fríggjadagur 19. juli 2002síða 10

18 Nr. 136 - 19. juli 2002 Nr. 136 - 19. juli 2002 19 UTTAN ÚR HEIMI Nei takk - eg skal doyggja í kvøld Annar av teimum báðum arabisku bumbumonnunum, sum sprongdu seg í luftina í Tel Aviv mikukvøldið, fekk til- boð um sex frá einari ísraelskari skøkju. Men hann segði nei takk, tí hann skuldi doyggja. Fimm min- uttir seinni sprongdi hann seg í luftina. MIÐEYSTUR Árni Joensen: Hann var tann fyrri sjálv- morðsbumbumaðurin, sum sprongdi seg í luftina í Tel Aviv mikukvøldið. Løtu seinni gjørdi ein annar tað sama. Umframt bumbu- menninar doyðu fimm ísra- elsmenn, og umleið 30 fingu skaða. Seinni greiddi skøkjan Naomi blaðnum Jerusalem Post frá, at hon hevði steðg- að øðrum bumbumannin- um og boðið honum sex. Maðurin hevði tvær taskur um herðarnar, og tað hoyrd- ist á málinum, at hann var arabari. Men hann tók ikki av tilboðnum og helt leið- ina fram. Naomi fekk illgruna til mannin við teimum báðum taskunum, og hon royndi at ringja til løgregluna, men slapp ikki ígjøgnum. Fimm minuttir seinni hoyrdi hon ta fyrru spreingingina og løtu seinni ta seinnu. Málið er at drepa Tær báðar bumburnar brustu tætt við ta gomlu bussstøðina í Tel Aviv. Har eru nógvir smáir handlar og fleiri matstovur. Nógvir út- lendingar, sum arbeiða í Tel Aviv, búgva nærhendis bussstøðini, og sambært løgregluni vóru fleiri av teimum særdu útlendingar. Ísraelsku myndugleikar- nir vóru ikki eina løtu í iva um, at tað vóru palestinskir sjálvmorðsbumbumenn, sum høvdu sprongt tær báðar bumburnar, og teir góvu alt fyri eitt palest- insku myndugleikunum skyldina. -Hesi álopini í Tel Aviv prógva, at palestinsku yvir- gangsmenninir hava gjørt av at drepa so nógvar ísra- elsmenn, sum teir yvirhøv- ur kunnu, tí eftir teirra tykki kunnu álopini noyða Ísrael at slaka. Men tað fer ikki at eydnast teimum, segði talsmaðurin hjá Airel Sharon, forsætisráðharra, David Baker, mikukvøldið. Avvarandi hjá bumbumonnum fáa eyka samsýning frá Irak Eisini avvarandi hjá teimum palestinun- um, sum eru deyðir í stríðnum við Ísrael, fáa samsýning frá irakska leiðaranum, Saddam Hussein. MIÐEYSTUR Árni Joensen: Bretska sjónvarpið Sky News vil vera við, at ir- akski leiðarin, Saddam Hussein, rindar avvarandi hjá palestinum, sum eru deyðir í bardaganum við ísraelsmenn, endurgjald, og at avvarandi hjá sjálv- morðsbumbumonnum fáa eina eyka samsýning. Sambært Sky News hevur Irak higartil goldið teimum avvarandi næstan 150 milliónir krónur. Peng- arnir eru sendir teimum víðgongdu palestinsku fel- agsskapunum, sum síðani hava latið teimum av- varandi teir. Sagt verður, at avvarandi hjá teimum, sum eru deyð í bardaga við ísraelsmenn, fáa 70.000 krónur úr ir- akska ríkiskassanum, með- an avvarandi hjá sjálv- morðsbumbumonnum fáa góðar 180.000 krónur. Hetta er ikki fyrstu ferð, at tíðindi vilja vera við, at Irak hjálpir palestinum, sjálvt um irakska stjórnin hevur víst hesum aftur. Háhús eru heilsuskaðilig Tey, sum búgva í há- húsum, og tey, sum búgva í grannalgnum, kunnu fáa trupulleik- ar við andadráttin- um, ov høgum blóð- trýsti og sinnistyngd. TRIVNAÐUR Árni Joensen: Hetta er niðurstøðan í ein- ari kanning, sum læknar í Thailandi hava gjørt. Leið- ari teirra sigur stutt, at arki- tektar, sum tekna háhús, hugsa alt ov lítið um tørvin hjá teimum, sum skulu búgva í húsunum ella teim- um, sum búgva í granna- lagnum hjá háhúsunum. Heldur hugsa arkitektarnir um sítt egna umdømi, og teir, sum lata húsini byggja, hugsa mest um at fáa sum mest burturúr fyri so lítlar pengar sum gjørligt. Í sambandi við kanning- ina hava thailendsku lækn- arnir tosað við 2.744 fólk í býnum Chiang Mai, sum er har norðuri í Thailandi ein- ar 600 kilometrar frá høv- uðsstaðnum Bangkok. Við samrøðunum sum grundarlagi eru læknarnir komnir til ta niðurstøðu, at fólk, sum búgva í háhúsum ella í grannalagnum hjá há- húsum, eru í størri vanda fyri at fáa lungna- og hjartasjúkur umframt sinn- isligar trupulleikar enn fólk, sum búgva í vanligum húsum. Læknarnir vísa á, at 86 prosent av teimum spurdu kærdu seg um, at háhúsini elva til nógvan larm, vána- liga luft og verri drekki- vatn. Tey, sum búgva tætt við háhús, siga, at tey stúra ofta fyri, hvat fer at henda, um eldur kemur í tey høgu húsini, ella um jarðskjálvti verður. Nógv halda seg vita, at tey høgu húsini skerja luftskiftið í granna- lagnum, og at luftin tí ofta er tung. Thailendsku læknarnir eru eisini komnir til ta nið- urstøðu, at fólk, sum búgva í háhúsum, hava minni samband við hvør annan enn fólk, sum búgva í van- ligum húsum. Fimm doyðu, og umleið 30 fingu skaða í teimum báðum bumbuspreingingunum í Tel Aviv. Her verður ein særdur maður fluttur á sjúkrahús. Hin føroyski Per Degn livir enn -Um Rasmus Monta- nus í Føroyum í dag, um kjak og føroyska mentan. "Han har ret og ligg- er under for massen". Søren Kierkegaard um Erasmus Montanus. Tað er eitt løgið brá við føroyska samleik- anum, ið er hetta smásarta lyndið (tað er slíkt , ið føroyskir frøðingar áttu at roynt at arbeitt við at lýst og broytt), ið fær fólk til, og ávísar ný- heimvendar akadem- ikarar, at gerast rein- ir heimstaðarlærarar, ið vilja verja borg og halda á við hálovanini av landi, søgu og fólki, sum um tað nærum var ein trúgv. Ikki minst eru hesir óføra samdir um at verja nakrar sann- leikar ímóti atfinn- ingarsomum rødd- um, men kanska er tað prísurin ein má gjalda fyri at sleppa inn á vegin til teir røttu sirklarnar mill- um føroysku mentan- arelituna í dag? HUGLEIÐING Kim Simonsen Taka vit um støðuna í dag við gamla Ludvig Holberg í mentu, so meini eg, at mong ikki hava skilt, hvat Holberg vildi við persón- inum. Fólk brúka mangan at gera lesandi ella intellek- tuell til gjøldurs við hesum persóni, men gera sam- stundis seg sjálvan til gjøldurs, tí tey hava púra misskilt tragiska partin av søguni um bóndastudentin Erasmus Montanus. Eras- mus umboðar, umframt at hann er arrogantur, eisini vitan, upplýsing og mod- ernaða vísund, meðan bygdarfólkið við Per Degn á odda umboða óvitan og dogmatismu, ið m.a. fær tey at halda, at jørðin er fløt. Sjálvandi er tað okkurt um tað, at betur er bøtandi hond enn spillandi tunga, og at tað ikki altíð loysir seg hjá lesandi og hugsandi fólki at sorla alt fyri síni slóð, men hvar er markið ímillum reina tøgnmentan og atfinningarsemi? Vit kenna í bókmentun- um, ungar spelknar heim- vendar útisetar, so sum Andreas Heyde úr skald- søguni Barbara, ið onkur meinar bygdi á Svabo, men kanska veruligani meiri var Nicolai Mohr. Bæði Mohr og Svabo búðu á Regensen, men peningurin var ikki nógvur, so teir noyddust at gevast við at lesa. Eg haldi t.d. , at hvørki Svabo ella Nicolai Mohr vóru Eras- musi Montanus líkir, í tí negativu merkingini, meir virkaði Svabo í djúpari ar- móð fyri at fáa Føroya frá- greiðingina útgivna, ið tó ongantíð útkom, meðan hann livdi. Sum eg síggi Svabo, so var hann positiva ímyndin av einum føroysk- um lesandi, ið møtti stórari mótgongd í Føroyum, m.a. frá løgmanninum Johan Hendrik Weyhe, ið ikki helt um hugskotini hjá Svabo, m.a. fyri at betra um før- oyska jarðarbrúkið. Svabo virkaði í somu ond sum Holberg sjálvur, ið fekst við nógv ymisk fag, og royndi seg sum alfrøðingur (polyhistor). Jørðin er ikki fløt "…jeg og min Hustru ere begge skikkelige og gud- frygtige Folk, som heller vrider Halsen om paa vor Datter, end giver hende til En, der siger at Jorden er rund og fører falsk Lærdom her ind i Byen" Jesper Ridefoged frá leikinum Erasmus Montan- us, ið ber boð frá foreldrun- um hjá unnustini hjá Erasmusi. "…Erasmus var de nye Tankers Martyr for Om- givelsernes Stupiditet" Carl Roos, 1922 Erasmus noyðist at enda játta, at jørðin er fløt, og biða um fyrigeving fyri at hann hevur rætt. Her liggur tað tragiska, at hann á henda hátt er ein pínsla- váttur fyri nýggju vitanina og at enda eitt offur fyri fjøldini. Hetta kenna vit dømi um í Føroyum, at nýggj hugrensl doyggja, og fólk tødna, sum m.a. Karsten Hoydal helt fyri, at tað var mangur maður frægari enn hann, sum var tødnaður í Føroyum. Hevði Holberg liva í dag, so hevði hann funnist at bæði hesum og hasum, m.a. at aka- demikarar vilja berjast fyri at verja status quo, fyri ein og hvønn prís, sjálvt um sjálvt hjartað í einum og hvørjum samfelag er ein opin kjakmentan. Holberg og feudala einaræði "Søguligani sæð var Hol- berg reaktionerur, og tey søguligu reaktioneru drøg i skaldskapinum gjørdust týðuligari sum árini gingu, og nýggja handilskapital- isman gjørdist sterkari, og á henda hátt kom at hótta hansara virkna embætis- borgarliga heim." Johan Fjord Jensen, danskur bókmenta- frøðingur. Kendi danski rithøvundin Ebbe Kløvedal Reich segði herfyri í nýggjari bók um norska høvundan Ludvig Holberg (1684-1754), at hann var ein einsamallur maður í samtíðini, ein veld- igur rationalistiskur alfrøð- ingur, ella polyhistor, sum tað eisini eitur, ið skrivaði um alt frá fíggjarfrøði til løgfrøði og heimspeki. Holberg var ein ótrúligani áhugaverdur akademikari og høvundi, ið í dag mest er kendur fyri at skriva kendar sjónleikir sum Jeppe på bjerget, Erasmus Montanus og skaldsøgur sum Niels Klim. Men Ebbe Kløvedal Reich gloymdi ongantíð at siga, at Holberg, um vit skulu leiða hann fram til dagin í dag, var bæði ment- anarkonservativur og hevði sera afturhaldssinnaði virði sum heild. Holberg trúði m.a. gløðandi uppá upp- lýsta einaveldi í Danmark. Sjálvur var hann múgvandi maður í Danmark, og fekk at enda barón titul fyri at tæna reaktionera feudala kongavaldinum. Við hesum í mentu er tað áhugavert at hugsa sær til, hvussu vit í dag royna at brúka, manga eina skeiva tulking, av ein- um bókmentaligum persóni úr 18 aldar donskum/norsk- um sjónleiksskaldskapi. Heimføðisskapur "Vor Bogverdens dybeste Kunstværk (…) Det dybeste af alle Holbergs Skuespil og det hvori han er aller originalest" Georg Brandes um leikin Erasmus Montanus. Mangan havi eg hug at siga, tá eg hoyri kórið av sjálvsgratulerandi føroy- ingum, og tigandi aka- demikarum, at teir fáa meg at hugsa um persónin Per Degn úr leikinum Erasmus Montanus, ið er hesin hálv- listni deknur, ið bert klárar at imponera bygdarfólkið, sum í leikinum ikki eru av gløggastu fólkum. Per Degn torir ikki at líta út um bøgarðarnar, mest tí hann er bangin, ræðist og ikki dámar fólk sum Erasmus Montanus, ið hóast alt er lisin og m.a. dugir latín. Tað, sum Holberg vildi siga við Rasmus Berg ella Er- asmus Montanus, var um- framt at hann hevði sínar lótir, eisini umboðaði upp- lýsing og vitan. Holberg vildi ikki siga, at Per Degn og tey í heimbygdini høvdu rætt. Erasmus var ein droymari og ein uppreistra- rmaður, men tað er bert hann í heimbygdini, ið m.a. veit, at heimurin er ikki ein flata, men er rundur. Tað er hetta, sum fær eksistential- istiska danska heimspek- ingin Søren Kierkegaard til at siga, at tað er Erasmus, ið hevur rætt, og at hann kúgaður av fjøldini. Tí er tað kanska hugstoytt, at mangir ungir akademikarar enda við at velja at vera partur av hesi fjøld, ið vil troyta gamlar ósannleikar. Ein annar intellektuellur høvundi, Henrik Stange- rup, gjørdi ein film um Er- asmus, har Erasmus var ein ungdómsuppreistrarmaður, ein stríðsmaður í móti óvitan í Suður Amerika. Øll rørslan, ið vit í dag kalla ungdómsuppreisturin, ella 68´arnir sóu Erasmus sum eitt tragiskt offur fyri einari reaktionerari tíð, og har- afturat Holberg sum bæði ein gløggan høvund, men eisini ein, ið vildi skerja ræsurnar hjá tí einstaka við sínum æviga: "flúgv ikki hægri enn veingirnar kunnu bera" morali, ella moral- ismu. Neyðugt er eisini, at vit ikki gloyma, at Holberg livdi í eini tíð, tá ein kundi verða vístur av landinum ella hálvshøgdur, um ein segði tað minsta, ið ikki hóvaði kongavaldinum.. Hetta gjørdi sjálvandi, at Holberg var avmarkaður í sínum evnisvali. Spæla vit við tankanum um, at franski sosiolugurin Pierre Boudieu hevði verið ein føroyskur lesandi í dag, ella ein intellektuell rødd, ið skrivaði, sjálvandi at- finningarsamt sum var hansara aðalmerki, um m.a. Føroyar, ja so høvdu sjálvgratulerandi tjóðar- byggjarar roynt at skotið eftir honum, tí hann ikki er nóg føroyskur, ein "Er- asmus Montanus", kanska. Okkurt er galið her, ein skitzofren bólkamentan og ótti fyri at standa fram sjálvi uttan bólkin við øðr- um enn tí lætta og sjálv- sagda og tí skeiva. Palestinentiski bók- mentafrøðingurin Edward Said, professari á Columbia University i New York, sigur, at hin intellektuelli má tora at berjast fyri at skapa eitt mál, ið tosar valdinum ímóti og má tora at loypa út í tjak um t.d. innilokaða nationalismu, og at nøkur fáa vald at áseta sannleikan í einum sam- felag. Tað tykist vera tað øvugta, ið mong vilja verja í Føroyum í dag. Smásart lyndi "Jeg veed Ingen som skrig- er stærkere end Æsle og Landsbydegne" Erasmus Montanus til Per Degn Tað er júst hetta dekna- lyndi, ið eg síggi runt Før- oya land, har man blakar mykju eftir einum og hvørj- um, ið hugsar sjálvur og setur spurningar við status quo í føroyska samfelagn- um í dag. Tað var júst hetta, ið leikstjórin og sjónleik- arin Eyðun Johannesen helt fyri í eini sjónvarpssam- røðu í 90inum, har hann tók harligani til orðana móti tí hann kallaði "deknakend- um skúlalærarum" har hann sipaði til hetta prædikandi og moraliserandi, og henda formyndaratóna sum hann sá allarstaðir í føroysku mentanini. Tað tikist mangan vera hesin sami evindaligi før- oyski deknalesturin, ið mong vilja verja ímóti øll- um føroyskum akademikar- um, og lesandi, serligani teim, ið finnast at. Men hví er tað so, er tað óttin fyri at missa einkarrættin at boða vitan? Betur var um skrivandi fólk royndu at kanalisera orkuna inná aðrar ræsur, og millum annað viðgjørt, tulkaðu og perspektiveraðu føroysku mentanina í dag, sambart altjóða rák, so sum t.d. eksistentialisma, ein- staklingalyndi, modernitet, altjóðagerðing, heldur enn at brúka orkuna uppá at fáa onnur at tiga, við t.d. at blaka skeivar tulkingar av einum persóni úr einum 1700 tals sjónleiki. Ikki minst tí at føroyska ment- anin kann í dag bjóða alt frá eldri til nýggjari lívsform- ar, og ikki minst eru Før- oyar mitt í eini spennandi broytingartíð, har nýggj mentan og vitan tykist spretta – sjálvandi skapar hetta kjak, stríð men eisini ótrúligar møguleikar. C M Y K 19 18