leygardagur 1. september 1979síða 9

Nr. 68 — 1. september 1979 sosialurin mSida9 adi ein teirra, »at St. Kilda-búgvar vita ógvu- liga lítið um lívið aðra- staðni og at mesti tervur tykist vera, hóast lend- ingarviðurskiftini harúti eru vánalig, at tryggja teimum regluligan flutn- ing«. Frågreiding verdur gjørd Tveir embætismenn vórðu sendir út á St. Kilda við tí fyrsta trolara- num, sum fór tann vegin, fyri sjálvir at kanna eftir, hvussu vorðið var harúti. 20. mai 1930 legði Georg Henderson, umsjónarmaður í skotska heilsumálaráðnum, fram drúgva frágreiðing um vitjan sína á St. Kilda. Har mælti hann til at bera skjótt at og flyta St. Kilda-búgvar burtur. »Fyri nekrum mánaðum síðani<, skrivaði umsjón- armaðurin, „helt Norma Mackinnon, sum hevur ilt við at fáa endarnar at rekka saman, av tí at tey eru so nógv í húsi, fyri við sjúkrasystrina, at hann ógvuliga fegin vildi slopp- ið av Hirta, men sá seg ikki føran fyri at flyta, av tí at hann átti ikki fyri flutningin. Sjúkrasystirin vissaði hann um, at hes- um skuldu vegir verið fyri og síðan tá hevur hann verið altráur eftir at rýma. Tey eru tíggju fólk í húsi og av hesum 4 mannfólk, sum so stórt trot er á har- úti. Ætlast kann, at flytir hetta húskið, fer steðan hjá teimum, ið eftir sita, at gerast vónleys. Tá fara teir — bert fyri at nevna eittans demi — ikki at verða ferir fyri at manna båt«. Umsjónarmaðurin varð, sum mangir av teimum, ið frammanundan honum hevdu vitjað St. Kilda, skelkaður av teimum viðurskiftum, sum fólkið harúti livdi undir. Niður- steða hansara var, at neyðugt var at flyta fólkið burtur og tað ongantíð ov skjótt. Funnið varð fram til, hvussu nógv tað hevði kostað bretskum skatt- gjaldarum at hava fólkið búgvandi úti á St. Kilda seinastu 5 árini fram til 1930 og var hetta í ster- lingspundum 2.388. Av hesum hevði heilsumála- ráðið latið nógv tað mesta, ella 1.642 sterlings- pund og síðani var tað mesta av hinum farið til skúlagongdina hjá bernunum, hóast tey ongan rættiliga útbúnan lærara hevdu havt, av tí át trúboðararnir hevdu havt hetta starv í hond- um. Flyting einasta loysnin Komið varð fram til, at flyting var einasta loysn- in og gjert varð av at nýta seinasta vikuskiftið í august til hetta. Tvinni viðurskifti vóru ráðharr- anum fyri Skotland, Tom Johnston, fremst í huga. Honum var greitt, at summir av St. Kilda- búgvunum — hetta vóru fólk, sum vóru gomul og ússalig og tí ikki arbeiðs- før — máttu fáa fåtækra- hjálp, men hann var harð- liga ímóti, at nakar St. Kilda-búgvi skuldi búgva á nekrum almennum stovni, sum havdur varð til slíkt endamál. Í staðin vildi hann, at tey antin skuldu fáa innivist hjá eðrum húskjum ella sleppa at búgva í nánd av eðrum St. Kilda-búgvum, sum vóru arbeiðsferir. Eisini vildi hann, at bret- ska stjórnin skuldi greiða fólkinum á St. Kilda gjølla frá steðu síni. Arbeiði skuldi tryggjast teimum arbeiðferu, men ynskti onkur av hesum arbeiðs- feru meira hjálp, eftir at tey vóru búsett inni á meginlandinum, skuldi hetta gerast við at lata teimum ókeypis innbúgv og ikki við at sleppa teim- um undan at lata húsa- leigu, tá hetta kundi fáa tey at halda, at tey skuldu vera ein ríkisstuðlað stætt í allari framtíð. r Nógv varð tosað og skrivað í bleðunum um málið, sum eisini var fyri í bretska — undirhusinum, men undir allari orðgong- uni hevði eigarin av St. Kilda, góðseigarin Mac Leod í Dunvegan á oynni Skye, gjert av at siga sum minst. Uppsitarar hans- ara á St. Kilda hevdu ikki verið ferir fyri at latið honum jarðarleigu í nær- um trettan ár, men hann gjørdi av einki krav at seta fram. Dóttir hansara, Flora, sigur frá, at pápi hennara legði ikki í at leggja seg út í orðaskiftið, av tí at hann visti, hvussu stórir fordómarnir manga- staðni vóru móti góðs- eigarastættini og at segði hann nakað, fór helst okk- urt ringt at verða lagt í tað, men eitt legði hann bretsku stjórnini eina við: at fáa St. Kilda-búgvar formliga at siga jerðina frá sær. Í 1886 var lóg komin í gildi fyri allar uppsitarar í Skotlandi, sum ikki einans tryggjaði teimum eina semiliga jardarleigu, men eisini gjørdi, at teir komu at sita fastari á jørdini. Hús og arbeiði vórðu útvegað St. Kilda-búgv- um á jerð, sum stjórnin átti. Av teimum 36 íbúgv- unum, sum eftir vóru á St. Kilda, vórðu einans 8 mans roknaðir at vera arbeiðsferir og varð teim- um boðið arbeiði hjá skóg- arstjórnini, sum lovaði at útvega 25 St. Kilda-búgv- um hús at búgva í á góðsi teirra í Ardtornish í Ar- gyll. Heilsumálaráðið lov- Hjá teimum fáu St. Kilda-búgvunum, sum høvi høvdu til at vitja útaftur í oyggjarnar, eftir at fólkið var flutt burtur haðani, vóru bert minnini eftir um eitt lív, sum var farið Henda myndin av bygdini, tikin eftir at fólkið var rýmt av steinunum, sýnir, hvussu veður og vindur aftur hava tikið valdið, sum tey høvdu tað frá upphavi aði at veita teimum, sum ringast vóru fyri peninga- liga, ókeypis innbúgv og súkklur til menninar at koyra til og frá arbeiði. Bretska stjórnin óttað- ist fyri, at St. Kilda-búgv- ar — tá teir komu inn á meginlandið at búgva — skuldu fara at halda seg vera komnar til ein ríkis- stuðlaðan paradísgarð og har kunna ganga fyri einki. Teir gjørdu tí øllum, ið arbeiðsfer vóru, greitt, at tey máttu arbeiða. Macaulay frá landbún- aðarmálaráðnum varð saman við tveimum seyðamonnum av Uist við hundum sendur úr á St. Kilda til at hjálpa teimum harúti at taka seyðin, men St. Kilda-búgvar vóru ógvuliga trekir at siga hesum fremmandamonn- um, hvussu mangar seyðir, hver teirra átti. Seyðurin hevði ikki verið vaskaður í fleiri ár og poli- timeistarin í Inverness setti sum treyt, at hetta varð gjert, so títt og knapt hann var komin til Oban. Hin 6. aug. 1930 vórðu 667 seyðir — hetta var o.u. helmingurin av ellum talinum í oyggj- unum — fluttir inn á meg- inlandið við damparanum »Dunara Castle«. Ráðið i greivadøminum Inverness, sum St. Kilda fyrisitingarliga hoyrdi undir, bar ótta fyri at tey gomlu og ússaligu av St. Kilda-fólkunum skuldu koma at liggja ráðnum til byrðu, tá tey komu inn á meginlandið. Tí skrivaðu teir til bretsku stjórnina, at tá stjórnin sjálv hevði sett hesa flyting í verk, mátti hon eisini bera kostnaðin av at føda tey, sum ikki sjálv vóru ment at arbeiða fyri feðina. Ráðharrin fyri Skotland svaraði aftur í einum hvassorðaðum brævi, at teir i Inverness høvdu skyldu til at lata hesum fólkum fátækrahjálp og at hann ikki fór at sleppa teimum undan hesum, tí henda skylda var ásett við lóg. Ráðið noyddist sostatt at lata teimum gomlu St. Kilda-búgvun- um fátækrastyrk, men so drúgv tíð gekk, áðrenn teir fingust til at lata nakað oyra av hondini, at heilsumálaráðið í heilum mátti leggja peningin út ta fyrstu tíðina eftir at fólkið var flutt inn í meginlandið. So leingi fólkið búði úti á St. Kilda, varð mangan tosað um tey inni á meginlandinum í Skotlandi, bæði manna millum og skrivað í blød- unum og fólk hevdu hug at tykja synd í hesum fólki, sum var noytt at búgva á hesum skotsku útskerjum, men nú tey hevdu gjert álvara av at rýma av steinunum, var brádliga ell henda mikla samkensla við St. Kilda- búgvunum horvin sum degg fyri sól. Fingu ikki vent sær fyri blaðmonnum Fríggjakveldið kl. 7 hin 30. aug. 1930 legði damp- arin »Harebell« at i Locha- line i Argyll við 36 móðum St. Kilda-bugvum um- borð. Bryggjan i Locha- line var avtakin vid blad- monnum. Hesi smædnu fólkini av Hirta fingu næstan ikki vent sær fyri teimum. »Har var ein øgi- lig rúgva av blaðmonn- um«, segði Lachlan Mac Donald seinni, >og teim- um flestu av okkum dámdu hetta ógvuliga lít- ið. Blaðmenninir mundu halda sum so, at tá vit komu av St. Kilda, so mundu vit helst vera reiði- liga hálvtápulig og kanska vill eisini. Tí mundi tað vera, at fólk tustu oman at síggja okk- um, nakað sum tá tú fert í ein djóragarð at hyggja at teimum villu djórunum-. Ein gomul kona, Flora Gillies, tók soleiðis til: „Ég haldi, tey mundu halda okkum hava horn og kanska hala vid«. Fólkið av Lochaline var fylt við ellum teimum her- segunum, sum staðið høvdu i blødunum um St. Kilda-búgvar og væntaðu sær bæði líkt og ólíkt av hesum nýggju grannun- um. Har varð tí hver hurð og hvert úthús læst, tá farið varð frá húsum, tí at tey hildu St. Kilda-búgvar vera tjóvskar. Men nú máttu so teir arbeiðsferu menninir av St. Kilda arbeiða fyri pengar, sum teir máttu fáa fatur á fyri at gerast ferir fyri at keypa sær ta eydnu, sum lovað varð teimum, um bert teir vildu flyta inn á skotska meginlandið. Eftir seinna heimsbar- daga fóru St. Kilda-búgv- ar aftur at vitja út í oyggj- arnar. Alexander Fergu- son var harúti á hverjum ári frá 1947 til 1957, tá hann doyði, men tá vóru longu 13 av teimum 36 oyggjabúgvunum, sum á sinni rýmdu av St. Kilda, deyðir. Í dag stendur the National Trust for Skot- land sum eigari av St. Kilda, men bretski her- flotin hevur stóra radar- steð harúti. Teir hava lagt dýran veg á Hirta frá sjónum og heilt upp á toppin av tí 1.200 fetur høga Mullach Mor. Menn- inir frå bretska herflotan- um hava sjålvir bygt sær sin egna barakk-bý harúti, men the National Trust for Skotland roynir at væla um kirkjuna og húsini í bygdini, so tey, sum vitja St. Kilda skulu fáa hevi til at síggja, hvussu bygdin så út, tå fólk búði har fyri 40 árum síðani.