leygardagur 11. august 1979síða 8

Síða 8 St Kilda: Ein avbyrgdur heimur eftir Hans Thomsen Frá leygarkveldið til sunnumorgun mátti eingin tala orð. Alt uttan bibliulestur varð hildið at vera synd. Heldur einki arbeiði mátti gerast, ikki farast eftir vatni ella mjólkast. »Sunnudagurin var so dapur, at ikki sigast kann frá tía, skrivar John Sands. >Tá ið klikt verður við klokk- uni, skundar alt sær, ið krúpa kann, í kirkju við syrgnum yvirbrá. sosialurin Nr. 62 — 11. august 1979 ST. KILDA: "" Írskir munkar Líkt er til, at tey á St. Kilda gjerdust kristin langt áðrenn kristna trúgvin festi retur inni á skotska meginlandinum. Nógv bendir á, at írskir munkar, sum í 6. eld sett- ust niður í Føroyum og Ís- landi, eisini búsettust á St. Kilda, antin fyri at kristna fólkið har ella eis- ini fyri at grunda egið samfelag. Macaulay held- ur fyri í 1758: »Um for- sjónin nakrantíð hevur ætlað, at maður skal liva í munkakendum strang- leika ella nakar partur av hesum knetti av náttúruni hevur verið ætlaður eina- búgvum, er einki at ivast í, at St. Kilda hevur verið eitt av hesum plássun- um. Martin Martin, ið var heimalærari hjá bernun- um hjá MacLeod lordi, ið átti St. Kilda, vitjadi oyggjarnar í 1697. Hann sigur fólkið á Hirta at vera skilagott og kristið í hugs- unarhátti. Hann helt tey í trúnni kanska vera nakað vilst av leið av gykli, men hetta royndi hann og teir, ið við honum vóru, at reka burtur. Vígdi 15 brúðarper Tá ið tíðini hevdu tey á St. Kilda ongan fastan prest. Seinasta brúðarparið, ið vigt varð á St. Kilda. Tey vórðu vígd av einum presti, sum Barnadópur og brúðar- vígsla máttu bíða til um- sjónarmaðurin einaferð kom um summarið, tí í fylgi við honum plagdi altíð at vera ein prestur. Soleiðis vígdi John Camp- bell, prestur á Harris, í 1697 fimtan brúðarper á Hirta eftir einum degi. Har varð tá ófert felags- brúdleyp hildið og dansað varð eftir sekkjapíputón- leiki. Hesin sami John Campbell mundi vera fyrsti presturin frá skotsku kirkjuni, sum vitjaði Hirta. Martin Martin skrivar, at St. Kilda-búgvar mundu vera millum heimsins lukkulig- astu menniskju. Púra ó- vitandi um tær sjey deyðs- syndirnar, var fólkið úti á St. Kilda glaðlynt og dámdi væl at syngja og dansa. Eisini dámdi teim- um væl at spæla ymisk spøl summarkveldini niðri á sandinum í Village Bay. Av øllum ti, sum borið varð inn á St. Kilda-búgv- ar uttanífrá, var trúgvin tað, sum setti sær djúp- astu sporini. Í nærum fimm hundrað ár vóru prestar og trúboðarar teir einastu »lærdu« menn, sum búðu úti í oyggjunum nakað til muns. Í teirra hondum lá tí bæði at gera gagn og skaða. Tá skotska kirkjan í 1843 fór í tvín- ingar, kom hin skotska frí- kirkjan við ellum sínum óhugnaliga strangleika at gerast einaráðandi á St. Kilda og gjerdi fólkið har til trúarligar trælir. Tann skaði, sum henda fríkirkja gjørdi á St. Kilda í hálva eld, var so stórur, at hann bettist ikki aftur av seinni vælmeintum og meira mentaðum prestum og trúboðarum. Fyrsta bókasavnið Fyrsti trúboðarin, ið send- ur varð út á St. Kilda, var Alexander Buchan. Hetta var í 1705, og sjálvur segði hann endamálið við ferð síni vera »at skrykkja upp við rót ta heidnu og katólsku pátrúgv, sum enn er so algongd millum fólkið har<. Meðan hann var harúti, gjørdi hann nógv gagnligt fyri at hjálpa St. Kilda-búgvum. Hann læt byggja tey fyrstu prestahúsini og royndi eftir ferimuni at kenna bernunum á Hirta í læruni hjá góðkendu skotsku kirkjuni. Fyri pening, hann fekk savnað saman inni á skotska meginlandinum, fekk Buchan sett tað fyrsta bókasavnið á Hirta á stovn. Konuna hevði hann við sær og hon lærdi konu- fólkini á Hirta at binda. Alexander Buchan doyði í 1730 av fepursjúku. RRS: komin var har at ferðast. Gentan var hin einasta ógifta, sum eftir var i oynni ud og Ilimadur Men tað vóru bert fáir prædikumenn, ið eins og Buchan stødgadu nakað til muns úti í oyggjunum at royna at beta um viður- skiftini har. Virkið hjá teimum flestu prestunum bar heldur í øvugta borðið. Teir flestu sóu tað sum sína uppgávu at trútta niður í hesar fjarskotnu oyggjabúgvar sínar egnu persónligu, trongskygdu fordómar og turkatrúgv. Í hondunum á summum av hesum monnum var trúgvin uppií at keva tað sindrið av framtakshugi, sum St. Kilda-búgvar hóast alt høvdu. Dugdi skriftina uttanat Eftir at Buchan var deyð- ur, lá prædikustarvið á St. Kilda í hondunum á til- vildarligum trúboðarum, sum onkuntíð uppímillum gjørdu eitt rend út í oyggj- arnar. Um summrarnar varð ein bóndi úr ytru Hebridunum sendur út at víga fólk, sum ætlaðu sær at giftast og at lesa úr skriftini. Í hesum starvi var hann ógvuliga íðin, hóast ikki prestlærdur. Skriftina hevði pápi hans- ara lært hann, so hann dugdi hana uttanat og tá hann av elli ikki longur hættaði sær hesa longu ferð, tók ein sonur hansara við. Bannaðust í meira lagi Hin 16. sept. 1822 vitjaði John MacDonald, ið seinni varð róptur hálendisápost- ulin, St. Kila á fyrsta sinni. Tá ið hann lendi í Village Bay, vóru St. Kilda-búgvar beint í ferð við at fáa greðina til held- ar. Tá hann bað tey gevast við hesum og heldur koma á benarmeti hjá sær, lótu tey sær siga og sleptu tí, tey stóðu við í hondunum. MacDonald varnaðist, at tann gamla kirkjan á Hirta var niðurdottin. „Meðan eg var í oynni«, skrivaði hann í dagbók sína, »kom fólkið saman i einari hoylødu«. Hann øt- aðist um, at kalvinistiska