leygardagur 3. februar 1979síða 7

Nr. 9 — 3 Februar 1979 sostafatin Síða 7 TUNGUTALA FYRI HVØNN — OG FYRI HVØRJUM? (Bleyttkokadar hugleidingar um målpolitikk) Sidani føroyamålsdeildin å Fróðskaparsetrinum fór undir at taka ymisk demi um skeivan málburð upp til viðgerðar í bløðunum, hevur tú ofta sæð lesara- brev um, hvussu hetta ella hatta eigur og ikki eigur at sigast og skriv- ast. Sjálvandi er tað gott at fólk fara at tjakast um hugtekini „rætt og skeivt« i føroyskum, men hetta kann lætt fara at hava 6ynsktar avleiding- ar, ti spurningurin um »rætt og skeivt« mål er ógvuliga fløktur. Til dømis kann ein spyrja, hver ið við góðari grund kann taka sær rætt at vera dómari í hesum máli. Vit liva í einum málsligt ótrúliga fjel- broyttum landi og samfel- agi, í mun til stødd og i- búgvatal. Ymiskar grund- gevingar kunnu vera fyri, hvussu lúkast skal, um tað yvirhevur skal lúkast. Onkur vil hava øll orð, sum líkjast onkrum út- lendskum orði burtur úr málinum. Onnur bert tey orð, sum líkjast orðum í ávísum máli (helst donsk- um, ella enskum, ella ís- lendskum). Og summi aft- ur vilja lúka ávísar mál- iskur burtur (til demis suðuroyarmál ella havnar- mál). Hetta kann hava tær keðiligu avleiðingar, at fólk sum kennir á sær, at málburður teirra er vána- ligur eftir onkrum sjálvs- valdum dómara at dema, fara at halda seg aftur frá almennum tjaki í skrift og talu, fara at skammast yvir málburð sín og ikki tora fram á rødarapallar, í útvarp og bleð. Fólka- ræðið gerst sostatt fólka- ræði fyri tey, sum tosa málið, sum sleppur í- gjøgnum nålareygad á »fjallinum«. Hetta fær so aftur tær avleidingar, at mål okkara i skrift og talu gerst fåtækari og meiri einsrættað, gelt fyri per- sónligar | vendingar og staðar- og stættarbundn- ar máliskur. Felags rót Út frá einum málfreðis- ligum sjónarmiði er tað eisini gin óvísindalig, 6- búgvin steðutakan at gera sum Feroyamálsdeildin ger, nevniliga at taka tað sum prógv fyri at eitt orð ella ein vending er »Ofør- oysk«, at hon eisini finst í donskum, ella er tikin úr donskum. Målfrødingar- nir har áttu at dugað tann barnalærdóm, at norður- lendsku málini hava felags rót, sum kann greinast aftur í forngermanskt mál, og um man vil, heilt aftur til indoeuropeiskt. Tá málfreðingar kunnu finna felags orð og líking- ar í indiskum og europe- iskum máli, eins og felags málburð i ellum germ- anskum málum — hví skuldi tað so verið eitt prógv fyri >óferoyskleika< at mál okkara líkist eðrum germanskum, ella enntá norðurlendskum, málum? Um øll fóru at hugsa so- leiðis kring heimin, so vóru fá mál eftir, sum hevdu verið legitim og nóg góð. Málið er ikki nakað de- finitivt, nakað faststoypt, og málfreði er ikki mate- matikkur ella logikkur, hóast tað hevði verið greiðari um tað hevði ver- ið soleiðis. Meðan tað fyrr var avbyrgingin, sum fekk málini at klovna hvert frá eðrum og greina seg út frá eini felags rót, er tað í dag vaksandi sam- bandið manna millum sum ger at málið ávirkast ymsastaðni frá. Tað flýtur meir — og hetta merkir ikki, at tey einstøku mål- ini »spillast« ella at eitt mál sum feroyskt er í »vanda«. Eitt mål sum er livandi og verður tosað av ollum landsins íbúgvum, er ikki í vanda. Vandin var kanska har, tá vit enn ikki høvdu eitt skriftmál. Men ein annar vandi er hættisligari, og tað er tá eitt mál byrgir seg inni og stirðnar, til tað bert verð- ur eitt amboð fyri útvald- ar málmenn, sum hava tið og meguleika at dyrka málið burturav, meðan fjøldin fær meir og meir tepta tungu, og má hava talsmenn um hon skal fáa hugsan sína fram alment. »Fjadrarugvax ella skrivimaskina Eitt annað má eisini havast í huga. So við og við sum framleiðsluhátt- urin mennist, er neyðugt við nýggjum hugtøkum, orðum og vendingum, fyri at vit kunnu fata tað, sum ikki hevur verið lýst í gomlum málburði, av tí at fyribrigðið fkKi hevur ver- ið til áður. Sjálvandi kann man tá gera sum summir málreinsarar: stoyta nýtt vin í gamlar bjølgar, taka orð frá gomlum lutum og seta tey á nýggjar. Kanska heldur onkur tað vera føroyskari at nevna ein penn eina »skrivifjød- ur< hóast ein pennur ikki er nekur fjøður, (men verður tað kanska tá fjaðrar eru farnar úr søg- uni og bert orðið er eftir). Og kanska kemur so aftur onkur við uppskoti um at nevna skrivimaskinu »fjadranigvu« ella >rav- magnsfjaðrarúgvu<, um hon er elektrisk. Men ilt er at fáa slík margháttlig málsmíð at festa seg. Serstakliga tá málekið er lítið og fólk sum vil kynnast nýggjum fyribrigdum og fylgja við í ti sum fyriferst í heimin- um, má lesa um tað á ødr- um málum. Hesi mál eru oftast við í teirri altjóða samtykt at nýta altjóða heiti um nýggj teknisk og visindalig fyribrigdi. Hetta er praktiskt, ti so skjótt sum framleiðslu- háttur okkara mennist, klára málsmiðir ikki at fylgja við. Um tað er ynskt ella ikki — fjøldin noyðist at læra altjóða heiti um hon skal hava møguleika at fylgja vid í menningini. Og hetta ger summar málfreðingar est- etiskt ónegdar, og meiri fremmandgjerdar. Og so- leiðis eigur tað ikki at vera. Syndin einans í Danmark Teigurin »ORD OG TAL« hjá Fróðskaparsetr- inum kundi til demis neyvan komið og biðið føroyingar halda uppat at nýta orðið »vika« ti sviar siga »vecka«. Hvi liggur syndin einans i Danmark? Og hvat vid øllum teim orðum og vendingum, vit fingu úr enskum í slupp- tíðini: logar, dekk, slupp osfr. (Hví skulu vit ikki innflyta orð úr enskum í popptíðini, tá vit kundu tað í slupptidini? Kann vera, at popp-orðini fara at fella líka væl til um 100 ár). Sanniliga hava føroy- ingar altid »innflutt« heiti fyri lutir, tá orð hava vantað. Og tey sum ikki hava riggað inn í málið, eru flest ell dottin burtur av sær sjálvum, meðan onnur hava riggað, hava ríkað málið og eru góðtik- in av flestøllum sum »før- oysk« orð i dag. Um vit nyta tann logikk at siga fornnorrønt mål at vera tad einasta virdismeting- artól, sum eigur at vera nýtt, so má minnast á, at vit við eins góðum logikki kunnu siga at virðismet- ing um »gott« fornnorrent mál má hava sum grund- arlag, hvussu nógv tað líkist sími rót: fornger- manskum máli. Og soleið- is kunnu vit halda áfram aftureftir til Adam og Evu ella apurnar. Í og fyri seg er onki skeivt í at fera ein mál- politikk, tí hann verður so altíð fordur onkursvegna í hvussu so er, undir eftir- liti ella »frælst«. Og tað er sjálvandi ein uppgáva hjá einum stovni sum Fróðskaparsetrið at taka lut í slíkum politikki. Men hann eigur ikki at forast sum ein tungu- kvettandi politikkur om- anifrå og niðureftir. Held- ur sum eitt livandi tjak um mál og leiklut tess í mannlivinum, samfelagn- um, eitt tjak, sum tekur oll tey eki við, sum við- koma fyribrigdinum »mål«. Málstríð er stættarstrid I stadin fyri einans at døma málburðin hjá fólki frá einum vakurleikasjón- armiði sum grundarlag (sum sambært náttúru sína verður relativt og persónligt), í staðin fyri at leggja seg út í hver rit- hevundur skrivar »gott mål« og hver »ringt mål« (og sostatt — uttan at skeita eftir, hvat hann skrivar um — at avgera hver, ið hevur »rætt« at taka lut í skrivifrælsin- um), — so áttu slíkir stovnar at opnað eygu fyri málsins heimspeki, sosio- logi, psykilogi, fyri ling- vistiskum sjónarmiðum og teimum Osemjum og ti tjaki, sum fer fram millum ymiskar teoretiskar á- skoðanir innan hesi eki av målvisind kring heimin. Eitt so tydningarmikid eki fyri alla menniskjans- liga mentan kann ikki bert snúgva seg um málsligt jura: »rætt« ella »skeivt«, målid og tess fjølbroytni må skiljast visindaliga og ein málpolitikkur má byggja á ein tilikan skiln- ing. Tjóðskaparkensla kann vera góð til sítt brúk, men hon eigur ikki at forða fyri visindaligum innliti. Í eðrum londum eru málvísindamenn fyri ein stóran part farnir at kanna málið sum sosialt fyribrigdi. Vísindin um hetta er nevnd sosio-ling- vistik (av linguis = tunga) og eki hennara er kannan av muninum millum mál hjá fólki úr ymiskum stættum í sam felagnum, hví slíkur mun- ur er til, hvussu hann er háttaður, og hvat tað er sum avger málburðin hjá fólki innan ymsar stættir. Og tað er ikki undarligt, at tað nevniliga eru fólk frá hesi vísindagrein, sum avdúka at talan um >rætt og skeivt« mál ella >gott og ringt< ikki er annað enn eitt slag av stættar- ligari kúgan. Málstríð er soleiðis eitt slag av stætt- arstríði: sum oftast hava tað verið tey vælbjargaðu, hægri stættirnar í samfel- øgunum, sum hava skirt „málið á gøtuni« at vera »skitid« og »Øreint« ella »simpult«. Bern teirra lærdu hava betri megu- leikar at verða uppalin við abstraktum hugtekum, tey fáa sum oftast inn- prentað fleiri orð undir uppvekstrinum heiman- ifrå, tey liva nærri bókliga heiminum og tað gongur betri hjá teim í skúlanum, ti tey hava bestu megu- leikar at brúka sama mál sum lærararnir, sum sjáldan tosa »målid á gøt- uni«. Talan um »vidfødd evnir« til lærdóm er oftast ein misskiljing: aloftast er talan um stættarligt treytaða eydnu ella mis- eydnu í skulaskipanini. Hetta nevnist »sosialur arvur«, og kann eisini fåa okkum at skilja, hvi »mål- reinsarar« oftast ala upp børn, sum tosa »rætt« og ti tora at gera seg gald- andi í orð og talu alment, og hava lættari við at ger- ast »g6dtiknir« rithøv- undar sum skriva »gott« mål. Sjålvandi eru und- antøkini mong i báðar ættir, ti økid »mål« er eitt fløkt øki. Men hetta er vert til umhugsunar. Málslig undirluta- kensla i egnum landi Fyri at siga sum er: målsligi spurningurin er ikki minst ein pedagogisk- ur spurningur, og av ti at pedagogikkur er knyttur at samfelagnum, er mål- spurningurin ein samfel- agsligur, ein politiskur spurningur: tað at føra málpolitikk, málstrið er at stridast politiskt, antin tad er moti bodum frå hjå- landaveldum ella målslig- ari kúgan frå ráðandi stættum í landinum sjálv- um. Um vit hava eina ávisa fatan um, hvussu »gott« foroyskt mál eigur at vera, tað veri seg frá ein- um vakurleikasjónarmiði ella einum logiskum sjón- armiði, ella frá ti sjónar- miði at tað sum líkist onkrum fornmáli er best — so nyttar tað lítið og onki at lyfta peikifingurin og døma fólk til tøgn og steðga pennum sum ikki hóva ti góðtikna; at vera á varðhaldi móti árini frá eðrum norðurlandamálum havnarmáli ella suðuroy- armáli, fyri ikki at tala um „málið á gøtuni« við ellum sínum »slang«-tilfari; hetta er ein skeivur vegur Um tað nú veruliga er so, at føroyingar sum heild duga so illa at skilja tað sum skrivað verður, og duga so illa at skriva sítt egna mál, so er okkurt fullkomiliga galið við okk- ara skúlum og teim megu- leikum, fólk hava at fáa útbúgving og hesum landi. Og spyrja vit so aftur, hverji tað eru sum ikki »duga« nog væl at skriva ella skilja ov illa tað, sum skrivað verður í bókum ella eðrum ritum, sum síggja reytt og blaka alt frá sær, tá tey síggja eitt fremmandaorð — so tori eg næstan at sverja uppá at ein kanning vildi víst okkum eina mynd sum hevði okkurt samband við hverjum stætti fólk er úr. Eina mynd sum m.a. sýndi okkum grundarlagið undir málsligari undir- lutakenslu í egnum landi — eini undirlutakenslu, sum hverki málreinsarar, málsmiðir ella teir, sum dyrka málið í sjálvum sær leysrivið frá samfelagin- um, kunnu beta upp á. Her krevst betri læri- meguleiki fyri samfelags- borgarar úr ellum stætt- um, ein størri útjavning millum tey, sum starva við hond og líkami og tey, sum halga sær andaligt lív, mentan og visind. Beinast má fyri ræðsluni fyri at skriva, purrast má uppundir at fólk skrivar blaðagreinir eins væl og bøkur á sínum náttúrliga máli mentan í uttan at lata seg boyggja undir, vegna onkran málreinsandi peikifingur. Tjak um mál má ikki merkja fyriskipan um at halda munn, av tí at málið er >óreint<. Ein bók eins væl og annað ment- anarverk má dømast fyrst og fremst eftir bodskapi, innihaldi — annars kunnu ymsar hugsanir vera um málbúnan. Meg minnist at hoyrt um målfrøding skrivad hava utlendskan sum hevði ritgerð um og granskad føroyskt mál og helt seg vera hollan í hes- um. Tá hann so einaferð fór á Bacalao at arbeiða, tók hann seg fyri pannuna av bilsni, ti her var talað eitt heilt annað mál, enn hann hevði lært. Hetta demi vísir á tað neyðuga í sosio-lingvistiskum sjón- armiðum. At okkara skriftmál er lagt so langt frá talumálinum, at mun- urin ska tórar trupul- leikar fyri fólk sum vilja læra at stavseta rætt, er ein vansi, sum vit tíverri eru noydd at liva við, nú so langt er liðið síðan Hammershaimbs tid. Framhald å sidu 10