leygardagur 22. desember 1979síða 11

Nr. 99 — 22. desember 1979 M. A. Jacobsen og Rikard Long ... Teir, sum royna at fáa tað, sum býlgist í euro- peiskum mentunarlívi, at rína við í Feroyum, eru fáir og spjaddir. Rasmus Rasmussen gevur í 1909 út skald- seguna Bábilstornið, har ættarbregðið verður við- gjørt nakað á sama hátt sum hjá Herman Bang og Thomas Mann. Krist- in í Geil greiðir í 1899 í Fuglaframa í hvessum polemiskum greinum frá tí stóru lock-outini í Danmark sama árið. Hann verður seinni blað- stjóri á Feroya einasta radikala sosialistiska blað, Tingakrossi, og tann fyrsti til at yrkja arbeiðarasangir á fer- oyskum. Triði undangongu- maðurin er J.H.O. Djur- huus, sum ár 1901 letur sína fyrstu yrking, >Blíð er summarnátt á Feroya- landi«, prenta. Tað frættist skjótt millum føroyingar = í Keyp- mannahavn, at millum teirra er ein drongur, sum yrkir yrkingar, ikki sangir, sum hevur klass- iskt grikskan og nýggj- ari europeiskan skald- skap sum fyrimynd, og sum sostatt er við at ringja inn eitt nýtt tíðar- skeið í føroyskum skald- skapi. Ein av teimum, sum á fundum og sam- komum fyrst í hesi eld hoyrir henda unga yrkj- aran bera fram sínar yrk- ingar, sum situr undir hverjum orði og leggur Kafeið sær tey betur í geyma enn nakar av hinum, er tann ungi havnardrong- urin Rikard Long. Tá ið so samkoman er liðug ella veitslan er av, fer hann heim á sítt kamar. Á borðinum liggur ein bók. Hon liggur opin og er ikki sert slitin av at vera nógv lisin. Hon eitur Gitarr och draghar- monika. Hann hyggur í hana, lesur og brosar. Hann hevur ansað eftir, at hesin nýggi yrkjarin og hann hava ein felags skaldsligan frænda. Tað er svenskarin Gustaf Frøding. Rikard Sigmund Long var feddur tann 23. jan- uar 1889. Móðir hansara æt Svanhilda Pálsson og var ættað sunnan úr Vági. Pápin, Georg Long, var prentari. Hann var feddur í Keyp- mannahavn í 1857 og var av íslendskari ætt. Hann kom til Feroya 23 ára gamal, t.e. umleið 1880, og var stjóri fyri Fære Amtstidendes Trykkeri til 1917. Hann hevði stóran áhuga fyri sjónleiki, var sjálvur sjónleikari og luttók í ar- beiðinum fyri at fáa eitt sjónleikarhús í Havn. Hann var eisini violin- spælari og stovnaði saman við Georg Hansen, Traber lærara og Dia við Stein Feroya fyrstu strúkikvartett. Rikard Long fór til Keypmannahavnar i 1905. Hann tók stu- sosialurin Síða 11 dentsprógv í 1907 og cand. phil. í 1909. Síðani las hann fyrst lækna- freði og so mál á lærda háskúlanum í Keyp- mannahavn. Hugsa vit okkum, at stuttsegan, hann skrivaði í 1917 og læt prenta í Varðanum 10 ár seinni, fyri ein part er sjálvsævisega — og tað er nógv, sum bendir á tað —, so var hetta tíðin, »tå ein var ungur og gekk í ersku, dusaði seg burtur í dáðloysi og dreym, í tær fjetrandi kenslur, ið eru har ið menniskju eru í tyrpandi troka«, og somuleiðis tann tíðin, „tá ið teir sótu her (á kafénum) vin- menninir, kveld eftir kveld, meðan bekurnar lógu víðopnar har heima, sjáldan vísandi á annað enn tey somu blað...“ Alt, sum Rikard Long seinni hevur yrkt og skrivað, vísir, at hann longu hesi árini hevur ognað sær ta kontinen- talu kálvfeði, sum J.H.O. Djurhuus eisini hevði, men sum í stóran mun treyt millum skriv- andi og yrkjandi feroy- ingar. Umframt at »dusa seg burtur í dáðloysi og dreym« hevur hann hesi árini lisið og kannað Gustaf Frøding, Edgar Allan Poe, Ludvig Hol- berg, Rudyard Kipling, Jack London og kanska eisini Baudelaire og teir fronsku symbolistarnar. At hann hesa tíðina gjella hevur lisið svenska rithevundin Hjalmar Søderberg, er lítil ivi um. Hansara fyrsta umseting eftir Søderberg, umsetingin av En herreles hund úr Historietter, er gjerd í 1913. Somuleiðis vita vit, at hann hevur lisið persiska yrkjaran Omar Khajjam í tí víðagitnu umyrkingini eftir bretan Edward Fitzgerald. Hansara týðing av 6 rubaijat er fest á blað í 1914... (úr Innganginum) … Haraldur Sveinsson var steðgaður á. Hann stóð uttan fyri kafeið, hansara ungdóms kafe við teim bogaðu vindeygum. Ljósið trongdi vermandi og gulligt út igjøgnum tær tættu gardinur, musikkurin hoyrdist gjella útum, hann læði og lokkaði í djúpum og hit- andi ljómi, í einum lagi, ið var allegro og stakkato og sansahitandi lætt. Hann kendi ikki ljómin; tað var ein av teim nýggju og modernaðu, frá Týskalandi ella Amerika, ein av teim, ið ganga sigursgongd um verøldina í fylgi við maskinum, blámannadansi og teknikk. Hann læt upp hurðina og fór innar. Gangurin skolaði honum ímóti í forstovuni, ein rennisjógvur av musikki og mannamáli, ringlan av borðiskum, látur og prát. Hann fór innar í rúmið, og hitin læsti seg um hann, tungur og kevandi, ein skaddi av tubbaksroyki og kvalari luft. Tað var seint á kveldi og stúvandi fult. Hann skákaði sær fram ímillum borðini, andlit kveittu upp ímóti honum, reyð og glógvandi mansandlit, læandi kvinnu- andlit, bleik og fregnandi andlit, eyguni virðisettu hann, drógu seg undan ella hugdu at honum kaldliga og eins og uttan at síggja, eins og kveittu tey upp bert av óvart, uttan fyri at njósnast. Hann kendi seg orna allan sum hann var, hitin, gangurin, ell hesi fólkini, hetta knappliga skiftið frá kuldanum og einseminum har fyriuttan, alt hetta setti honum fyri hjartað og dreiv honum blóðið út í hina minstu æðr... (úr stuttseguni Kafeið) Bókmentirnar ... Men hevði føroyskur skaldskapur leingi staðið í stað og skýggjað nýggjar ræsur, so fór nú at líða skjótt eftir, tá ið fyrst gongd var komið á. Og tá ið J.H.O. Djurhuus í oktober 1901 hevði sína fyrstu yrking fram á prent í Tingakrossi, ornaði mangur føroyingur um hjartað. Her var skaldskapur — ikki sum vant orð borin av einum téna- lagi, men orð, ið bóru seg sjálv í einum fríum, reinum kynstri, goymandi mið sítt í sjálvum sær: ein roynd uppá at byggja ljóðsterk, tónandi orð upp um hugstórar myndir til eina ljómandi heild, á somu tíð talandi til huga og oyra. Her var gjella ein nýggjur tóni, eitt nýtt ljóðlag (rytma), liðiligt og treystligt á somu tí, skiftandi frá erindi til erindi og endandi við hinum forna grikska heksa- metrinum — hesum ljóðlagi, á somu tíð einfalt sum sterkt og háborið, men so vanda- ligt í nýtslu, at ikki yrkist í heksametri á ellum málum. Ein kann hugsa sær hetta unga skaldið — blóðheitur og áræðin — nýsloppin úr skúlanum, hvussu tað hevur kitlað honum í grip eftir at royna at prógva, at feroyskt mál var teirra millum, sum væl hóska til at verða borin fram í heksametri. Og væl er prógvið fert: genta, hví er tað sárt at síggja vónirnar doyggja? hví gráta vetrarstormarnir vilt yvir summarið lidna? eydnan frá jerð fór burtur, við skuggastrendur hon svevur, um tú hana vilt ná, so mást tú yvir um ánna, sekkja gleði og sorg í tí gloymskugevandi bylgju, tá er eydnan tær vís og varar um aldur og ævir. Tað er tó ikki einans ljóðlagið her, ið tikið er úr grikskum, eisini myndirnar miða aftur í forngrikska hugsan og lívssjón, hana sum hin ungi J.H.O. Djurhuus við opnum sinni læt koma til sín, og sum hann aldri síðan hevur mist. Í Búreisingi komu so hansara næstu yrkingar, fyrst Ódn, hetta málmdrigna ungdóms-preludium yvir litilleika menniskjans yvir fyri teim alt sundur sorlandi náttúrukraftum, síðan Vetrarljóð, Eitt føroyskt kveld, Veitslan liðug o.a. Tad er nú lætt at ávísa eitthvert ungdómsligt í uppbygging ella mynd í hesum J.H.O. Ds fyrstu yrkingum — sum heild má ein siga tær vera merkiliga búnar av at vera fyrsta greði skalisins, og óivað fagnar ungdómurin nú tær eins væl og ungdómurin tå og kennir seg hugtiknan av teirra treysta frískleika og kraftfullu myndum ... (úr grein um J.H.O. Djurhuus) Niðri við Tjaldrið í Keypmannahavn. Rikard Long og J. H. O. Djurhuus … Hann man hava flent dúgliga at sær sjálvum sum tann, ið skuldi kenna studentunum ervitisskap- in metafysikk, hann man eisini hava stuttleikað sær yvir teir spronglærdu álv- arsmenninar, ið vóru starvsbreður hansara á universitetinum, stutt- leikað sær fyrst, til tann tómleiki og sjálvgóðska, tað heilastirvna og trong- skygni, sum sermerkti kensluna har, gekk honum ov nær, at hann mátti rista alt hetta av sær við spottandi látri. Skaldskap hevði hann ikki fingist við. Men nú hann var vorðin professari í latínskum bókmentum, fór hann at umseta Juven- als sætta spottkvæði, sum hann gevur til yvirskrift: »Poeten raader sin gamle Ven, Jens Larsen, fra at gifte sig«. Henda litla um- seting elvir honum til sjålvur at royna seg, og hann yrkir tað fyrsta stóra danska spottkvæði, sítt fyrsta bragd, skemti- kvæðið Peder Paars. Her verða teir ikki spardir, allir teir innan- tómu, teir uppblástu, teir kúgandi og kávandi, prestar, hermenn og dómarar, fákunnir borg- arar, bøndur og fiskimenn og ikki minst teir lærdu harrarnir, her berjir hann býttleikan og fákunnuna hjá hegum og lágum. Fólk flest skiltu væl ikki annað enn tað, sum var at flenna at í kvæðinum — ta álvar- somu ætlan, ið lá aftur undir orðunum, var tíðin ikki búgvin til, men øll fingu nóg mikið um at vera við at gita, hvenn Holberg mundi hava sipað til við hasum og hesum. Hetta kvæði elvdi honum nógvar óvinir og gjørdi hann varnari í framtíðini... (úr grein um Ludvig Holberg) ... Sum Aristofanes í Ath- en fyri 2400 árum síðan læt spott sítt regna niður yvir teir, sum eftir hans- ara hugsan brutu niður gamlan sið og gamlan hugsunarhátt, vildi Poul F. draga fram í ljósið teir, sum látast at vera eðrvísi, enn botnurin er í teimum, sum snulta uppi á tí, sum fólkið metir reint og heil- agt, húklararnar, sum hann kallar teir. Hann er mangan beinrakin og rám- andi, og nógvar av hesum spottmyndum eru meist- arligar, men tá ið hann í sínum ivri meira enn eina ferð flytur spott sítt frá húklarunum yvir á dýrd- ina, teir snulta upp á, og t.d. kann meta kristin- dómin javnt við trúgv á Baal og Molok ella fetisch- ar, so kann ikki vera eðr- vísi enn at onkur her á landi spennir seg upp ímóti. Harðskapur elur fíggindaskap, og fíggindar fekk Poul F. Um hann nýtti herð orð og ofta grovligar myndir, hann segði sínar atfinningar bart út — atfinningarnar at honum vóru bornar manna millum meira í loyndum, men bitu ikki minni fast. Tað lítla sam- felagið roynist mangan honum trongt, sum í sær ber iva, um alt nú er ella eigur at vera júst soleiðis, vera í tí formi, sum tað er stívnað í har um leið ... (úr fyrilestri um Poul F. Joensen)