leygardagur 30. juni 1979síða 8

Síða 8 St Kilda: Ein avbyrgdur heimur Eftir Hans Thomsen Í hesum og nekrum komandi leyg- ardagsbleðum fer Hans Thomsen at hava nakrar framhaldsgreinir um oyggjaflokkin St Kilda, ið ligg- ur vestur úr Skotlandi og haðani fólkið í 1930 noyddist at rýma inn á skotska meginlandið. Vit halda lívslagnuna hjá hesum fólki, ið livdi av smálandbúnað og fuglaveiði, eisini hava boð at bera okkum, sum í Feroyum liva, her vit eisini hava útoyggjar, ið so líðandi, men stød- ugt, avfólkast, til einans tey gomlu sita eftir á steinunum og vónleys og beisk í huga noyðast at geva frá sær. sosialurin St Kilda er sjónskasti bretski oyggjabólkur- in. Hin stersta av oyggjunum, Hirta, hevur tey hægstu fuglabjørgini og størstu havhestabølini i ellum Bretlandi. Grannaoyggin, Bor- eray, við teimum báð- um stakkunum Stac Lee og Stac an Amin, hevur tey sterstu súlubelini í Bellum heiminum. Hesin oyggjabólkur hevur gjøgnum allar tíðir hugtikið sjómenn. Men tað, sum undr- ar mest, er at fólk skal hava búð á St Kilda í meira enn túsund ár. Á oynni Hirta livdu fólk einaferð eitt ein- sýna óbroytt lív. Fød- ina fingu tey av smá- landbúnað eins og meginparturin av fólkinum á næstu grannaoyggjunum Hebridunum, men munurin í livihátti var kortini stórur. Burtur- stongt frá meginland- inum meginpartin av allari hesari tíð, fekk lívið hjá fólkinum á Hirta heilt serstakan dám. Avbyrgdir frá meginpartinum av skotska fólkinum mátti álitið hjá St. Kilda-búgvum vera allur sjófuglurin, sum í hundradtisundatali á hverjum ári kom aft- ur at eiga í bjørgunum har. Einsligt hevdu tey tað á St Kilda og eitt bládýpi mundi vera í- millum at búgva har og so í Edinburgh ella Glasgow inni á skotska meginlandi- num. Hetta einsemi setti eisini sín dám á St Kildabúgvarnar og teirra stødutakan í øll- um lívsins viðurskift- um. Teir kunnu einans greinast sum eitt fólkaslag fyri seg og lítli oyggjaheimur teirra mestsum eitt tjóðveldi. Fólkið royndi eitt árið fyri og annað eftir, mangan við at seta lívið í váða, at tryggja sær og sín- um útkomuna. Stríðið hjá teimum ráddi mest um at sleppa undan ringasta fåtækdøm- inum, meðan tey inni á meginlandinum vóru j Formáli sloppin burtur úr hes- um vansa og nú royndu at tryggja sær lutir, sum ikki vóru av lívsumráðandi týdn- ingi. Men viðurskiftini gjørdust at enda fólk- inum so óblíð, at fólk- ið noyddist at rýma. Maður noyddist at lúta fyri náttúruni. Nú — knepp 50 ár aftaná — ber til at gera støduna upp, og vit fara í hesum og nøkrum komandi leygardagsblødum at greida eitt sindur frå dagliga lívinum á St | Kilda, meðan fólk enn búðu harúti. Eisini fara vit at fylgja St Kilda-búgvunum og vita, hvussu teimum gekst eftir at teir høvdu gjørt av at bú- setast inni å skotska meginlandinum. Hetta verður ein frá- greiðing, sum væl lýs- ir, hvat ið hendir, tá ið eitt lítið oyggjasam- felag doyr og skuldi havt áhuga eisini hjá okkum her í Føroyum, her vit hava júst teir somu vandaspurning- arnar at dragast við. Hugsað verður her um, hvussu fólkatalið av summum útoyggj- um okkara so líðandi men steðugt minkar, til einans tey gomlu sita eftir á steinunum og vónleys og beisk í huga mugu geva frá sær. Burturflytingin av St Kilda-búgvunum inn á skotska megin- landið er eitt talandi demi um, hvussu býttisligt mangan verður atborið av teimum, ið ráða fyri borgum og sum halda seg hava skapt »para- dísið< á jerð. Hildið varð, at kundu St Kilda-búgvar ikki laga seg eftir og góðtaka tað meira framkomna samfelagið, var einasti loysningurin at fáa borið so í bandi, at tey skuldu noyðast at flyta. Eitt var, at bretska stjórnin var erg um at blaka pen- ing burtur til at halda teimum á St Kilda eina sjúkrasystur og eina postrutu, men meira umráðandi var tann sannroynd, at henda sama stjórn ikki toldi og ikki vildi góðtaka ta óreglusemi í dagsins viðurskift- um, sum lívið á St Kilda mátti hava við sær. Ti mátti hetta oyggjasamfelagið heldur offrast fyri ikki at órógva bretska »livsmynstrid.« Tá fólkið so i 1930 flutti inn á skotska meginlandið — eftir í meira enn 1000 ár at hava búð í einum av- byrgdum oyggjasam- felag — varð tað. í einum taki ript inn í 20. eld og mátti góð- taka tey virði, sum øll inni á skotska megin- landinum hevdu verið upplærd til at trúgva uppá frá barnsbeini. St Kilda-búgvar dugdu ikki at fóta sær í hesum nýggja um- hvervi, har alt varð roknað í peningi, tí teir hevdu ongantíð livað í einum samfel- ag, har fólk keyptu verur og tænastur frá hverjum eðrum. Tað eru skrivaðar nógvar bøkur um St Kilda og fólkið har, men eisini um hvussu teimum gekst eftir at tey fluttu burtur, er fitt skrivað og tað er syndarligur lestur, tí høvdu St Kilda-búgv- ar livað avbyrgdir i sinum oyggjasam- felag, skuldu teir skjótt sanna, at lívið í skotska greivadømin- um Argyllshire, hagar teir vórðu fluttir, var uppaftur óheimligari. Úti á oynni Hirta hevdu tey so í minsta lagi livað í einum fast samansjóðaðum sam- felag við einum felags endamáli, men her inni á skotska megin- landinum noyddust tey nú at búgva — ofta nógvar fjórðingar millum hvert húski — í einum fremmandum og ókendum samfelag, har slík virði vórðu sett í hásæti, sum tey lítið løgdu í og sum tey fægstu teirra dugdu at skilja. Líka til dagin í dag hevur mangan verið framhildið, at sam- feløg, sum ikki kunnu standa á egnum bein- um, skulu niður- Nr. 50 — 30. juni 1979 leggjast. Søgan um St Kilda hevur í hesum sambandi kanska meira at læra okkum í dag enn nakrantið áð- ur. Idnadarsamfeløg- ini hava noytt fólk at lata alt samband teir- ra millum fara fram á peningagrundarlagi. Peningur er tað, sum bindur einstaklingar- nar saman og ræður fyri ti sambandi, sum er teirra millum. Yvir- flóðin í vesturheimi er vorðin mið og mál fyri menniskjansligari lukku og trúttað hev- ur verið niður í fólk, at tað altumráðandi er at strevast eftir figgjar- ligum rikidømi. I dag kennir manna- ættin i ólukkumáta á egnum kroppi tað trýst og øll tey vanda- mál, sum peninga- hugsanin hevur skap- að. Tað turrgelda and- liga fátækdemið og tann menniskjansliga strongd, sum stóridn- aðurin hevur havt við sær, sæst í dag nær- um í øllum vestan- londum og fær okkum at hugsa um undir- steðið, hesi samfelog eru grundað á. Aftrat hesum eru so hesi seinastu árini orku- kreppan og vandamál- ini, ið standast av náttúrudálking, kom- in aftrat og hava skapt iva um, hvussu rættur hesin >paradis- dreymurin< hjá menn- iskjanum í roynd og veru man vera. Sama hvussu fyribils hesar kreppur annars fara at verða, er tað náttúr- ligt at vit steðga á og gjøgnumhugsa hvat tað er, vit í veruleik- anum vilja og ætla. Gaman í at segan um St Kilda bert er ein lítil sorgarsøga av mongum, men kanska kundi henda frágreið- ing um lívið hjá i- búgvunum har og or- sekirnar fyri, at tey noyddust at rýma av steinunum, fingið onkran at hugsa.