leygardagur 30. juni 1979síða 7

REIKI RR Nr. 50 — 30. juni 1979 sosialurin Síða 7 Samspælið í náttúruni — orð og allýsingar — javnvágarsamfelagið Hugtakið vistfrødi (øko- logi) merkir upprunaliga »læran um húsarhald<, men verður i dag helst nytt í týdninginum: »læran um samspælið í náttúruni<. Ein vistskipan (øko- system) kann lysast sum eitt samfelag av plantum og djórum (og meguliga menniskjum) saman við teirra lívrunna (organ- iska) og ólívrunna (6or- ganiska) umhvervi. Innan vistskipanina er bufjøldin (populatiónin) ein bólkur av verum av sama slagi (t.d. gras, granntre, mýggjabitar, lundar, grindahvalir, toskar o.s.fr.). Tað er samspælið mill- um tær ymisku búfjeld- irnar og teirra umhvervi — umhvervistreytir — ið ger vistskipanina so á- hugaverda. Hetta sam- spæl gevur okkum nevniliga eina vitan, sum ein kanning av teimum einskildu bú- fjøldunum hver sær ikki kann geva okkum. Allar vistskipanir á jerðini mynda tilsamans er sostatt tað heldur tunna lagið av jerð, vatni og luft — saman við teimum verum sum liva har — sum er kring jarðarknettin. Búfjeldirnar í einari vistskipan verða býttar sundur í 3 hevuðsbólkar: 1. »Framleidararnir« (produsentarnir). Tað eru vekstirnir á landi og sjógvi, sum framleiða lívrunnin evni úr kar- bondioksydi, vatni, mi- neralum og sólorku. 2.»Nytararnir» (kon- sumentarnir) sum øllum tørvar livrunnin evni fyri at liva. »Nytararnir« kunnu vera plantur, men eru aloftast djor mest skordyr). 3. »Nidurbrotararnir«. Teir eru fyrst og fremst bakteriur, hyggj og soppar. Teir bróta niður tey lívrunnu evnini til so einfaldar ólivrunnar sambindingar, at tær kunnu nýtast aftur av »framleidarunum«. Sostatt mynda fram- leidararir, nytarar og niðurbrótarar tilsamans eitt ringrensl (kredsleb) tað vit kalla lívhválvið sum varðveitir eina (biosferan). Lívhválvið javnvág í náttúruni. | Eingin av hesum 3 bólk- unum kann liva fyriutt- an hinum. Ringrenslið gongur frá teimum ólív- runnu evnunum og sól- orkuni til >framleiðarar- nar« og frá teimum til »nytararnar«, so til »nidurbråtararnar« og at enda aftur til tey ólív- runnu evnini. Tað er sum skilst sól- orkan, ið er sjálvur »hjartavøddin«, ið fær tey óteljandi ringrenslini at mala runt, meðan mánin í hesi mynd er tann stóra »sleivin«, ið rerir og blandar saman 80 »Sveiti« — proppur — ikki kemur í ringrenslini. Náttúran sjálv strembar altíð móti ti seinasta menningarstigi- num: > Hæddsamfelag- num (klimaskssamfelag- num). Hetta samfelag er eitt vistfreðiligt javn- vågarsamfelag, har framleiðslan og nytslan av livrunnum evnum eru lika stórar, og har gróð- ur og djóralív eru best kappingarfør so sum umhvervið — (vedurlag, lendi v.m.) er. frameftir (økologisk suksessión) er ein javn- vegað menning ring- renslunum at takka. At siga øll vistfreðilig afturgongd hevur við sær úrskeping (degene- ratión) av greði og djóra- lívi. Nevnast kann at vegna dálking og nátt- úruoyðing vaksa heims- ins oyðimerkur í dag við 6—7% árliga. Heldur henda menning fram eru oyðimerkurnar um 10— 11 ár dupult so stórar sum í dag, 8 ferðir so stórar um 30 ár, 32 ferðir so stórar um 50 ár 0.s.fr. Frá >framleiðarunum< til »nytararnar« streym- ar fødin — holdagreðin — gjøgnum styttri ella longri feðiketur sum t.d.: Blað — bladlus — klukka — mús — ketta ella: Plankton — krækling- ur — krabbi — reyðfisk- ur — kópur. Vegna tess at ein »nytari« ofta kann liva av fleiri ymiskum ver- um, og umvent at ein bufjøld kann vera fødin ar hver inn í aðra. Á henda hátt fáa vit tey sokallaðu feðinet. Tað sigur seg meira og minni sjálvt, at jú fast- ari og meira fjøltåtta8 keturnar eru vovnar hver í aðra, jú betri eru meguleikarnir at bjarga sær um okkurt óhapp skuldi hent. Í einari vistskipan, sum er í menning stig- víst frameftir (økologisk suksessión), veksur talið á verunum á tann hátt, at tann greði og tey djór, sum í einum ávísum tíð- arskeiði eru í skipanini, broyta umhvervið so at tað kemur at hóska líka væl til aðrar nýggjar bú- fjeldir. Samantikið kann so- statt sigast at í einari vistskipan í menning er vendamálið< at koma fram til eina vistskipan, ið er so steðug og marg- fjøld sum gjerligt (sum umhvervið loyvir). Okkara náttúrufeðinet á landi er kanska heldur einfalt, meðan tað sum kunnugt er sera fjeltátt- að á sjónum. Men hugsa er »fødinetid« her óhug- naliga eintáttað. Alt okkara samfelag at kalla stendur og fellur við ein- ans einari vinnu: fiski- vinnuni. Javnvágarsamfelagið er eitt samfelag, har av- leiðingin verður tikin av, at menniskjað likamliga er ein partur av náttúr- uni. Einasta rætta gongda leið at menna samfelagið (evnisliga) er tí altíð at miða ímóti at skapa eitt so fjelbroytt vinnuliv sum gjerligt — t.e. at miða ímóti ti margfalda — og tí eisini steðuga — samfelagnum. Tað sam- felagið ið stendur á mongum beinum. Skal hetta eydnast okkum er fremsta treyt- in hon, at vit ikki líta at landi og náttúru sum vóru tey bert ein arvur frá forfedrum okkara, men at vit í sterri mun líta at landi og náttúru sum vóru tey eitt lán frá komandi ættarliðum! Ikki fyrrenn vit hava lært at hugsa soleiðis og gera eftir tí kunnu vit byrja at tala um bygda- menning, sum — sæð frá einum evnisligum sjón- armiði — júst merkir eitt fjølbroytt vinnuliv. Felags fyri øll vist- frødilig menningarstig hjå fleiri »nytarum«, so veråa fødiketurnar vovn- LOYNIHELLID eftir J. M. Neale Røddir i oydimørkini 3. PARTUR Framhald »So, so! — Kanska hava vit eina løtu, tveir, triggjar timar? — Imedan kann eg geva trælirnar leysar, og Thekla og børnini fåa hvilt seg eitt sindur — hvat heldur tå, Filemon?« »Kanska skuldi Difilus farið túsund fet oman eftir vegnum til Ombi. Har stendur ein høgur pálmi við vegin. Haðani er gott útsýni! Og hann hevur so góð- an hest, at hann í góðari tíð er her og ávarar okkum, um hann fær illgruna um okkurt.« „Ja, hatta er oført,« segði Basilius. >So veitst tú, hvat tú skalt, Difilus?« „Ja, harri!« Trælurin leyp aftur á hest sín og fór. Cyrilla, móðurin — og langt um leingi — eisini Filippus, fóru og løgdu seg aftur eina lotu. Tey lótu seg ikki úr, eingin fekk rættiliga sovið. Men tey hvíldust eitt sindur. Tríggjar tímar aftaná var alt gjørt til at fara. Difilus kom aftur í rottum tíma. Hann hevði einki sæð, sum var illgrunavert. Tveir eldri trælir, sum skuldu ansa eftir húsunum, komu og segdu farvæl. Basilius minti teir aftur á, at hann setti tveir kvikar hestar eftir til teirra at rýma á, um tað gjerdist neyðugt. So fóru tey, Filemon og Difilus gingu undan gjøgnum trong- an, aftan á teimum gingu móðurin og Cyrilla og aft- ast faðirin og Filippus. Í buginum, har sum trong- vegurin fór um sýnina, vendu ell sær á seinastu ferð. Báðir trælirnir stóðu uppi á tekjuni og veittraðu til teirra við báðum ermum. Sólin var um at seta. Móð- urin turkaði eyguni. Tað gekk seint framá eftir tí grýtutu, brettu gøtuni millum fjalla. Tá ið sólin var sett, varð skjótt myrkt. Men Filemon og Filippus vóru væl kunnugir. At enda vóru høg, ber fjøll báðumegin við tey, tá vóru tey komin upp á ein slætta, har var Fárao- påimin«. Jóhannes leyp á føtur: >Ég var farin at óttast fyri, at tit ikki fóru at koma i dag.« Basilius loysti báðar trælirnar úr tænastuni. Hann hevði givið teimum frælsi, men tá ið hann sá, hvussu forharmaðir teir vórðu — báðir sóu út sum hevdu teir verið dømdir til harðastu galeirevsing — gav hann teimum tað lyfti, at um hann og hansara sluppu 6- skalað frá hesari atsóknini, so skuldi hann taka teir aftur til sín. Trælirnir fullu á knæ fyri honum og kystu klæði hansara. Basilius bað teir reisa seg upp: >Tit hava verið trúgvir tænarar,< segði hann. >Ég takki tykkum fyri tad.« >Skundið tykkum!« rópti Filemon. »Eg eri vísur í, at alt fer at spæla væl av. Um tveir mánaðir eru tit øll komin saman aftur — um Gud vil. Ti vilja vit eisini biðja hann senda okkum sína vernd, hann eina kann verja okkum nú. Ti leggja vit lív okkara í Hansara hendur. Hann kennir vandarnar, sum lúra eftir tykkum í oyðimerkini. Hann kann leiða tykkum heim aftur í ellum g6dum.« — ØII løgdu seg á knæ og presbytarin segði eina vit um hvussu okkara samfelag er uppbygt, so Tormóður Dahl stutta bøn. Ongantid høvdu tey kent seg so bundin at Gudi sum í hesi letu í utjadarinum av tí stóru oyði- merkini. Tá ið presbytarin hevði endað bøn sina. vistu tey øll átta við sær sjálvum, ac nú lá alt i Guds hond, og at Hann vildi venda ellum til tað beste »Ja,« segði presbytarin. >So fari eg at ynskja signing hansara yvir tykkum, hann varðveiti tykk um og veri tykkum náðigur!< Kamelarnir hevdu longu lagt seg, Difilus fór upp á tann fyrsta, móðurin og Cyrilla á tann næsta, Jó- hannes og Filippus á tann triðja og Basilius á tann fjórða. Difilus leiddi teir báðar kamelarnar, sum bóru viðferið. Presbytarin og tey farandi heilsaðust sein- astu ferð, og kamelarnir reistu seg og fóru til gongu. Í fyrstuni lá leiðin um leyst grót á fjøllunum. Tey komu fram við nekrum fátæksligum kroysum, so vóru tær seinastu velturnar og grasteigarnir farin afturum. Tey vóru komin út í ta endaleysu villini oyðimerkina. Eitt kalt gul pístraði tann fína sandin upp í andlitið á teimum. Nú kom mánin undan og legði eina bleika, trølsliga glæmu um fjøllini. Flóttin var byrjaður. Avstaðferðin var í sovorðnum skundi, at Basilius hevði ikki rættiliga gjørt sær greitt, hvagar best var at fara við húski sínum. Allir landsins býir vóru honum hættisligir, tí hann kundi vænta, at hvar hann so kom, fór hann at verða førdur til offurstaðið. Har fór beinanvegin at koma fram, at hann var krist- in, og so var deyðadómurin vísur. Einasta plássið, sum hann kundi vita seg nekulunda tryggan í, var tí ein gróðrarblettur í oyðimerkini, ið lá fýra-fimm dagsferðir frá Ombi Fólkið har var ikki rómverjum so vina!iza sinnað. ti helt hann, at tað fór at bera til at sky). sær har, meðan atsóknirnar leikaðu á. I fjøllunum uttan um henda gróðrablettin vóru nógv helli. Har skuldi borið til at krógva seg. um so var, at rómverski landshevd- ingurin sendi fólk at leita eftir teimum. Difilus kendi væl leiðina út til henda gróðrarblettin. tí hann hevði ferðast nógv har um vegir Framhald A AAA