mikudagur 19. november 1980síða 7

É SOSIALURIN Hanus Andreasen: Déttir av Proteus (Mentynargrunnur hins Føroyska Stud- entafelagsins i Keyp- mannahavn, Tórs- havn 1980, 116 s., kr. 80) Søgusøvn koma ikki ut å føroyskum á hverjum degi, og tí er tað so mikið meira gleðiligt, tá ið ein nýggjur hevundur hóast hann er vanur at nýta pennin til yrkingar greinir og týðingar — vágar $ær inn í prosaina Tað tykist, sum tað er ein nýggj greði á veg á hesum eki innan før- oyskar bókmentir, ein grødi sum í 30 og 40 árunum, og tann tíðin, tá ið Jens Pauli Heinesen var heilt einsa- mallur á pallinum, er helst farin. Tað eru seks segur í savninum, býttar í tríggjar = bólkar við tveimum í hverjum eftir evni og viðgerð; uppbýt- ingin kann nevnast so- leiðis: I. frá barnaárun um á bygd, II. vaksin og í hornatøkum við kær- leikan i Keypmanna- havn og i Havn. I báðum hesum bólkum sigur eitt eg frá og er í sentrum, í teimum báðum seinastu segunum er eg'ið minni sentralt, er líka so nógv eygleiðari sum luttakari. Luttekan í hendingun- um kemur í lag skákveg- is, og ikki tí hann vil luttaka. Lýsingin av eðrum menniskjum og tí tey standa fyri, er tað umráðandi í hesum søgum. Fyrsta søgan »Hellan« er vøkur søga frå barna- årunum; hon sigur frå ti ljósu síðuni av barna- heiminum, men lesarin felir, at myrkur og óndar kreftir liggja og lúra beint aftan fyri sýn- ina. Tá drongurin spælir á helluni langt frá bygdini, er hann lukku- ligur, farin inn í ein ævintýrheim, har, sum hann sjálvur sigur >tað bílæt av tær sjálvum, bygdin hevði givið tær, sindraðist sum flog í vindinum<. Tað liggur beint undir tromini, at hann kennir seg happ- aðan av bygdafólkinum, kennir seg læstan í eina spennitroyggju, tey hava gjert til hann, og sum tey móti hansara vilja royna at hava hann ílatnan. Hellan stendur fyri honum í dreymalýsi, meðan bygdin fær hesi orð: >Ég kendi bygdina við sínum túnum, rennum, kestagerðum og øskudungum«. I »Undir tinum veingjabreidi« verður bygdin lýst ikki sert ironiskt í byrjanini: har kann eingin synd vera, tí prestar og prædikumenn ann, ið einki vágar vitja so tíðum, og restini tekur lærarin sær av, >so mundi nekur sál hava nakra neyð har á staðn- > um?« (Og stressaðir ferðamenn sum vitja, meina at her má rein- leikin búgva Síðani vísir hevundur in, hvussu smábygdin mangan er eitt helviti, sum hann ið kemur uttanífrá ikki merkir, men sum hann — og ser- stakliga tann minni menti — sum býr í bygd ini veit alt um. Tað tekur tíð at læra at tulka tað dulda háði og spotti: stað kravdi tev og týð- arakynstur<. Eins og drongurin ikki veit, hvussu hann skal tulka tað, sum teir vaksnu menninir siga og gera, veit hann heldur ikki, hvat Gud vil honum. Tað lúnuta hjá teim gud- lýdnu og hjartareinu bygdamonnunum verður flutt yvir á Gud í einum hægri potensi, tí bygda- mentanin er jú ekspon- entur fyri hann. Drong- urin ræðist ikki illa- mann, men Gud: »Gud, tað var lukturin av sápu og sunnudegi, svartar skikkjur og álv- arsom andlit, smáir og undarliga snjallir missio- nerar, sum talaðu um náðina og Guds kærleika og gleðina i tí »harra Jesu Kristusi«, so at knyklar komu í óvita- pannurnar, og gler legðist á tey smáu barna- hjørtini...«. og tann myndin, drong- urin hevur av himmiriki frå einum dreymi, er eitt satt helviti: »Einaferd droymdi hann, at hann var deyður, og hesu ferð var hann komin í himmiríki, og himmiríki var eitt lítið, avlangt kamar. grátt og hvítt og undarliga tómt, sum ein hugmynd av endaloysins og ævinleik- ans ræðuleika, og ein- astu íbúgvararnir himmiríki vóru Gud og Jesus og Hin heilagi Andin og so Kaisten og beiggi hansara, og hesum tronga rúminum flugu teir so aftur og fram, og har skuldu teir so flúgva aftur og fram í allar ævir. Eingin segði nakað, og eingin gjerdi nakað, og hesin endaleysi, endaleysi, liv- ani deyðin, hesin grái, tigandi, ævinligi tóm- Í kin var tað óhugnalig- asta, Kaisten nakrantið hevði droymt um ella upplivað teirra, ið noyðast at vera 1 1 til, uttan at liva, uttan at vonloysi Déttir av Proteus „Dóttir av Proteus« er ein vakrastu bókum sum er komin á føroyskum. Ingi Joensen hevur gjørt perm- una. doyggja, í ævigar tíðir Grátt, hvítt, tómt, enda- leyst « Himmirikid er upplivad næstan sum Sartre lysir helviti i sjónleikinum »Huis clos« (Læstar dyr) ella sum Kafka kundi funnið uppá. Drongurin veit ikki, hvat tað eru fyri krøv Gud og tey vaksnu seta til hann, men hann hevur varhugan av, at hann ikki lúkar tey undir nekrum umsteðum, og tilveran er fylt við iva og við ræðslu. Hann felir, at alt sum fyriferst honum er hansara feilur og á heimferð, eftir at vera illa viðfarin av nekrum ødrum dreingjum, hevur hann hesa viðmerking til tey vaksnu: „tey vaksnu, hugsaði hann, so býtt, so góðvarin, so sakleys<. Tey vita ikki av tí sortudíki av skomm og synd og óreinheit, sum er tann heimur drongurin ferðast í Sin bygdamaður, Einar. verður lýstur so- leiðis: >tað var nakað undarliga ivasamt við honum, sum um rot var komið í sálina hja honum« Henda myndin hóskar í stórar mun eisini til bygdina sum folk uttanifra met: Jens Paula Heinesen »Hetja í hjartasorg« sigur tað soleiðis »Pinkubyurin er bødilin« Formliga hoyrir søgan heima i sama båsi sum gravskriftsyrkingarnar hjå Edgar Lee Masters »Spoon River Antho- logy« og søgurnar hjå Sherwood Anderson »Winesburg, Ohio« ið avduka fals, svik og ónd- skap sum búgva undir tí romantisku og friðsælu yvirflatuni í tí amerik- ansku landsbygdini. Segan hjá Hanusi er bert enn meira svíðandi og barnaárini vera ein skerseldur av happing og meinfýsni, ein gonga í ævigum ótta fyri ikki at gera tað rætta, fyri ikki at gerast rættur maður >Tann bláa kannan« fer fram eitt heitt vár Keypmannahavn, og frá- segumaðurin hoyrir natúruna siga við seg »Livid er bara eina ferð, far út og tak tað, meðan tað er«. Men tað er akkurát hetta, hann ikki vagar, sjalvt tá hann fær meguleikan latnan upp í hendurnar. Hann hevur tokkað til eina gentu, ið, +;iK sum tíðin líðir. verður hann torir ikki at gripa 3 / "| nidurbinda 2 d hugsni, kemur fr: ið er so stutt til hann er horvin við gentuni akað 20 Johannes ur um Chris [ ti framur tittulsøguni »Déttir av hevur hevuðspersónurin Proteus« aftur torført við at grípa meguleikan, tá ið hann er har: tað verður sagt »Men hann kvøld við retrospektn flættaðum brotum inn í tað frálíku lýsing ina av ølklubbalivinum Gentan sum ást hans ara stendur til, verður lýst soleiðis: >hon var sum ein dóttur av Pro- teus send inn í ætt teirra einhamaðu at skapa kaos, ruðuleika, hótta- fall«. Eins og Proteus hevur hon óteljandi hamar og er tí ikki lett at halda fest. Tá náttin er av, er hon farin avstað við einum eðrum og hav uðspersónurin má fara heim til gentu, ið bíðar eftir honum, men sum hann ikki er ferur fyri at elska >Tað kendist sum bankaði onkur upp á hansara hjartarúm, og sum fekk hann ikki latið ur djupast leysen Der er to Mænd i Ver den, der bestandig krydser min den ene er ham jeg elsker den anden elsker mig Tað er ein dámur av Rikardi Long yvir seguni »Gerontiskt mill- imspæl« Fyrstu skont at bili gammai« sigur ein persónur stuttseguni >Det mørk er ver ven eftir erg anin til ald rdom og Søderberg eru lasur tættir»i skald gratandi skapin hjá 1 ra on re i g gnargradu g r »Å eron SKI 31 noveaux riches sum Rik rd Long lýsir i søgun »Kafeid« »iurn egn nata g K SK g ørr ettu seg r aranna setur 1 ierra KINdU KONU elrra KEVT i Sær úna eirra g ærdu seg nar KUNCU KK! Keypa sær andiit teirra n rsunar 2 1ugsuna hátt teirra, ættarbregði og tusundaragon tradition. Er tað ikki sc at hver eld hevur sínar 5 r g 2K& sim par 2 sins góð- etun Bið er ry x rlið ha r KON Kanska ap 1 bogvin 4 11 alc rdóminum høv iðspersónarnir eru allir eldri menn — og á hin bógvin á parallellitetin við teir harðrendu gomlu ráðsharrarnar í Sparta T i seinastu søguni »Tann nyggi maåurin« verður ein smádrongur illa argaður av arbeiðs felaginum hjá frásegu manninum, Gunnar inntil = hesin steðgar honum. Stutt framman undan er argingarmað- urin sjálvur argaður av einum timburmanni ið skeitir, og Gunnar minn ist frá fríkorterunum skúlanum inni í krókinum stóð ein ring1 so tøtt 3 slapp ongan g. stod n murur a g and harmonikusamans tur nver sKumpar indir ann næsta, men tað erður altid raðka n t r inn K yr Søen eru æ T r 1 SKTÍUE ar enn Framhald á siðu 13