leygardagur 15. september 1979síða 18

Síða 18 sosialurin Í hesum degum fara menn at taka havhesta- ungar ella nátungar. Góður biti er og for- kunnugt, so einki er at siga til, at menn eru nakað grammir eftir at fáa sær nakrar nátung- ar. Men eitt vist var- semi má til kortini. Ráð hesum viðvíkjandi verða givin av lands- læknanum á hverjum ári við kunngering í góðari tíð bæði í út- varpi og blødum, og so er tað upp til menninar sjálvar at bera seg skila- gott at so sum fyri- skipað er. Hetta verður gjørt fyri at verja seg fyri smittu frá nátan- um. Vit vita, at ein partur — umleið 12% — av nátunum hava eitt viruslíknandi smittuevni í sær, sum kann framkalla sjúku hjá fólki um illa vil til. Tað er eingin grund til at åføra sær sjålvum eina smittu, tå vit hava kunnleika til, hvussu smittan fer fram, og tå vit hava royndir frå teimum seinastu 20 árunum, at skilagóð at- ferð undir teku og við- gerð av nátungum, er nóg góð trygd fyri at sleppa undan sjúkuni. Nátin hevur átt í Feroyum í yvir 100 ár, og síðani aldaskiftið hava feroyingar tikið í túsundatali av nátum á hverjum ári. Nær nátin hevur fingið sjúkuna í seg, er ringt at vita, men ikki fyrr enn í 1938 fekst prógv fyri, at nátin var sjúkur og fólk kundu gerast sjúk av honum. Hetta hevur sína áhugaverdu segu. Fyrst í 1930 árunum fór ring sjúka at ganga tíðliga á heysti, nevnd septembersjúkan. Tey allar flestu, sum gjerd- ust sjúk, vóru konu- fólk. Fleiri doyðu. Av barnakonum, sum gjørdust sjúkar, doyðu tær flestu. Hetta end- urtók seg í nekur ár. Eingin visti rættiliga, hvaðani hendan sjúkan kom. Sjúkaeyðkennini vóru: illa til passar, hegur fepur, turrur hosti, vardi 2 til 4 vik- ur. Læknarnir hildu tað vera eitt slag av influ- ensu ella ringur lungnabruni, heilivág- ur fanst eingin. Ein lækni, sum tá var í Vági í Suðuroy, Arthur Rasmussen — hann fekk sær seinni navnið Vaag — gjerdi kortini í 1934 vart við, Læknin skrivar: Náta- sjúkan at hetta var ein nýggj serlig sjúka, greiddi frá hesum í læknafelag- num og skrivaði um tað í læknatíðarritin- um. Eingin ansaði hes- um rættiliga, og sjúkan helt áfram hvert ár í september mánað, inntil R. K. Rasmus- sen, Eiðislækni, sum ivaleyst hevði grunað okkurt uttan at nevna nakað um tað hesi árini í 1938 ferdi prógv fyri, at samband var millum septembersjúkuna og eitt smittuevni, sum fanst í nátanum. Tá varð sett forboð fyri at taka náta, og stóð hetta forboð við í nær- um 20 ár. September- sjúkan hvarv tá eisini beinanvegin. Nú skilja vit væl, hví flest konufólk gjørdust sjúk. Menninir taka nátungan úti á sjónum, har er smittuvandi ikki so stórur. Konufólkið hevði arbeiðið við at royta og svíða fuglin, ofta inni í einum trong- um kjallara, har fult var av fjøduri og dusti, her vóru stórir megu- leikar fyri at anda smittuna niður í seg. Nátasjúkan, sum á læknamáli eitur ornith- osis, finst eisini millum onnur fuglasleg, men ikki her i Føroyum. Tað hava bert verið fáir til tilburðir millum fólk av hesi sjúku, síðani loyvt var at taka nátungar aftur. Sjúkan tykist vera mildari nú enn í 1930 árunum. Nú finst eisini góður heilivágur móti sjúkuni. Hvussu tað fer at ganga við sjúkuni í framtíðini, vita vit ikki, vit kunnu vóna, at náttúran orðnar tað sjálv, so smittan hvervur frá fuglinum. Sverri Patursson er ikki so bjartskygdur. Hann skrivar í 1944: »At útrudda nátasjúk- una við menniskjans- ligum kynstri eru iva- leyst eingi líkindi til, so mikið verri, at tað sæst jú ikki á fuglinum, um hann er sjúkur ella ikki. Tað er tó hugs- andi, at sjúkan kann doyggja burtur av sær sjálvum, men tað kann galda mannalív at royna at fáa tað at vita. Og um fuglurin er frískur nekur ár, so er eingin vissa fyri, at hann ikki aftur fær sjúkuna i seg«. Sigvald Kristiansen Ingibjørg Joensen ur Skuvoy til áminningar Ja, so fekk ein at hoyra, at Ingibjerg er farin, so brád- liga. Stutt varð millum hana og bróðurin Hjalm- ar. Hesi ár eftir deyða bróðursins gjørdust fá, år hon sá fram til, saman við Jenisi at fremja hugsjónir, hon hevði og sum gerand- isdagur hennara higartil í vissan mun hevði forðað henni í. Eg kom at kenna Ingi- bjørg í 72/73, tá hon enn búði í Skúvoy. Hon var tá kvinna um tey fimti, ung- dommilig, frílynt og hjálp- som. Vit vóru nógv, sum gingu inn har, og var ein altíð vælkomin — ein kendi seg væl saman við henni. Ingibjorg var til tíðir ómetaliga kát og spreiddi gleði og kæti um seg. Ein undraðist yvir frí- lyndi hennar, men í dag skilir ein tað betur. Ingibjørg var úr fiski- mannaheimi og gjørdist tidliga móðirleys, sostatt kom hon sum einasta syst- ir at átaka sær húsarhald- ið og ábyrgdina fyri breðr- um sínum. Allarmest kom hon at taka sær av Hjalm- ari, sum hon gjerdist móðir og systir fyri. Um- sorganin fyri Hjalmari var ómetalig og ein undraðist mangan yvir tað orðaleysa samband, ið var millum hesi bæði menniskju. Í teir mánaðir, eg dag- liga sá Hjalmar og Ingi- bjørg, lærdi eg nógv, og umsíðir lærdi ein at skilja nakað av hesum máli. Ingibjørg må í lívi sínum frá gentu til kvinnu hava gjørt sær nakrar royndir um lívið, sum hon bygdi hugsjónir sínar á. Hon skilti lívið og evnaði í gerandisdegi sínum at finna eitt innihald, sum frílyndi hennar grundaðist á og sum hon í verumáta og hjálpsemi sínum gav ødrum lut i. Ein heilsan til tin Jenis, sum aftanå so stutta tid skuldi missa Ingibjørg, men eisini tå lærdi målid — Hennar spælan og livan i gentumyndan. — kæti og heitur brosan id rukku røtur barnsins i degnum, å veg — geislandi strålan úr skapi, ið bert er hennar og fatast av henni tú tosaði málið, vit skiltu — fann steðið og lærdi at liva í berginum, enn náttin er ljós — myndan á flogi fuglurin læt — ein faran framvið. Synneva Triðji kommunulæknin byrjar mánadagin. Nú hava Klaksvíkingar hevi at velja millum tríggjar kommunulæknar. Mánadagin byrjar Jaspur Petersen virki sítt sum kommunulækni í nýggjum viðtaluhelum, sum eru í bygninginum hjá Feroya Banka á Klaksvíkarvegnum. Tað var fyrr í summar at Klaksvíkar kommuna setti Jaspur Petersen at byrja 1. juli, men viðtalu- helini hava staðið í gerð og eru nú liðug. Jaspur Petersen hevur áður arbeitt á Klaksvíkar sjúkrahúsi, á sjúkrahúsi í Sveríki og á Landssjúkra- húsinum í trý ár. Frammanundan eru tveir kommunulæknar i Klaksvik, Steingrimur Weihe og Olavur Gaard. Annars hava yvirlæknar- nir á sjúkrahúsinum eisini luttikið í kommunulækna- arbeiðinum og til fyri hálvum eðrum ári síðani luttóku aðrir læknar í vaktunum. 75 ár Í dag fyllir Ebba Thom- sen, Klaksvík, 75 ár. MINNIST TIL HALDARA- GJALDIÐ! Nr. 71 — 15. september 1979 bøkur og blød »Vit hava øll krav um virðing< »Vit hava øll krav um virding«, er heitid å einum nýggjum bóklingi, sum júst er útkomin á foroysk- um. Bóklingurin snýr seg um evnaveik og møguleik- ar teirra í foroyska sam- felagnum. Hann er ætlaður sum stuðul og leiðbeining til evnaveik og avvarðandi teirra. Hetta er fyrstu ferð, at tilikur bóklingur um við- urskiftini hjá evnaveikum í Føroyum er greiddur úr hondum. Hetta má sigast at vera gleðiligt og hent tiltak, tí tað skortar mangan uppá tilfar á for- oyskum máli um tílík við- urskifti. Bóklingurin er i A5- stødd. Hann er 23 blad- sidur og er prentadur i 5000 eintøkum. Utgevari er Sosialstyrid, og tilfarid til bóklingin hava starvs- fólk innan evnaveikafor- sorgina í Føroyum og for- eldur savnað. Í fororðinum sigur Eyð- un Joensen, sålarfrøding- ur, m.a.: »At vera evna- veikur merkir vanliga av- markað føri at læra og laga seg eftir samfelag- sins krøvum. Evnaveik- leiki í sjálvum sær er ikki nøkur sjúka, sum heilsu- bót finst fyri, men ymiskt gerst og eigur at verða gjort fyri at fremja menn- ingina. Evnaveik hava somu rættindi sum aðrir sam- felagsborgarar. Tey hava uttan mun til kostnaðin rætt til menningartilboð, sum hóska til teirra for- treytir og livskrøv. Tey hava rætt til natúrligt samband við og tilknýti til næstingar, og er stovnsfostran neyðug, eigur hon at vera so lík tí heimligu sum yvirhevur gjørligt. Tey hava rætt til at verða vard fyri mis- nýtslu, happ og eyðmýk- ing. Samanumtikið hava evnaveik og avvarðandi teirra snegt sagt rætt til virðing. Menniskjuni mennast í samanspæli vid um- hvervið og umhvervið av menniskjunum. — So við teimum evna- veiku. Evnaveik kunnu læra og summi kunnu menna seg so frægt, at tey verða nær um sjálvhjálp- in, sær sjálvum og um- hvervinum til gleði og gagns. Men til tess er mangan neyðugt við ser- ligum menningartiltøkum og ødrum; sum foreldrini ikki altíð megna ella hava høvi til at fremja einsa- møll. Her er tað, at sam- felagið við sínum hjálpar- stovnum og -veitingum kemur inn í myndina og býður sær til at stuðla tey evnaveiku og avvardandi teirra og tessvegna vidur- kennir sær meðábyrgd fyri vælferð hins evnaveika og húsfólki hansara. Samåbyrgd fløv- ar og mennir hin einstaka — eisini tey evnaveiku og húsfólk teirra. Bóklingur- in lýsir nakað av tí sam- ábyrgd, sum felog og tað almenna kenna fyri euna- veikum sum sjålvsøgdum parti av samfelagnum“, skrivar Eyðun Joensen m.a. í fororðinum. Um innihaldið er ann- ars at siga, at tað fyrst í bóklinginum verður greitt frá, hvussu tað kennist at fáa boðini, at eitt barn er evnaveikt. Ymisk foreldur siga frå hesum kenslum. Sidani er stutt yvirlit yvir felagið Javna, sum er landsfelagið hjá teimum evnaveiku. Bóklingurin snýr seg eisini um sosialu rættind- ini hjá evnaveikum, um pensiónsveitingar og um stuðul til hjálparamboð, umbygging av húsi og stuðul til upplæring 0.a. Eisini verður greitt frá møguleikunum hjá teim- um evnaveiku at liva sum borgarar i føroyska sam- felagnum. Eitt nu kann nevnast barna- og ung- mannadeildin, Deild V å Landssjukrahusinum, har 20 børn og ung bugva. Síð- ani er tad Vistarheimid, sum er fyri følk undir for- sorg, id eru so mikið at sær komin, at tey greiða ein stóran part av lívsdegi sínum. Heimið hevur til húsa á 1. hædd í starvs- fólkaíbúðini, Eirargarði 4 á Landssjúkrahúsinum. Frítíðarheimið í Skriv- aragøtu er fyri tey evna- veiku. Endamálið við hes- um stovni er at lætta um og studla foreldrum og næstrafólki at evnaveik- um fólkum, soleiðis at tann brekaði verður í tí umhvørvi, har hann naturliga eigur heim sitt. Seinast í bóklinginum er greitt frá teimum meguleikum fyri undir- vísing og arbeiði, sum evnaveik hava í Foroyum. Skúlin á Trødni hevur brekadar næmingar við brekum av øllum slag, eisini evnaveik. Verkstadurin Vón er ein vardur verkstaður, sum kann bjóða ymiskt ítriv til fólk, sum eru undir Statens Ándssvagefor- sorg. Síðani verður nortið við tær ætlanir, sum í dag eru veruleiki. Ein vardur verkstaðurtil 45 fólk verður bygdur á Argjum og tveir nýggir bygningar við íbúðum til evnaveik eru í gerð á sjúkrahúsok- inum. Bóklingurin er skjótt og lætt lisin og gevur hann okkum ollum eina mynd av, hvorjar mogu- leikar tey eunaveiku og brekaðu hava í foroyska samfelagnum í dag. jan. j A