leygardagur 29. mars 1980síða 8

Síða 8 sosialurin Tað fyrsta ið alment kom fram í Feroy- um, sum litað var av teirri sosialistisku hugsjón, mundi vera hinumegin aldar- móti. Ja, so undarliga tað kanska ljóðar, stakk henda hugsjónin seg upp í >Fer- ingatíðindi<, men tað hendi bert hesa einu ferðina. Tað var Kristin í Geil, seinri kendur sum hin óræddi blaðstjórin á »Tingakrossi«, ið har hevði fingið eina yrking tikna upp í blað >Feringafelags< undir merkinum »SATYR«. Yrkingin byrjaði við hesum orðum >Angistróp á kvirru nått« og endaði við hesum reglum, ið vóru sum ein knýttur nevi í andlitið á samfelagnum — teimum ráðandi — »Skamm yvir tað samfund, ið bjóðar sínum trælum gift fyri mat.« Tað lýsti gjøgnum alla yrkingina, at hann var í opposisjón til samfelagið, ella samfelagsskipanina. Fyri honum vóru tað longu tá tveir partar, teir ráðandi og so trælirnir — arbeiðarastætturin. — Kristin kom ikki aftur í >Feringatíð- indi<, men til fólkafundin í Mannafalls- dali — eisini hinumegin aldarmótið yrkti hann ein fundarsang, har ið henda sama sosialistiska hugsjónin, sum í yrkingini frammanundan, lýsti av eldhuga fyri sosialistiskari — ella radikalari — rerslu. Og í hesum sangi tekur Kristin í Geil so- leiðis. til: „Heilaga rættferð og frælsi á jør8 . send yvir hav tínar logandi brandar, ikki sum áður við drepandi sverð, men við kunnskaps og kærleikans andar. Lýsið títt virki í skúla og kirkju, tá birtist ljósari tíð yvir land!« Fyrsta atsóknin hjá arbeiðsmonnunum Enn er eingin >Tingakrossur< komin, men donsk blød komu til landið, mest sum makkulaturur, til at pakka inn í, og millum hesi bleðini bar tað eisini á at »Social-Demokraten« kom — og hesi bleðini fullu summi á góða gróðragrund. Ein, ið kanska mest var ávirkaður av ti, ið hann hevði lisið í hesum blað, var Óli á Kák (Ole Udbe). Hann tosaði við felagar sinar á arbeiðsplássinum og eggjaði teimum til í felag at meta hjá arbeiðs- gevaranum og krevja 20 oyru um tíman (lenin var bert 16 oyru), og um teir ikki fingu iad, so skuldu teir fara heimaftur. Sum sagt so gjert. Morgunin eftir mættu allir í handilshúsinum hjá arbeiðs- gevaranum og stillaðu seg nakað frå skivuni. Og so kom arbeiðsgevarin av skrivstovuni, helst eitt sindur ilskur, tí teir stóðu her og ikki vóru farnir til ar- beiðis. Tá steig Óli á Kák fram til skiv- una, og segði arbeiðsgevaranum, at teir vóru samdir um, at vilja hava tjúgu oyru um tíman, annars fóru teir til hús. Svarið, ið Óli fekk frá arbeiðsgevaranum var, at hann kundi fara heim, um hann ikki vildi arbeiða! Oli fór! Men tá ið ar- beiðsgevarin so spurdi hinar, um teir ikki vildu fara til arbeiðis, ja, so fóru teir aftur til arbeiðis fyri tey somu 16 oyruni um tíman. — Svoleiðis endaði hin fyrsta atsóknin hjá arbeiðsmonnum í Havn, fyri at fáa 20 oyru um tíman. Oli kom á svartalistan, og var ongantíð afturbiðin til arbeiðis hjá hesum sama handilshús- ið. »Krossur« kemur — blaðstjórin stevndur So kom »Tingakrossur« við tí nýggja ár- hundraði og við nýggjum frælsisvónum fyri hitt trælkaða fólkið. Og »Krossurin« rendi seg longu í sínum fyrstu degum harðliga á teir ráðandi, embætismanna- stættina, at Kristin í Geil varð stevnd- ur, og dømdur til at gjalda 700 kr. í skaðabetur. Hetta var nógvur peningur tá, og hverki blaðstjórin Kristin í Geil ella partafelagið »Fram« hevði ráð at gjalda tílíkar stórar skaðabetur, sum eingin annar fekk nakra nyttu av, uttan hin danski politikassin. Segan var í stuttum henda: 2 ungir arbeiðsmannasynir høvdu skotið nyggj- árið inn heldur harðliga og politiið tók teir, og vórðu teir demdir at gjalda 10 og 15 kr. í sekt. Kristin í Geil kom at verða so sintur, tá ið hann í Krossinum segði frá hesum, at hann bar saman hesar báð- ar lívsglaðu dreingirnar, ið dømdir vóru fyri at hava stuttleika sær ein nýggjárs- aftan, við synir embætismanna, ið gingu í handlarnar at >rapsa< — men tá var lógin bæði blind og deyv! — Sorinskriv- arin Bang slapp ikki at døma í sakar- málinum móti »Tingakrossi«, tað skitna arbeiði fekk C. C. Danielsen, sum tá sat á skrivstovuni. Ein skuldi trúð, at hetta skuldi gera blaðstjóran á »Tingakrossi« eyðmjúkan, men so var ikki. Hann setti altíð fingurin á, tá ið hin minni menti kom illa fyri av einari ella aðrari orsek. Hann duldi ongantíð fyri síni viðfaddu kenslu fyri teimum, ið illa koma fyri ella líða hungur og hall. — Men neistan, frælsisneistan, hevði hann blakað mill- um hina føroysku arbeiðara- og fiski- mannafjeldina. Royndu eitt sosialistiskt blað — men ... Umframt eitt lítið prik viðhvert og eitt sterri prik aðrar tíðir, hoyrdist lítið um tær sosialistisku hugsjónir. ið vóru farn- ar at gera seg galdandi suðuri á megia- landinum. Jú, tað var onkur, ið sang „Brátt lýsir í Eystri, sosialistasangin sum Kristin í Geil hevði týtt úr donsk- um. Tað var ein sangur, sum fangaði. Í 1911 komu tríggir unglingar saman í »Kaffistovuni« — Húsini hjá Trinu á Sandi — í Havn, og talaðu saman um at geva út eitt lítið blað, sum í skapi og innihaldi skuldi vera nakað í tí anda sum >Corsaren< hjá Goldsmidt. Hetta var kanska at fljúgva nakað høgt, hildu teir, og nýttu so »Ravnen« sum fyrimynd. »Ravnen« var satiriskt skemtiblað. Tó hildu hesir unglingar seg ikki til at kunna halda sama flogið sum ravnurin, og ti skuldi blaðið eita »Kråkan«. Maurentius varð settur sum blaðstjóri, Kristoffur Ziska, sum teknari og Andri- as Hansen, sum blaðstjórnarskrivari. Samráðst var við Kristin í Geil, um at verða við at leggja blaðið til rættis, og Eliesar Poulsen (Eliesar í Pállstovu úr Mikladali) skuldi bæði teknað og gera hevdið. Men henda ætlan hugagóðu unglinga fall niður fyri — »Kråkan« fór ongantíð á flog, og tað hevði sínar grundir. Mau- rentius fór til skips og sigldi norðuri í Nr. 25 — 29. mars 1980 Hin sosialistiska hugsjónin ger landnám í Føroyum Vági, Kristoffur Ziska fór eisini til skips við »Oliviu«, sum gekk burtur á Suður- landinum. Eftir sat so Dia, sum altíð var hin stilli og siðiligi unglingin, og sum vituligt leit hann sær ikki hetta til einsa- mallur. Eliesar goymdi hevdið á blað- num í fleiri ár. Men >Krákan varð bein- skerd, beint sum hon hevði verið búgvin at fljúgva. Gera sosialistiskan felagsskap Hin næsta royndin var at fáa í lag ein lítlan felagsskap, ein frælslyntan og hugnaligan felagsskap. Hetta bar betur til. Felagið varð skipað sum ein lesiring- ur — har varð lisið og tjakast. Felagið fekk navnið >Tjakfelagið<, og byrjaði við 7 ella 8 limum. Teir, ið her førdu, vóru J. P. Davidsen, N. A. Ejdesgaard, Maurentius Viðstein og Chr. Skylv Hansen (sonur Jóhonnu Mariu Skylv Hansen) og har komu so við og við fleiri limir. Men har væntaði upplýsandi sosialistiskur lesnaður, og so skrivaði Chr. Skylv til Borgbjerg eftir tilfarið til lesnað og tjak — og væl bar til. >Social- Demokraten< kom, og blað teirra ungu donsku sosialista >Fremad< kom eisini - — og hesi bleðini komu regluliga. Har- aftrat fann Kristin í Geil bæði eitt og annað á síni stóru bókahill, sum hann helt koma til nyttu í felagnum — og nú var >Tjakfelagið< væl útbúgvið til at hava tjak, lesa og kanska skriva onkra blaðgrein í >Tingakross< ella »Social- Demokraten«, og hetta varð gjørt so av og á. Fekk heilar 50 limir >Tjakfelagið< vaks so við og við, og talið á limum var komið upp á 50, tá ið heims- bardagin í 1914 brast á. Tá vóru eisini stundir til at tjakast við fólk bæði á got uni og á arbeiðsplássi — og hetta var eisini gjørt, og tað so dúgliga, at felagið kom »i ringt orå«, tí teir skuldu avskaffa kong og mangt annað, sum verri var. Blødini høvdu longu gjørt sína nyttu, og tå ið so hitt norska »Klassekampen« og tey svensku blødini »Stormklockan« og »Brand« komu afturat, so hevði felagið nógv andaligt lóður til at berjast móti afturhaldinum, hini kapitalistisku sam- felagsskipanini við. Bardagin, ið beint var brostin á, var ein veksturin á tí kapi- talistiska trænum, varð hildið fram fyri fólki, ikki bert i Havnargøtum og á ar- beiðsplássum, men hetta var harðliga hildið fram av J. P. Davidsen á einum fólkafundi á Getueiði — og felagið kom í bleðini. »Tingakrossur« skrivaði um nýggjar tónar, og mælti til at fáast „við okkara egnu Pappenheimarar<, meðan »Dimmalætting« við gråturødd bað fólk vara seg, tí hetta var »udslag af en ung- socialistisk forening í Thorshavn«. Tað var ikki bert »Dimma«, ið var skøkk. men fóik ristu á høvdinum mangastaðni um alt Feroyaland, um henda »vill- leidda« ungdom. Havnar Arbeiðsmannafelag verður stovnað Nei, kongur fekk frið fyri >Tjakfelag- num«, men »Pappenheimararnir«, sum »Tingakrossur« hevði á máli, máttu í grasið bíta hin 16. januar í 1916, tá ið »Havnar Arbeiðsmannafelag< varð stovnað. Tá fingu arbeiðsmenn endiliga 25 oyru um tíman, og Óli á Kák slapp aftur til arbeiðis, javnt við aðrar arbeiðs- menn, hvar ið tað so var. »Havnar Arbeiðsmannafelag=< var á- veksturin av arbeiði »Tjakfelagsins« millum arbeiðsmenn bæði á getuni og á arbeiðsplássunum. Tað var tí eisini skill- igt, at skuldi nakar koma í fyrstu nevnd arbeiðsmannafelagsins, so komu tað at vera fremstu menn >Tjakfelagsins<. Har kom J. P. Davidsen at verða formaður og Kristin í Geil kom at verða arbeiðs- mannafelagsins fyrsti skrivari. Hann hevði tað uppiborið, ti so dyggur stuðul heyði hann verið teimum ungu, ið so fáir høvdu skipað seg í felag, við ti endamåli. at fremja sosialistiska upplýsing millum arbeiðarar, so teir kundu taka seg saman og verja síni egnu áhugamál. Á Tveroyri varð árið fyri stovnað eitt arbeiðsmanna- felag við navninum »Enigheden«, nú »Fylking«. Felagið fær tveir veingir Um >Tjakfelagið< skal verða sagt, at her livdi undir fjølini til tess at >Havnar Arbeiðsmannafelag< varð stovnað. Mill- um hevuðsbekurnar, ið nýttar vóru bæði at lesa úr og hava frammi til tjak, er vert at nevna Cammille Flamerions »Verdens Undergang«, Borgbjerg og C. E. Jensens »Socialdemokratiets Aar- hundrede«, Wilhelm Liebkneckts »Soci- alismens 10 Bud«, ja, eisini var Darwin og hansara visindaliga »skaparverk« havt til umreðu á felagsins fundum. — Ta Karl Liebkneckt á týska rikisdegi at- kveddi ímóti, at veita pening til kriggs- førsluna hjá Wilhelmi keisara, kom nýggjur kvøkkur í teir sosialistisku flokkarnar um allan heimin — og hesin kvøkkur kom eisini á teir ungu í >Tjak- felagnum. Har komu at vera líkasum 2 veingir, sum kortini stóðu væl saman í felagsskapinum. Meirilutin (J. P. David- sen) helt seg til teir gomlu í teirri sosial- istisku stevnu, meðan minnilutin (Mau- rentius Viðstein) fylgdi hinum nýggja strateginum við hug — og hevur alt siå- ani verið úti á vinstra vongi. Stauning vitjar Meðan Johs. Guttesen var formaður og M. S. Viðstein var skrivari í 1925, kom danski ríkisráðharrin Th. Stauning til Føroya at ferðast. Hann hevði høvi til at vera á nevndarfundi hjá arbeiðsmanna- felagnum, umframt at hann eitt kveldið helt rødu á felagsfundi, sum nevndin skipaði fyri í avhaldshúsinum. — Seinri kom fólkatingsmaðurin Hans Nielsen, til Føroya — í samráð millum felags- nevndina og Socialdemokratisk Forbund í Danmark, at halda nakrar upplýsandi fundir, í teirri ætlan at kveikja lív aftur í hin sosialistiska felagsskapin, sum