir skuldu læra bernini bara danskt, ja, tað allar besta var, um vit heilt høvdu kunnað blaka tað føroyska burtur og einki annað tosað enn danskt um allar Føroyar.« Tað, sum Svend Grundtvig mest finnist at í bók síni, er tann viðferð føroyskt mál fær á »Stænderforsamlingen« i Roskilde 1844. Haðani var heldur ikki nógv gott at vænta. Nógvir av limun- um 1 tí samkomuni vistu nóg illa, at Feroyar vóru til og høvdu ongan gruna um, hvat mál, fólkið, ið búði har, talaði. Men tað vóru teir danir, sum royndu at gera, hvat ger- ast kundi fyri mál og mentan okkara, og tað skulu teir hava stóra tekk fyri. Tað verður ofta tikið til, hvussu nógv íslendingar hava avrikað á sínum máli, og tað er rætt. Her mugu vit minnast til, at íslendingar hava havt sítt skriftmál gjegnum allar tíðir. Feroyingar vóru ikki so væl fyri sum íslending- ar, vit áttu einki mál utt- an tað, sum livdi á mannatungu. Tað má ti haldast at vera stersta málsliga bragd, sum hent er í norðurlondum tey seinastu 150 ári, at menn fingu um endan á máli okkara, áðrenn tað hvarv, og Føroya fólk fær aldri takkað teimum nóg mikið, sum bjargaðu okk- ara stersta arvi frá fedr- unum frá at fara undir heilt. Sámal Johansen Jentespranget Filmurin fer fram á ein- um av bóndagerðunum við Fedafjorden í Noregi fyrst í hesi eldini. Tað er ein frágreiðing um menniskjalagnur í einum enn var unglingi fyri 20 árum síðani. Tað var honum, hon var ásttikin av í ungu døgum teirra. Men nú er hann blivin alkoholikari. Tey bæði lítlum, doyggjandi hittast aftur, og tað bygdasamfelagi. Her verður ikki leingi, so er gongur bóndakvinnan hon við barn, og skjótt Lina, sum stridist og stendur hon sum brúður strevast fyri at livbjarga sær og livir eitt hart liv. tað: heim. Taparin Gilbert, sum fór til Ameriku, meðan hann Men so hendir Gilbert kemur við bjørtum eygum. Filmurin verdur synd- ur i Leikhus Bio. Automatsvararin i Leikhås Bio hevur tlf. 11131 Byttlingurin Monsieur Maréchal gleðir seg til eina bilfritið í Italiu, men longu i París verður lítli bilur hansara kroystur saman av stóra bilinum hjá Sar- oyan stjóra. Men Sar- oyan er ikki tað, hann sigur seg vera — hann er haraftur ímóti brots- bólkaleiðari. Hann letur Maréchal fara til Napoli í einum hvitum Cadillac — og so fær tann fitti maðurin ålikavæl túr sín. Hann veit bara ikki, hvat er fjalt í bilinum, men tað veit ein annar brotsmannabólkur, og við báðum hesum bólk- unum í helunum fær Marechal ein bæði stutt- ligan og spennandi bil- túr. | Og so gongur alt eftir teimum vanligu reglun- um: biljagstran, bardag- ar millum brotsmenn og so sjålvandi eisini vøkur konufólk. Fyrst metir HL FRK Maréchal eini ógvuliga vakrari damu úr Rom, sum er trúlovað við ein- um illsintum sisilianara Síðani hittir hann týsku gentuna Ursula. sýndur í Havnar Bio Havnar Bio 14105. Filmurin verður Automatsvararin í hevur tlf