hósdagur 6. apríl 2000síða 8

14 Nr. 4 · hósdagur 6. apríl 2000 · 74. árgangur K@T@-horniÝ Rolf Herup Olsen, samskipari, Farodane Anna›hvørt vit ynskja ta› ella ei, er internet- snartoki› fari› á rull. Ta › er vi› at vera sí›sta útkall, og um vit vilja ver›a vi› ella ei mugu vit avgera sjálvi. Komandi árini fara vit óiva› at síggja fyritøkur, i› skriva søgu — me›an a›rar fara í søguna... Ta› er frammi í løtuni at hava eitthvørt vi› ’e’ at gera. Men hvat liggur í heitinum e-handil, er talan um upplop ella er hetta naka› sum einhvør — einstaklingur sum fyritøka — eigur at taka stø›u til? Her ver›ur í stuttum givi› eitt bo› uppá hvørji atlit, virkislei›arar eiga at taka, tá fari› ver›ur inn í henda n‡ggja heim. Fleiri vinnulívslei›slur hyggja vi› ivasemi eftir ítøkiligu fyrimununum vi› e-handli og handilsliga vir›- inum av internetinum. Møguliga hongur hetta sam- an vi› at mætastu forsprák- ararnir av øktum internet- virksemi higartil hava veri› KT- og reklamuvinnan. Men interneti› og e-handil eru ikki bert tøkniligir- ella l‡singarspurningar — ta› eru handilsligir spurningar, i› lei›slan sum skjótast eigur at fáa grei›i á. Antin vit vilja ta› ella ei, slepst ikki undan, at ta› í løt- uni henda djúptøknar broyt- ingar í tøkniliga grund-stø›- inum — broytingar, sum eru okkum øllum vi›komandi. Henda tøkniliga menning ella ’digitalisering’, ver›ur av summum hildin at vera ’bert ein n‡ggj tøkni’, men her má havast í huga, at talan samstundis er um grund- leggjandi broytingar í okkara heimsuppfatan og —t‡›an. Broytingar, sum í stóran mun koma at ávirka okkara arbei›slag og samskiftis- hættir, og sum eftir mínum vilja hava avgerandi árin á okkara uppfatan av virkis- lei›slu og mátan at reka handil. Og her spælir inter- neti› ein t‡›andi leiklut. At vøkstur er á internet økinum er flestum ey›sæ›, og fyri í stuttum at l‡sa internet-útbrei›sluna kunnu nevnast fylgjandi tøl, i› vísa vænta›u gongdina: Internetbrúkarar: 1994 3 mió. 1998 100 mió. 2005 1000 mió. Handil á internetinum: 1998 150 mia. kr. 2000 2000 mia. kr. 2005 7000 mia. kr. Hóast talan er um partvísar gitingar, eiga hesi tøl at siga okkum, at vit óiva› bert hava sæ› toppin av ísfjallinum. Hjá fyritøkum, i› standa fyri hesum broytingartí›um, átti ta› ikki longur at veri› tøknin sjálv, sum er mest áhugaverdi parturin. Heldur eigur lei›slan at seta seg inn í og taka stø›u til hvussu henda tøkni kann gagn- n‡tast, vi› handilsligum fyrimunum fyri eyga. Men hóast hesin n‡ggi internet- heimur ver›ur mettur at geva føroysku vinnuni fleir- falda›ar møguleikar vi› sonevndu ’globaliseringini’, má havast í huga, at hetta í líka stóran mun kann gerast ein hóttan. Um lei›slan ikki hevur eina grei›a stø›u til - ikki um ella nær, men hvussu fyritøkan gerst partur av internetinum, er vandi fyri at ein ver›ur afturúr- sigldur. Sum á›ur nevnt eigur e- handil ikki at vera ein KT- ella markna›arføringsupp- gáva. Øll fyritøkun er um- fevnd, og ta› er úr erva — frá lei›slunar sí›u, at fram- takshugurin skal birtast. Um hetta ikki longu er gjørt, eigur lei›slan at leggja eina internet-strategi, har mál og mi›lar fyri framtí›ar virk- semi á internetinum ver›a stungnir út í korti›. Ta› er her av t‡dningi, at ein setur seg væl inn í tøknina, interneti› og e-handil sum heild — og skilur teir møgu- leikar og hóttanir, i› her kunnu liggja. Ein eigur at útgreina, hvat meirvir›i vi›skiftafólki kann fáa, og sí›an skal stø›a takast til hvørji tiltøk, í samsvar vi› langtí›ar handilsætlanirnar annars, skulu setast í verk. Ta› er sjálvsagt ilt at siga hvør gongd lei› er hin skilabesta hjá tí einstaka virkinum, men nakrar ábendingar kunnu tó gevast. Bert at síggja interneti› sum ein mi›il kann eftir mínum tykki geva skeiva fatan av hvørji handilsligir fyrimunir her kunnu liggja. Ney›ugt er at skilja teir eginleikar vi› internetinum, i› kunnu geva eina hollari fatan av strategisku møguleikunum vi› e-samskifti. Hesir egin- leikar eru l‡stir í ni›anfyri standandi mynd. E-handils- trappan skal ikki skiljast sum einasta rætta lei›in hjá fyritøkuni til e-handils- virksemi, men hon ver›ur mett at ímynda gongdina hjá flestu virkjum, sum í vaks- andi mun n‡ta interneti› í dagliga arbei›inum. Grunda› rætta› undirstø›ukervi Fyrsta stig á lei›ini er at virki› hevur ney›uga undirstø›ukervi (infrastruk- tur). Her ver›ur ikki hugsa› um vegir, tunlar og br‡r, men um digitala undirstø›ukervi. Flestu mi›alstórar og stórar fyritøkur hava í dag skipa› teldurnar í net, umframt at tær hava internet-samband. Ein langtí›arætlan fyri út- bygging av hesum kervi ver›ur mett sum ein fyritreyt fyri einum sunnum grund- stø›i undir internetvirk- seminum. Markna›arføring og samskifti Interneti› má sigast at hava serliga gó›ar markna›ar- førings- og samskiftisegin- leikar. Ofta sæst hetta vi› at markna›ardeildin fær ábyrgdina av internetvirk- seminum. Vanligt í hesum skei›i er at fyritøkan fer undir e-postsamkifti og hevur eina kunnandi heima- sí›u. Ta› eru helst fáir virkis- lei›arar, i› ikki hava sæ› møguleikarnir at n‡ta interneti› sum l‡singarmi›il og s‡nisglugga. Sammett vi› útvarp og sjónvarp, sum ávikavist høvdu 40 og 13 ár at náa ein sonevndan ’kritiskan massa’ á 50 mió. fastar ’n‡tarar’, tók hetta bert 4 ár hjá internetinum. Sostatt er interneti› ikki bert eitt samskiftisambo›, ta› er vor›i› ein samskiftisháttur. Samskipan av arbei›sgongdum Tá hetta er sagt má sta›festast, at dagarnir, har ein stutt l‡sing av fyritøkuni, telefonnummar og bústa›ur, saman vi› eini mynd av stjóranum, var einasta ískoyti til heimasí›una, eru taldir. Sokalla›a visittkort- stø›i má og skal broytast til eitt meira mi›víst virksemi. Interneti› skal her ver›a ein nátúrligur partur av arbei›s- degnum og av mátanum, virki› ver›ur riki›. Arbei›s- gongdirnar eiga at ver›a samskipa›ar og heiti sum intranet og extranet koma inn í myndina. e-samskifti Grundleggjandi skipanir í fyritøkuni, so sum fíggj- arst‡rings-, framlei›slu og søluskipanir koma at broytast munandi komandi árini. Ráki› er, at úvegarar av tílíkum skipanum, t.d. Navision, Concorde og SAP gera skipanirnar internet- tilbú›nar, solei›is at tær troyta møguleikarnar, sum interneti› ber í sær. M.a. kann vøru- og tænastu-út- bo›i› vi› hesum gerast sjón- ligt á internetinum. Bein- lei›is útvegara- og kunda- samskifti ver›ur vanligt, og sonevnda business-to-busi- ness samskifti ver›ur mun- andi broytt, m.a. vi› elektroniskum fakturum. Anna›hvørt vit ynskja ta› ella ei, er internet-snartoki› fari› á rull. Ta› er vi› at vera sí›sta útkall, og um vit vilja ver›a vi› ella ei mugu vit avgera sjálvi. Men hóast ta› hvørki ver›ur einkulta virkislei›slan ella føroyska vinnan sum heild, i› koma at avgera, hvørjar spælireglur vera galdandi á n‡ggja e- torginum, er ta› av størsta t‡dningi at vit hava eina grei›a stø›u til hvør okkara leiklutur skal ver›a - bæ›i hvat politiskum mynduleik- um og virkislei›slum vi›- víkur. Komandi árini fara vit óiva at síggja fyritøkur, i› skriva søgu — me›an a›rar fara í søguna... E-handil – kemur hann okkum vi›...!? PANEL Niels W . Poulsen, advokatur Hava tit ein spurning um telduútbúna (HW) ella ritbúna (SW), hvat tit hava rætt og loyvi til ella okkurt heilt anna›, kunnu tit senda tykkara spurning til spurnarkassan. Í panelinum at svara spurn- ingum hava vit serkøn fólk at heita á. Sendi› spurningin til: sid@sosialurin.fo Hesafer› svarar Niels W. Poulsen, sum arbei›ir sum ad- vokatur á Advokatskrivstovuni. Spurningur: Er ta› loyvt at skráseta fólk í samband vi› ættar- gransking Eg havi keypt mær forritið W inFam, sum er eitt forrit til ættargransking. Tað er bæði bíligt og lætt at brúka og nú fæst tað eisini á føroyskum. Men ein dagin vit sótu og prátaðu um ættargransking datt orðaskifti inn á skrá- setingarlógina í Føroyum og hvat man hevur loyvi at skráseta sum privatpersónur. Kann lógfrøðingurin svara mær uppá um tað yvirhøvur er loyvt at samla sær sína privatu skrá við sínum for- fedrum og skyldfólki? Ættargranskari Svar: Tá talan er um loyvi til skráir, eru í Føroyum tvær lógir galdandi, ein fyri almennar skráir, og ein fyri privatar. Lógin um almennar skráir hevur bert gildi fyri EDV- skráir, sum ver›a førdar fyri ta almennu fyrisitingina. Tann lógin hevur sostatt ikki t‡dning í hesum sambandi. Lógin um privatar skráir ásetur í § 1: ”Skráseting vi› uppl‡sing- um um fólk, og har n‡tt ver›ur elektronisk data- vi›ger› og mi›vís skráseting vi› uppl‡singum um privat ella fíggjarlig vi›urskifti hjá persónum, stovnum, feløg- um ella virkjum, ella uppl‡s- ingar um persónlig vi›ur- skifti, sum hóskandi kunnu krevjast ikki at vera at- komandi hjá almenningi, er bert loyvd eftir reglunum í kpt. 2.” Í § 3 í nevndu lóg eru ymiskar ásetingar um ta›, sum ikki er loyvt at skráseta uttan loyvi frá vi›komandi, nevniliga uppl‡singar um ættarslag, átrúna›, hú›arlit, politisk, kynslig og revsu- verd vi›urskifti, heilsustand, ovurn‡tslu av njótingarevn- um og tílíkt. Somulei›is er ásett at persónnummar (P-tal) bert kann n‡tast í samskifti vi› skattavaldi› í samband vi› skatt. Hinvegin er í § 2, stk. 2 nevnt, at lógin ikki er gald- andi tá talan er um vís- indaligt ella hagfrø›iligt endamál, ella til persón- søguligar kanningar, ella út- gávu av vanligum handbók- um. Eg hev›i mett, at ætt- argransking eigur at sam- metast vi› persónsøguligar kanningar, og eg meti ikki at lógin um privatar skráir er ein for›ing fyri at n‡ta forriti› WinFam í samband vi› at vanligar uppl‡singar ver›a skrásettar í samband vi› ættargransking. E-handils-trappan Grundan av undirstøðukervi Tekniska støði verður grundað. Marknaðarføring og samskifti Undirstøðukervi verður víðkað. T.d. e-post og kunnandi heimasíðu. Samskipan av arbeiðsgongdum Arbeiðsgongdir verða samskipaðar - ofta í eitt intranet. Meginparturin av starvsfólkunum hevur internet-’atgongd’. E-samskifti Vøru- og tænastu-útboðið er sjónligt á internetinum. Innkeyps-, framleiðslu- og søluskipanir verða tengdar saman. Beinleiðis útvegara- og kundasamskifti. e-business, Børsens Forlag, 1999 Spurnakassin Tá fyritøkan Tutl av álvara breyt upp úr n‡ggjum, og fór undir at skipa tónleika út- gávur í Føroyum, var ta› ongin sum droymdi um hvørjir møguleikar tøknin fór at geva fyri- tøkuni 25 ár seinni, men nú er greitt, at Tutl ætlar naka› vi› elek- troniska handlinum, og til ber nú kring allan knøttin at ogna sær eina og hvørja Tutl fløgu. Ta› eru li›in 2 ár sí›an Tutl fór undir at skipa sølu av tónleiki gjøgnum Alneti›, og sum skilst á lei›aranum á Tutl, Kristiani Blak, so er ein ávís menning í hesi sølu. At byrja vi› var talan um óbeinlei›is sølu gjøgnum egna heimasí›u, men so hvørt tí› og pengar hava veri› til taks, hevur fyritøkan ment um hendan táttin, og nú hava teir á Tutl samband vi› allan heimin gjøgnum Alneti›, og toppskorarin Ragnar í Vík hevur longu selt yvir 200 eintøk hendan vegin. Leggjast skal afturat, at ta› bert eru útlendingar i› keypa fløgur gjøgnum Alnet handilin hjá Tutl. Stutt eftir at Tutl avgjørdi at fara í gongd vi› alt hetta, fekst eitt samstarv í lag vi› eina fyritøku í Fraklandi. Annars hevur Tutl í dag mest samband vi› líknandi fyri- tøkur í Canada, Svøríki og Skotlandi. Og sum Kristian sjálvur sigur, danski markn- a›urin er ein av teimum minst n‡ttu hjá Tutl, men ta› kann jú eisini vera líkamiki› hvar ein satsar, tí heimurin er stórur, og longi er at koma runt. Tutl ger sera nógv burtur úr samstarvinum vi› útlendskar fyritøkur. Talan er einamest um fyritøkur, i› hava spesi- alisera› seg í at selja yvir Alneti›. Eitt samstarv, i› hevur veri› sera spennandi og eisini hev- ur víst úrslit, er vi› heima- sí›una theorchard.com. Her liggja túsundavís og aftur túsundavís av løgum inni. Til ber at fáa fløgurnar sendandi vi› at keypa gjøgnum hesa sló›, men eisini ber til at fáa løgini í mp3 formati gjøg- num í telduposti. Vit spurdu Kristian Blak nærri um hetta samstarvi›, og hann seg›i at avtalan var, at teir senda fløgurnar inn til felagi›, i› tekur 30% í provi- sión fyri søluna. Kristian sigur, at teir í Tutl hava selt fleiri enn 1000 fløgur sí›ani í oktober mána›i, og menning er alla tí›ina vi›víkjandi søluni. Ta› ke›iliga er, at teir ikki hava ta tí› og orku, i› kundi ment tiltaki› enn meira. Fremstur á Alnetar topp- tindinum í Føroyum er okkara egni Hank Wiliams, Ragnar í Vík. Hann hevur selt yvir 200 fløgur hendan vegin. Eisini hava Aria selt omanfyri 100 fløgur, og Spælimennirnir hjá Kristian Blak hava selt nærum 200 eintøk gjøgnum Alneti›. Kristian Blak sigur, at Glata›u Spælimennirnir hava selt næstan 100 ljó›fílir í USA — sera spennandi. Uppá spurning um hvat út- lendingar ynskja av før- oyskum tilfari, eru fleiri motivir. Eitt nú eru ta› nøkur, i› vilja hava etniskan tónleik á føroyskum, me›an onnur vilja hava populeran tónleik. Her nevnir Kristian sjálvur Aria, sum hava fingi› status sum Boyzone líknandi tónleikur av til dømis írum, i› sjálvir eiga bólkin Boyzone. At enda í práti vi› Kristian Blak, frá Tutl, sigur hann at teir í Tutl í framtí›ini fara at legggja størsta dentin á markna›arføringina á Alnet- inum, tí ta› er jú her alt kemur at ganga fyri seg í framtí›ini. finn@sosialurin.fo K@T@-horniÝ Nr. 4 · hósdagur 6. apríl 2000 · 74. árgangur 15 K.T.-horni› royndi sló›ina, www.theorchard.com . Fyrst fóru vit inn á hesa sí›u, vi› at skriva heiti ovast á breddanum. Høgrumegin er ein eyka frame, har til ber at leita eftir ávísum stíli. Eisini ber her til at leita eftir einum og hvørjum navni. Fyrst royndu vit at skriva Aria, og fram á skermin kom fløgan hjá klaksvíksbólkinum. Sí›an royndu vit okkum vi› Blak, og millum úrslitini var sjálvur Kristian Blak. Her vóur 8 ymsar fløgur at velja ímillum, og um vit ynskja ta›, ber til at heinta eina ljó›roynd av onkrum av løgunum, i› eru á fløguútgávunum. Hetta royndu vit eisini, og vit fingu fatur á lagnum Canzone Africana, i› er á fløguni Antitonale vi› Kristiani Blak. Vi›merkjast skal, at ta› er sera einfalt at heinta ljó›fílirnar, tí tær koyra í Real Player, og fyrimunurin vi› hesum forriti› er, at hann spælir løgini eins skjótt og hann heintar tey, so talan er um live downloading. Vansin vi› Real Player er at gó›skan er ikki gó›, ta› er næstan sum at lurta eftir Millumbylgju. Minnast skal sjálvsagt á, at Tutl hevur sína egnu heimasí›u, i› finnst á www.tutl.com . Tutl – ein tónleikahandil á Alnetinum Tema: Handil á Alnetinum: F A R O E S E T E L E C O M Tinghœsvegur 3 ¥ Postrœm 27 ¥ 110 T—rshavn Tel. 30 30 30 ¥ Fax 30 30 31 T-postur: ft@ft.fo Heimas’Ýa: www.tele.fo E L E K T R O N ...ein livandi leiklut í kunningarsamfelagnum Staravegur 5 www.tt.fo > > > Tlf.: 317620 Fax: 317699 Vit hava stórt úrval av: Teldum EDV-tilhoyri Printarum Scannarum Forritum Telduspølum Fartelefonum > > > > Telefax Skrivstovumøblum Marknagilsvegur 77 Postsmoga 177 ¥ FO 110 T—rshavn Tel. 31 88 13 ¥ Fax 31 33 74 T-postur: fh-sth@post.olivant.fo Heimas’Ýa: http://sth.olivant.fo SKEIÐTÆNASTA HANDILSSKÚLANS * STH útbúgving, eftir- og víðariútbúgving á Føroya Handilsskúla Kristian Blak, lei›ari á Tutl