leygardagur 1. november 1980síða 12

Síða 12 A TU———— 0 SOSIALURIN Vinnuliv sum verður stuðlað av ti almenna hevur åbyrgd og skyldur — Meginparturin av før- oyska vinnulivinum er å privatum hondum, og somuleiðis eru tað einstak- lingar. feleg og onnur, sum hava tikið tey fyrstu stigini til tey virki og arbeiðspláss, sum eru í landinum. Tað verður mangan kastað javnaðarflokkinum fyri, at hann vil taka skapanarhugin frá hesum monnum. Er tað so, at hesir einstaklingar hava betri kor at virka undir borgarligum heldur enn sosialdemokratiskum stý- ri? — Tað er rætt, at vinnu- lívið virkar eftir sokallað- um: kapitalistiskum treyt- um. Ognarviðurskiftini eru i hondum å felags- skapum og hjå einstak- lingum. Hesir felagsskapir fevna tó oft- ani um stórt tal av van- ligum fólki, fiskimonnum, arbeiðsmonnum, kommun- um, fakfeløgum og við almennum kapitali í. Hetta er tað vanliga mynstrið. Eg haldi, at tann útvik- lingur, sum hevur verið, serliga síðani 1958, tá javnaðarflokkurin = kom við í landssins stýri, hevur sýnt, at karmarnir hava verið rúmari. Korini hava verið betri og hava hugskot hjá einstak- lingum verið serliga væl móttikin og stuðlað undir stýrum, har javnaðar- flokkurin hevur luttikið. Spyr fremstu vinnulívs- menninar í okkara sam- fslag um teir hava kent seg darvaðar í at gera skilagóðar hugsjónir til veruleika — undir javnað- arstýri ! Eg haldi, at tað er beint tvørturimåti, soleiðis sum spurningurin er snæraður. Teir hava vissuliga havt vetri semdir undir sosial- demokratiskum stýri enn undir borgarligum. Samanber bert tíðar- skeiðið frá 1950 til 1958 við borgarligum stýri við- tíðarskeiðið aftaná. Eg hugsi, at ein tílík saman- bering vil ræða fólk frá at ynskja eina reint borgar- liga samgongu aftur. Semdur og skyldur — Mangir vinnulivsmenn kava gjørt seg galdandi undir javnaðarstýrinum. Men høvdu vit ikki havt enn fleiri tílíkar, um teir GGE = 2 hevdu arbeitt undir reint borgarligum stýri — og tá havt betri rásarúm ? — Munurin á hugsanini aftanfyri at veita stuðul hjá einum borgarligum og einum javnaðarstýri er tann, at samfelagsognin er ikki skapt bert til hesar menn at skapa sær sjålvum størri rikidømi. Hon er eftir okkara hugsan skapt til at verða nýtt til frama fyri alt sam- felagið. So tá ið menn hava fingð góðar semdir frá tí almenna, so hava teir eisini skyldur móti- vegis tí almenna. Eisini má tað almenna hava eft- irlit við, hvussu ágóðin av einum initiativi og stuðl- inum verður býttur út aftur til fólkið Treytaleysur stuðul — Men leggja tá teir borg- arligu minni dent á hesa skyldu mótvegis tí samfel- ag, teir liva í ? Tað er eins og teir borg- arligu flokkarnir leggja minni dent á hesa ábyrgd mótvegis samfelagnum. Og lat meg siga, at tá ið vinnulívsmenn, sum kanska hava verið javnaðarmenn, tá tiltøk teirra eru framd og stuðlað, hava hug til at fjeppast uppi í tí teir nevna »frælsi til fyritaks- semi undir borgarligum styri« — tå liggur oftani aftanfyri, at stuðulin skal verda givin meira treyta- leyst — og at ikki skal verða ansað eftir, at sam- felagið eisini skal hava av ágóðanum. Samanumtikið haldi eg, at karmarnir, sum eru skaptir hesi árini, hava verið so rúmir, at eitthvert skilagott initiativ hevur kunnað verið framt. Vinnulívsmenn og politikkur — Men fyri at venda aftur til spurningin. Hvussu ber tað tá til, at mangir av okkara fremstu vinnulivs- monnum tá atkveða fyri borgarligum flokkum ? — Eg veit einki um, at okkara fremstu vinnulívs- menn halda seg til borgar- ligar flokkar. Vit hava loyniliga atkveðugreiðsiu. Men tað er givið, at ein stórur partur av hesum. monnum greiða atkvødu fyri javnaðarpolitikki. Haraftrat eru mangir frægir vinnulivsmenn kendir sum javnadarmenn. Eisini er tað føroyska vinnulívið fyri ein stóran part grundað á initiativ, sum eru tikin av vanligum fólkum: fiskimonnum og arbeiðsmonnum, síðani fakfelagsrerslum, komm- unum og almennum kapi- tali. Tekur tú tá tann partin av vinnulívinum burtur, sum vit kenna frá næstan øllum bygdasamfeløgum í Føroyum, so verður lítið vinnulív eftir í landinum. So eg meini, at hasin pá- standurin um, at flestu vinnulívsmenn halla til borgarligar flokkar er skeivur. Teir av vinnulívsmonn- unum, sum hava hug til at fara frá javnaðarflokkin- um, sum stuðlaði teir, og yvir til borgarligar flokkar — mugu so heldur fara. Teir hava gjert nyttu. Styrkin hjá javnaðar- flokkinum er, at fyri „hvenn ein av teimum, sum fer, standa hundrað og bíða eftir tí tjansi, sum teir fingu frá tí almenna. Hesir hundrað stuðla javnaðarfloksins skapandi politik, og tað er styrki okkara. Hvat drívur verkið! — Fert verður oftani fram, at sosialisman drep- ur skapanarhugin hjá tí einstaka og sagt verður, at undir sosialismu skulu øll vera eins — eingin má hava ov nógv. Er tað rætt, at henda skapanartrongd . verður køvd undir javnaðar- stýrum ? — Nú veldst um, hvat tað er, sum drívur verkið. Tað er ivaleyst samansett av mongum lutum: ynskinum um at gera okkurt fyri sítt samfelag og fyri sína bygd — ella hinvegin, ynskinum um at fáa ávíst vald og skapa sær meguleikar fyri at vinna pening. Um einstakir vinnulívs- menn halda, at teirra meguleikar at virka eru betri undir borgarligum stýri enn undir javnaðar- stýri, so kann hetta kanska botna í, at tær meira grundleggjandi hugsjónirnar, sum“ at byrja við lógu aftanfyri initiativið, kámast burtur til fyrimun fyri bert hetta at skapa sær sjálvum vinning. (Profitmotivið). Og tá ið tað er greitt, at borgarlig stýri leggja minni í at áleggja slíkum monnum skyldur til m.a. at lata aftur til samfelagið og til tey virkandi í vinn- uni, sum eiga eins stóran og sterri part í skattavirð- inum — og leggja minni í at hava eftirlit við hesum, tá er greitt, at hesir vinnu- lívsmenn kenna seg at hava betur meguleika fyri at virka við sínum kapitali til bert eins egna fyrimun. Tað eru tó mong demi um, at vinnulívsmenn framhaldandi hava grund- leggjandi ætlanina frammaliga í huga: ikki einans at hugsa um egnan vinning, men eisini at rekja sínar samfelags- skyldur og skyldurnar mótvegis teimum, sum eru við til at skapa virðini. Hesir menn stuðla javnað- arpolitikkin. Frí og fræls kapping ! — Koma vit ikki her inná tað grundleggjandi millum liberalismu og sosialismu ! — Tá vit tosa um, hvat tað er, sum drívur verkið, so er væl eisini talan um ein grundleggjandi mun í filosofi. Liberalisman byggir jú á, at tað er tann frælsa kappingin, sum skal lata teir mest effektivu klára seg víðari, meðan sosia- lisman byggir á, at samfel- agsorkan best kann nýt- ast í skilagóðari samvinnu aftaná skilagóða tilrætta- legging til fyrimuns ikki bert fyri vinnulivsharran men eisini fyri øll tey virk- andi í vinnuni. — Men Atli Dam, er liberalisma veruliga fri og fræls kapping ? — Tað er eingin, sum fylgir hesi liberalismu longur. Liberalisma í dag er ikki frí kapping, tí um 30 var — var ein stórur partur av okkara vinnu- lívsmonnum farin á húsar- gang í innanhýsis kapping og í kapping við onnur lond. Har hava hesir so- nevndu liberalu ístaðin valt eina leið, har sagt verður, at menn skulu hava loyvi at gera sum teimum listir, men ábyrgdina ber lands- kassin. Undir eftirliti — Skal landskassin tá altíð vera til reiðar at hjálpa? — Skal lokið á lands- kassanum altíð vera opið, soleiðis, at eisini tað fyri- takssemi, sum ongan tjans hevur at klára seg framyvir, verður uppi- hildið við stuðli — ella skal bert tað virksemi, sum varandi ger samfelags- gagn og sum framyvir kann standa á egnum beinum eiga stuðul. Her er lindi til hjá borg- arligum flokkum at stuðla uttan at greina sundur — bert menninir eru sokall- aðir vinnulívsmenn. Tað kann gerast neyðugt og í styttri tíð at stuðla fyri- tekum, sum ikki koma at liva, men tá bert fyri at fáa tíð at seta annað ístaðin. — Her er so aftur unur í steðutakanini. Javnaðarflokkar = vilja stuðla vinnulívið og hava principielt einki ímóti at nýta samfelagsorku til at halda hjólini í gongd. Men Prát vid løgmann Í hesum partinum av greinarødini „Prát við løgmann« nema vit við steðuna hjá privata vinnulívinum. Hvussu hetta virkar, hverji kor tað hevur at virka undir ávíkavist borgarligum og sosialdemokratiskum styrum. Vit spyrja eisini legmann um kom- promipolitikkin, sum ferdur verður. og ikki vit vilja monnum undan åbyrgdini at vera undir samfelags- eftirliti og at lata aftur til samfelagið. Og Atli Dam heldur fram: — Skulu vinnulívs- sleppa menn sleppa undan ábyrgd, tá eru teir við at taka steðið undan sínum egnu hugsjónum — libera- lismuni — har tað jú er kappingin, sum ger, at tað effektiva sleppur at liva, og tað veika doyr. — Men hava hesi vinnu- livsmenn tá ikki havt ov gott rásarúm undir javn- aðarstýrum ? — Jú kanska ov nógv í ávísum førum. Eitt nú hevur eftirlitið við avskr- ivingarreglunum verið ov lítið. Har hevur verið eitt hol, sum hevur gjørt, at menn ístaðin fyri at binda avskrivingina til at tryggja virki móti ringum tíðum og tryggja út- viklingsmeguleikar, hava brúkt hesa avskriving til privata nýtslu. Hetta haldi eg tó, at menn hava fingið eyguni upp fyri og ynskja tað broytt.