mikudagur 21. november 1979síða 9

Nr. 90 — 21. november 1979 sosialurin Vegna plásstrot er II. partur býttur í tvey, so- leiðis at yvirlitið yvir blokadutiltekini koma í næstu grein. Blaðstj. Í seinasta Sosiali var greitt frá og dokumen- terað, hvussu tær multi- nationalu fyritøkurnar, serliga ITT við stuðli frá USA royndu at forða chilensku kongressuni at velja valevni hjá fólka- samgonguni Unidad Popular, Salvador Allende, lækna, til for- seta. f hesi grein skulu vit fyrst hoyra eitt sindur um búskaparpolitikkin hjá Allende; síðan verð- ur greitt fra teimum bú- skaparligu tiltøkum, sum inn- og útlendskt kapitalvald saman við USA settu í verk við tí endamáli at fella Unidad Popular-stjórnina. Tað vóru hesi tiltek, sum slættaðu vegin fyri tí hernaðarkvetti, ið beindi fyri aldargamla demo- kratiinum í Chile. Henda grein byggir á tvær bekur um Chile: Dag Hareide: Chile (Pax 1973) og S. Stuparich: Tusind stjerner over Chile, dokumentariska uppískoytið til bókina. (Tiderne skifter 1976). Sjón- ar- mið Jóannes Dalsgaard, deildarleiðari Hví fall Allende? — eitt dokumenterað aftursvar til Óla Breckmann (II) Búskaparpolitikk- urin hjá Unidad Popular og Allende Hevuðsendamálið hjá stjórnini var at fera ein politikk, sum kundi geva chilensku fjeldini eina toluliga mansømiliga til- veru og í heila tikið at bera tað so í bandi at fólk fingu tað betur. Hetta skuldi verða gjørt við at føra ein anti- imperialistiskan og anti- monopolistiskan bú- skaparpolitikk. Her eigur at verða mint á, at Chile var eitt u-land, har fjøldin av fólki livdi í stórum vesældemi — eitt land, har at kalla alt náttúru- rikidømi (tað er stórt) var í hondunum á út- lendskum, serstakliga norðuramerikanskum monopolfyritøkum. Av hesum rikidømi hevði serliga koparið ómeta- liga stóran tydning fyri búskapin (Hareide s. 108 ff). Ein tílíkur politikkur var longu royndur eina- ferð fyrr nevniliga í 1964, tá kristiligi demo- kraturin Frei var forseti. Frei »chileniseradi« koparframleidsluna, men sáttmálarnir vid norður- amerikansku eigararnar på vóru so marghåttliga orðaðir, at chilenski stat- urin skuldi gera 3/4 av ellum neyðturviligum i- legum, meðan 49% av ellum vinningi fall til út- lendsku partaeigararnar. Samstundis skuldu útlendsku eigararnir ótálmaðir sleppa at leiða koparframleiðsluna í 20 ár fram, hóast staturin átti 51% av partakapi- talinum, aftaná >chileni- seringina< hjá Frei (Stu- parich s. 204 f) Henda skipan bar í sær, at vinningurin hjá størstu koparfyritøkuni Kennecott fimmfald- adist. Av hesum vinningi var hvør dollar førdur av landinum. Til tess at lysa, hvussu g68 forrætning hetta var, kann verða nevnt, at norðuramerikansku kop- arfyritøkurnar í tíðar- skeiðinum 1932-72 ferdu heim ein vinning uppá 4 milliardir dollars meðan ílegurnar høvdu verið 30 milliónir! (Hareide s 114) Harnæst meinti Allende, at tað var neyð- ugt at vinna ræðið yvir salpeturframleiðsluni eins og fáast mátti í lag ein landbúnaðarlóggáva, sum kundi minka um valdið hjá stórgóðseigar- um og veita bygdafólkin- um so mikið av jørå, at tað kundi liva av henni (Hareide s. 108 ff) Allende og stjórn hansara, sum hevði stuðul frá sosialista- flokkinum, kommunista- flokkinum, kristiliga vinstraflokkinum, radi- kala flokkinum og eðrum vinstrabólkum, yvirtóku eitt land við stórum bú- skaparligum trupulleik- um. Inflatiónin var 33% seinasta árið undir Frei, og uttanlandsskuldin 4 milliardir dollars (Hareide s. 118 ff). Útlendskar fyritekur kontrolleraðu 36 av 100 teim størstu fyritøkun- um i Chile — flest allar høvdu monopolsteðu. Bankarnir vóru fyri ein stóran part á útlendsk- um hondum og samlaða úrslitið av hesari bú- skaparsteðu var, at allar týðandi avgerðir vórðu tiknar út frá tí endamáli at tæna útlendskum á- hugamálum og ikki út frá tí, sum meguliga kundi gagna Chile (Hareide 116 f) Arbeiðsloysið var 8,3% og sum heild kann verða sagt, at Chile var komið út í økonomiskt og fíggjarligt óferi aftaná mong ár við borg- arligum stýri. Hetta verður nevnt fyri at vísa á, at búskapartrupulleik- ar var ikki bara nakað, sum kom fyri meðan Allende var forseti! Tá Allende og fólka- samgongustjórnin (henda samgonga verður eisini nevnd eindarfylk- ingin) komu til ræðið í november 1970, var alt fyri eitt farið undir at føra búskaparpolitikk út frá teimum rætningslinj- um, sum eru nevndar frammanfyri. Ætlanin var (1) at fáa lív aftur í chilenska bú- skapin, sum hevði ligið í forna undir Frei og (2) at vinna á monopolunum við at nationalisera tey. Hesin búskaparpoli- tikkur eydnaðist framúr væl tað fyrsta árið. Allir partar av bú- skapinum hevdu stóra framgongd og best gekk við ídnaðarsektorinum, har framleiðsluvekstur- in var 13,6% (Hareide s. 121 ff). Realveksturin í bruttonationalproduktin- um var 8,5% og var hetta næsthægsti vekstur í latínamerika (Hareide do.) Tað var bert Brasilia, ið nú lá frammanfyri Chile, men munurin var annars tann at í Chile kom veksturin fólkinum til góðar! Arbeiðsloysi minkaði við 4% (do.) Her skulu verða nevnd nekur demi um, hvussu gagnligar fylgjur hesin politikkur hevði fyri fjøldina av tí vanliga fólkinum í Chile: realløn- in hækkaði við 16%, tær sosialu veitingarnar vóru hækkaðar og víðk- aðar serliga til gagn fyri bernini, tey lægstlentu, tey arbeiðsleysu og tey, sum búðu til leigu ella vóru húsvill. 900.000 menniskju, sum undir borgarliga stýrinum høvdu verið heilt uttan rætt til sosialar veiting- ar, vórðu nú tikin inn undir sosialu trygdar- skipanina. Bett varð munandi um húsaneyð- ina við tað at longu fyrsta árið varð byrjað at byggja 90.000 íbúðir. Til samanberingar kann verða nevnt, at undir Frei vóru bygdar 40.000 íbúðir trý tey seinastu árini hann ráddi. Heilsu- rektin varð munandi bett við stovnseting av heilsumiðsteðum í fá- tækrabýlingunum, sam- stundis sum skipað varð fyri, at øll børn og allar barnakonur fingu ein hálvan pott av mjólk Síða 9 ókeypis um Barnadeyðin fall við 10%. (Hareide s. 121 ff) Hetta seinasta fari eg at biðja lesaran minnast, tí steðan undir Pinochet er beint tverturímóti. dagin. Krepputekin Samanumtikið búskaparfreðingar samdir um, at búskapar- politikkurin i fyrstu syftu eydnadist væl. Sum heild var hetta ein politikkur, sum gekk ut upp á at menna búskap- in við at skapa keypi- orku og harvið ekt for- brúk. Hetta var við eðrum orðum eingin kollveltingarpolitikkur heldur varð nýtt eitt klassiskt keynesianskt modell. Tað lá stak væl fyri at fera ein tílíkan reaktiv- verandi politikk av tí bert 60% av ídnaðarkapaci- tetinum var útnyttaður, takkað verið tí vánaliga og óklóka búskapar- politikki, sum tann borg- arliga stjórnin hjá Frei hevði fert (Hareide s. 123 f) Men hví kom Chile so kortini út í búskaparlig- ar trupulleikar? Var tað tí at Allende, sum Óli Breckmann sigur stýrdi so út av lagi vánaliga ella vóru tað aðrar orsek- ir til afturgongdina? Tíðbetur ber til at dokumentera, at Óli Breckmann sigur ósatt, at tað vóru aðrar orsekir til trupulleikarnar. Hverjar vóru so hesar? eru Framhald frá síðu 4 málið í tveimum greinum, åvikavist í blødunum nr. 87 og 88. Vit hava m.a. tosað við sakferararnar hjá báðum pertum í málin- um. Vit hava eisini sett okkum í samband við bæði Marr á Co. og Fiska- seluna, men hava onga viðmerking fingið frá hes- um feløgum. Tað hava eingi villleiðandi tel verið ella álop gjørd á Fiskasøl- una í nevndu blaðgrein- um. blaðm. Fyrrverandi blaðstjóri aftur blaðstjóri Tann nýggi blaðstjórin á Sosialinum eitur Tór- finn Smith. Umframt at vera fyritaksstjóri í blaðhúsunum hjá Sosialinum, skal hann nú eisini reka blað- stjórastarvið. Tórfinn Smith var blaðstjóri á Sosialinum frá seinast í 1968 til í 1972. Á heysti í 1976 kom hann aftur at starvast á Sosialinum. Ikki á sjálvari blað- stjórnini, men í sjálvari fyrisitingini. Hetta starv hevur hann rekt síðani. Eins og í 1968 verð- ur hann blaðstjóri, tí sitandi blaðstjóri verð- ur landsstýrismaður Fyri 11 árum síðani vórðu báðir blaðstjór- arnir, Ville Sørensen, sáli, og Jákup Linden- skov, valdir til lands- stýrismenn.