mikudagur 31. januar 1979síða 8

Idnadurin í Føroyum IV Góðsking av fiski ein fyritreyt Tað er eyðsæð, at fiski- idnadur er tað, vit hugsa mest um, tá talan er um eina víðari idnadarliga menning í landinum. Her hava vit ráveru tøka, og her hava vit traditiónir, ið væl kunnu verða yvirferdar til eina hægri góðsking. Stutt sagt eru fremstu náttúr- ligu fyritreytirnar tilsteð- ar. Flakavirkini ikki við Í dag hava vit umframt flakavirkini — sum ikki verða tikin við her — bert tvey smærri roykivirkir, bæði komin nakað um somu tíð fyri umleið 2 ár- um síðani, og eitt virki, ið ger sildahálvkonserves. Hesi virkir vísa og tí- verri sum er at hava smá- ar meguleikar. Sildavirkið hevur trupulleikar við at fáa ráverur, og hetta kem- ur neyvan at batna tey all- arfyrstu árini. Hartil kemur, at tað júst innan hetta eki hevur verið og framvegis er óg- vuliga herð kapping, so feroyska virkið hevur ilt við at koma inn á markn- aðin, sum stórt sæð er av- markaður til Danmark og Sveríki, fyrst og fremst tí hesi lond hava traditiónir fyri júst hesi framleiðslu, og tí tað innan hetta eki finnast stór, kapitalsterk felog (Abba, Lund, Glyngere etc.), ið kunnu nýta ótraditionella fram- ferð, um so er, at markn- aðarparturin er í vanda. Eiga meguleikar Hóast hetta er orsøk at rokna við, at vit eiga meguleikar at fáa ein rími- ligan marknaðarpart uppá longri sikt, um rætt verð- ur atborið. Men treytirnar eru: 1) at veran verður út- viklað intensivt, so hon er fult á hædd við tað, ið annars er á marknaðinum, 2) at talan er um hósk- andi úrval t.e. í minsta lagi 3 ymisk slog, 3) at neyðugur peningur verður brúktur til seluna, 4) at meguleiki verður fyri distributión frá dag til dag og 5) at stuðul verður veittur til at gjøgnumføra hetta. Meira enn tá talan er um aðrar fiskavørur er roykiveruidnaðurin heimamarknaðaridnaður burturav. Royktar fiska- verur verða brúktar alla- staðni, men fólk vilja helst hava tær so frískt royktar sum meguligt. Verur, ið eru nakrar dagar gamlar, tá tær koma fram til marknaðin, hava ti av- markadar meguleikar. Frystar roykiverur kunnu bert seljast sum 2. floks. Millumlanda handil við roykiverum er tessvegna ógvuliga avmarkaður. Einasti møguleiki av týdningi fyri okkum tyk- ist í letuni vera sela av lættroyktum, bíligari fiskaverum til Fraklands og meguliga eisini Ong- lands. Hesir meguleikar standa og falla við, um verurnar kunnu vera nóg skjótt frammi á marknað- inum. Selja í Føroyum Tað vildi verið spell, um henda nýggja idnadar- grein heilt hvarv aftur. Peningur er brúktur til bæði iløgur og kanningar, og verurnar eru eftirhond- ini, hvat góðsku viðvíkur, fult á hædd við tað, ið aðrir framleiða. Fyri at fingið fram- leiðsluna meira stabila og áhaldandi vildi tað verið skilagott at gjert meira við heimamarknaðin, sum higartil stórt sæð íkki hevur kent royktar fiska- verur og framvegis bert í lítlan mun er útnyttaður. Hetta kundi í hvussu so er uppá stytri sikt verið tað, ið bjargaði hesi idnadar- grein. Uppá longri sikt vildi ein skipaður útflutn- ingur loftvegis kunnað opnað nýggjar meguleik- ar, men sum er, eru bæði flutningsmøguleikarnir og prísurin til hindurs fyri hesum. — Sum er kann í hvussu so er ikki elvast til eina víðari útbygging av hesi grein innan fiskiidn- aðin. Hverjum nýggjum til- tøkum innan fiskiidnaðin er so møguleiki fyri? Høv- udssetningurin må vera, at einhvør utbygging er grundað á råvørur, ið nóg mikið er til av, eisini uppá longri sikt, og at kapping- arumsteðurnar eru rimu- >Neyvan nakrastaðni har fiskivinnan hevur so stóran týdning, er fiskiidnað- urin so lítið útbygdur sum í Feroyum. Tað, sum higartil er vorðið gjørt, må sum heild sæð kallast vidfåningur«. ligar. T.d. at veran ikki kemur í beinleiðis kapping við verur frá u-londum ella økjum við lægri kostnaðarstigi enn okk- ara. Harumframt mugu krevini til stýring av flutningi og selu ikki vera alt ov stór. Livur og rogn Onkrar kanningar eru gjørdar av fyritreytunum fyri framleiðslu og selu av fiskahermetikkverum. Í samband við ætlanir um konservesvirki í Sanda- vági er soleiðis funnið fram til, at ein góðsking grundað á livur og rogn átti at havt møguleikar. Hevuðssjónarmiðið aft- anfyri hesa niðursteðu var: 1) at tørvur er á rognum til framleiðslu aðrastaðni, og ávirkar hetta, at prís- kappingin ikki verður so herð sum annars, 2) vit hava eina nøgd av rognum, ið kann »føda« eina nýmótans fram- leiðslulinju, 3) livur verður sum er ikki brúkt og kann tí fáast fyri rimuligan pris, 4) nytta teknologiin er å einum rimuligum stigi 5) marknaðurin fyri báðar verur er stabilur og kann vidkast og 6) marknadarprisurin tykist rimuligur og gevur plåss fyri hampuligari ur- tøku. Hesi viðurskifti eru neyvan stórvegis broytt síðani, og arbeitt eigur at verða við hesum møgu- leika. Ein fyritreyt er kanska, at tiltøk eiga at verða gjerd fyri at tryggja, at ráveran verður fyrihildin føroyska idnad- inum. Hetta er kanska mest ein politiskur spurn- ingur, sum vilji óivað er til at fáa loyst. Kanningar hava verið gjørdar av hermetikk- framleiðslu grundað á brisling, makrel etc. Um- framt at atgongdin til rá- veruna neyvan er so trygg sum ynskiligt kundi verið, hevur tað víst seg, at teknologiin, ið brúkt verð- ur innan hetta eki, er ógvuliga høg (fá, stór virkir), at kappingin er ógvuliga herð (yvirkapa- citetur), og vinningurin tí ógvuliga lítil. Farsvørur Åvisar kanningar eru eis- ini farnar fram av møgu- leikunum fyri vørur grundadar å fars. Talan kundi her verið um fiska- pylsur, krebinettir, frika- dellir etc., fiskabollar og fiskakøku. Sum er, er tad serliga marknaðurin fyri fiska- pylsu, ið kann hava á- huga. Talan er um eina so at siga nýggja veru, ið finst á marknaðinum í ymsum tilgerðum, og sum verður eftirspurd í vaks- andi mun. Til hesa fram- leiðslu hava vit ráevni, ið er nakað biligari enn flestu aðrastaðni, og framleidsl- an er lett at fáa í gongd. Øl] tekin eru til, at hetta er ein vera, ið grundarlag er fyri at seta í fram- leiðslu. Marknaðurin fyri fiska- bollar og fiskakeku er av- markaður, men stabilur. Tað kann hugsast, at marknaðurin fyri hesar verur kann verða út- bygdur, serliga i åvisum fjarum londum. Tað kann ávirka kappingarferi okk- ara, at ein partur av ver- uni vanliga er innflutt rá- vera (mest mjel), men her kann tað hugsast, at t.d. svartkjafturin vil geva okkum biligari fiskiråevni enn higartil. Umframt higartil kendar verur, er tað av týdningi, at vit eisini útvikla okkara egnu verur úr biligum farsrá- evni, grundaður á so lítið innflutt ráevni sum megu- ligt. Møguleikarnir tykj- ast óavmarkaðir. Lidnir rættir I føroyska orðaskiftinum um góðsking verður ofta tosað um lidnar døguråa- rættir úr fiski. Givið er, at marknaðurin fyri lidnar døgurdarættir er stórur og vaksandi allastaðni í takt GA KLAR FF SÆLEN Fx NOFYSTLANT BS KISFIÐ HERA SFERSR Bakkasild, góðskað sildavera beinleiðis til brúkaran við veksturin í talinum á útiarbeiðandi kvinnum. Í sær sjálvum skuldu vit átt meguleikar eisini fyri slíkari framleiðslu, men tað má gerast greitt, at krevini bæði til fram- leiðslu, og selu eru ógvu- liga stór, og at verurnar mugu útviklast javnan. Spurningurin er, um vit eru nóg búnir til fram- leiðslu á so høgum stigi. Hartil kemur, at serliga her krevjast nógvar inn- fluttar ingrediensir, og at tollurin á lidnum degurða- rættum og paneraðum fiskavørum vanliga er høgur. Men vit eiga sjálv- andi áhaldandi at arbeiða fram móti at skapa møgu- leikar fyri eini so hegari góðsking sum meguligt. Ein serligur formur fyri „góðsking< er hetta bert at pakka verurnar. Nógv virki aðrastaðni eru meira ella minni grundað á pakking t.e., at veran í mongum føri er óviðgjerd, men gjøgnum pakking, prismerking etc. verður hon gjørd egnað til sølu gjøgnum nýmótans sølu- búðir. Alt fleiri verur verða seldar og pakkaðar, eisini fiskaverur, í takt við broytingarnar í selu- strukturinum. — Onkrar av teimum verum, vit selja í stórum pakningi verða uttanlands um- pakkaðar í smærri pakn- ingar t.d. saltfiskur, flat- fiskur og rækjur. Higartil hava vit i Føroyum bert í avmarkaðan mun detail- pakkað verur. Hesin ser- ligi formur fyri »g6dsk- ing« eigur at verða útvikl- aður, soleiðis at møguligt er at fáa verurnar longri út í seluliðini. Mijølframleidsla Ein serligur tåttur er framleiðsla av djórafeði. Marknaðurin er ógvuliga nógv vaksin hesi seinastu árini og er framvegis í vøkstri. Slík framleiðsla er sum vera man gru lað á bíliga veru, fyrst og fremst t.d. kjøt og fisk, ið ikki kann nýtast til menn- iskjafødi. Alternativið fyri slíka ráveru er mjelfram- leiðsla, ið ofta gevur ógvuliga lítið av sær. Fiskur til djorafødi fæst turkaður (til hundar), frystur (malin) og sum konserves. Í ellum feri er talan um lætta, lítið krevjandi framleiðslu, sum eisini hóskar saman við aðrari matframleiðslu. Útboðið av djorafødi er vaksið eins nógv sum eft- irspurningurin seinastu árini, og kappingin hevur havt lyndi at harðna. Nevndin metir tó, at ans- ur eigur at vera vístur hesum eki og mælir til, at framleiðslu- og kapping- arviðurskiftini verða kannaði nærri. Nógvir møguleikar Víst er her á nakrar av teimum meguleikum, nevndir metir, tað skuldi verið fyri góðsking av fiskaverum. Lagt verður eina við, at góðsking av verum er eitt dynamiskt fyribrigdi, og at megu- leikarnir sum heild sæð tí eru óavmarkaðir. Vit hava ráevni, sum prinsipielt kunnu útviklast til eitt óendaligt tal av lidnum verum. Higartil hava vit lítið og einki gjørt, men onku- staðni skal av álvara byrj- ast, ja tað sær líka fram út til, at vit eru við at vera í tíðsneyð, um so er at aft- urgongdin innan fiski- vinnuna verður munandi. Fyri at fremja útvikling- ina og gera privatar fyri- tekur/persónligar = meira áhugaða: fyri at fara í gongd við tiltek innan fiskiidnad, átti tað frá al- mennari síðu, ongantíð ov skjótt, at verið farið undir eitt miðvíst granskingar- og kanningararbeiði, bæði hvat verumenning, fram- leiðslu og selu viðvíkur. Mælt verður til, at hetta verður tikið upp til eina samlaða meting.