mikudagur 12. mars 1980síða 8

sosialurin Nr. 20 — 12. mars 1980 — Eg eri nøgdur við li t i 0 — Mær fyrikemur, at tann manning, sum er í dag, er før fyri at føra verkið vidari. Eg fari ur tinginum væl nøgdur við tað úrslit, vit eru komnir til. Í oktober mánað 1978 — í Sosialinum nr. 79 21. oktober hevði blað- ið eitt prát við Jákup Fr. Øregaard, sum tå hevdi gjørt av ikki at stilla seg uppaftur sum tingvalevni. Í hesum blaðpráti segði J.Fr. Øregaard sína hugsan um ymisk politisk og samfelags- lig viðurskifti annars. Sumt av hesum hevur sama aktualitet í dag, sum ta ferðina, og í samband við deyða hansara hava vit valt at taka upp- aftur nakað av tí, sum hann tá segði. At hann ikki tá fór úr tinginum, tí hann feldi seg móðan, man vera rætt, men hann fór tí hann metti árini vera vorðin so mong, at hann nú vildi lata nakað av tí, sum hann hevði havt sum langt og krevjandi lívsstarv á aðrar herðar. Upp- gávur í gerandisdeg- num metti hann seg hava 'ríkiligar um- framt. Kut úr prátinum frá 1978: Orsekirnar til, at eg bleiv umboðsmaður javnaðarfloksins, vóru fleiri. Millum annað hevði eg eitt neyvt sam- band við javnaðarmenn ta tíð eg var í Danmark. Tá var javnaðarflokkur- in tann leiðandi í donsk- um politikki. Tíðirnar vóru ringar og arbeiðs- loysið stórt. Stauning var tá tann stóri høvd- ingurin, og tað var so ónatúrliga nógv, eg sá har niðri til frama fyri tað arbeiðandi fólkið, sum okkum tervaði heima í Feroyum. Tað var eingin grund hjá mær at leita eftir, hverja steðu eg skuldi taka í politikki. Skuldi eg uppí politikk, so bleiv eg javnaðarmaður. Tá legtingið fekk fíggjarmeguleikar — Hvørji mål fingust tingmenn serliga vid tey fyrstu árini, tú sat á tingi? — Eg hevði bert verið tinglimur einar tríggjar dagar, tá Danmark varð hersett av týskinum. Nakrar dagar seinni komu enskir hermenn til Feroya, so vit máttu skipa okkum av nýggj- um beinanvegin. Hetta mátti gerast, áðrenn vit kundu fara undir aðrar uppgávur. Men fyri 1940 vóru ongar broytingar gjerdar Vinnulívið koyrdi júst líka tungt tá, sum tað altíð hevði koyrt. Vit hevdu ein av- oldaðan fiskiflota. Menn fóru til skips um heystið. Nakrir fóru tá at rógva út, aðrir at velta, men inntekurnar vóru í botni. Tað var traditiónin So kom kríggið og steðan broyttist nakað. Traditiónelli fiskiskap- urin helt uppat. Feroy- ingar fiskaðu ikki longur — tað, sum var, var bert undir Føroyum — men fóru ístaðin at keypa og flyta fisk uppi í Íslandi Legtingið kundi íkki gera nógv tá. Pengar vóru ongir at ráða yvir. Feroyingar hevdu verið eitt amt í ríkinum og tann formurin gav okk- um ónatúrliga fáar meguleikar. Eg haldi, eg kann siga, at vit onga fíggjarlóg hevdu, og tað almenna helt seg utt- an fyri alt, sum hevði við vinnulívið at gera. Men undir krignum fóru vit undir at leggja skatt og 1 13 toil á okkum sjálvar Øregaard í formannsstólinum — P.M. Dam á talarapallinum. Myndin er frá tingskeiðinum 1958 —62 fíggjarmeguleikar. Tað var rættiliga skjótt, vit komu við tí fyrstu 10 ára havna- ætlanini og var tað ein ónatúrliga stór broyting, tá hesar bygdirnar, sum einki havnalag høvdu havt, fingu nøkunlunda góð líkindi at hava skip liggjandi. Serliga útróð- rarbygdir. Vit mundu missa eini 40% av føroyska fiski- skipaflotanum undir krignum og nyggj skip fingu vit ikki. Hetta var fyrsta takið, vit máttu fara undir, tá kríggið var liðugt — at fáa okkum nýggj skip ístaðin fyri tey, vit hevdu mist. Tað var tó ikki lætt. Skip fingu vit ongastaðni bygt, og til selu vóru ongi uttan hesir gomlu bretsku trolararnir, og teir blivu so keyptir í stórum stíli. So vítt eg minnist vóru í tíðar- skeiðnum 1948—50 26 ella 28 trolarar í Feroy- um. Hetta vóru gomul skip, sum kravdu nógv viðlíkahald, og ikki so effektiv fiskiskip heldur. Flestu av hesum skipum komu tí í fíggjarligar trupulleikar. Fiskaprís- urin lækkaði nógv, og høvdu vit eisini ovnógv álit til ta kvotu, sum vit hevdu fingið rætt til í Onglandi Heimastýrislógin einastandandi góð — Ein tann týdningar- mesta lóg, sum tú hevur verið við til at fremja, man vera heimastýris- lógin. Hvussu stóran dent legði tú á hetta? — Eftir at vit hevdu verið at kalla suverenir í fimm ár — hevdu stýrt sjálvir — hildu vit, at í hesum lá stórur fyrimun- ur. Tað var tí ligt, at Hi na eina få 1 Kl n S vit ta máttu fi nýskipan. Hvussu henda nýskipanin skuldi síggja út, var ein annar spurn- ingur. Vit royndu at seta okkurt nýtiligt uppá pappírið, men hin part- urin, tann danski, skuldi eisini hava eitt orð at siga, og tað var torført at fáa tað at ríma. Men vit fingu so at enda eina loysn, sum gjerdist okk- ara heimastýrislóg. Henda lóg hevur virkað heilt einastandandi væl. Sjálvandi kunnu vit tó ikki geva heimastýris- lógini æruna av øllum, sum er hent. Í hesi tíð hevur ein stórur fíggjar- ligur vekstur verið, bæði her hjá okkum og aðra- staðni. Øll lond hava nú- tímansgjert vinnulívið — eisini vit. Men tað er einki yvir at dylja, at stersta orsekin til, at vit hava kunnað gjørt tað, er okkara stýrisskipan. Her hava vit havt ræðið á okkara egnu inntskum, og kunnað nýtt ein stóran part av innteku- vøkstrinum í samfelag- num til at stuðla fyri- tøkum — bæði á landi og sjogvi. Hartil hava vit tingið bygt upp eina fyri- siting, sum eftir mínari meining virkar rættiliga væl. Henda stýrisskipan hevði eisini fyrimun, nevniliga at danski staturin helt fram við at lata stuðul til Feroyar, men í so nógv størri mun enn fyrr. Og hetta hevur havt við sær, at vit meira hava kunnað brúkt tey skaptu økonomisku evnini til at studla vidari vinnulivi, enn vit høvdu verið førir fyri, um vit ikki hevdu havt hendan studningin. em annan danska — Tað hevur so ofta verið sagt, at heimastýr- islogin er ein rammulóg. Tá vit nú hava nýtt hesa lógina hesi mongu ár, er tað onkur, sum vil vera við, at javnaðarmenn eru vorðnir loysingarmenn. Var tað tykkara hugsan tå, at staðan skuldi vera, sum hon var, ella skuldi lógin brúkast? — Vit vildu í hvussu er hava eina víða rammu, og var hetta ikki tí, at vit frá javnaðar- floksins síðu roknaðu við, at vit í fyrstu fram- tíð vóru førir fyri at yvir- taka ell hesi økini, sum vóru sett upp á listan og kundu yvirtakast og gerast til føroysk ser- mál. Hetta var fult so nógv fyri, at vit einaferð með alla kundu sleppa undan at klandrast um sjálvstýri ella ikki sjálv- stýri. Nú hevdu vit fingið eina rammulóg, hareftir føroyingar høvdu fingid sjålvstyri. Vit måttu tå sjålvir um, nær vit hildu tíðina vera búna og økonomisku berievnini so stór, at man kundi yvirtaka onn- ur eki enn tey, sum vórðu yvirtikin beinan- vegin. Fólkapensjónin — Eitt annað mál, sum javnaðarflokkurin hevur lagt alstóran dent á, var fremjanin av fólkapens- iónini. I dag sær út, sum allir eiga æruna av hes- um. Hvussu varð hetta móttikið, tá tit tosaðu um fólkapensión á sinni? — Frá 1950 til -58 vóru vit í andsteðu, og tað er ikki alt, ein flokk- ur í andsteðu fær framt. Vit høvdu hesi árini ein hóp av ymiskum upp- skotum, men tað var so langt frá, alt varð sam- tykt. Soleiðis var eisini við uppskotinum um fólkapensión, sum vit løgdu fram i 1957. Vit fingu ikki uppskotið gJØøgnum Lg bert var ein sambands- maður, sum atkveddi fyri okkara uppskoti. Men eftir valið í -58 fóru vit í samgongu við sjálvstýrisflokkinum og sambandsflokkinum, og varð tá tingast um, eins og nú, hverji mál, hver flokkur vildi hava framt. Fyri javnaðarflokkin var tað avgerandi at fáa fólkapensiónina framda tá, og tingast varð um, hvat skuldi standa ovast í setningi samgongunn- ar. Vit vildu hava fólka- pensiónina fyrst á skránna, meðan sambandsmenn fyrst vildu hava útbygging av vinnulívinum. Vit samd- ust so um at seta hesi bæði javnt. Nú sigur tú, at allir vilja taka æruna av fólkapensiónini. Rætt er tað, at allir tá atkvøddu fyri henn, men tann, sum kom við uppskotinum, var javnaðarflokkurin. Tað skerst ikki burtur Skulu ikki geva góð ráð — Nú tú leggur frá tær sum aktivur politikari, vilt tú geva flokkinum góð ráð framyvir? — Eg hugsi, at man sum politikari skal halda seg frá at geva góð ráð til teir, sum taka við. Tíðirnar broytast so nógv, at tað, sum var alt avgerandi fyri meg, tá eg kom á ting, tosar einki menniskja um í dag. Hjá einum politikara er altíð at loysa úr lagdi. Frammanundan vali verður ofta so nógv sagt, men tá valið er av, er uppgávan hjá politikar- unum at taka saman hendur og loysa tey mál, sum liggja framman fyri teimum. Vit hava so nógv demi um, at tað er altíð lættari at ávirka fólk til tað negativa og