leygardagur 22. november 1980síða 9

SOSIALURIN Reða, sum Hanus Andrea- sen helt, tá hann seinasta leygardag fekk heiðurslen M. A. Jacobsens fyri yrk- isbókmentir fyri bókina KVEIKT OG KANNAÐ eftir Rikard Long: Fyrst fari eg at siga takk, fyri heiðurin og fyri gávuna. Tað er eitt, sum harmar meg, og tað er, at ein annað maður, sum eigur sín stóra lut í hesum arbeiði, nevniliga Magnus Dam Jacobsen, ikki er staddur her í kveld. Sum eg havi nevnt í inngangin- um til bókina KVEIKT OG KANNAÐ, var tað Magnus, sum fekk hug- skotið til hetta verk, hann ringdi til mín ein morgun- in á heysti 1976 og skeyt upp, at vit skuldu fara undir hetta arbeiði. Sum eg eisini havi nevnt, fall Magnus frá, áðrenn hann fekk farið undir sín part av hesum arbeiði. Virkið hjá Rikard Long í føroyskum mentunarlívi fellur í tríggjar partar, hann var yrkjari, hann var ein stuðul og ein eggjan hjá eðrum, sum skrivaðu og yrktu, og seinasta helmingin av sínum lívi virkaði hann eisini sum málfreðingur. Eg havi ikki hug til í dag at siga nakað um hvenn einstak- an av hesum tættunum, tað havi eg roynt at gjert í innganginum til bókina, eg havi meira hug til at fáa fram eina heildarmynd av manninum Rikard Long, eina mynd av tí, hann eftir mínum tykki er komin at standa fyri í fer- oyskum mentunarlívi. Kortini fari eg at brúka hetta hevi til stutt at nevna nakað, sum eg ikki fekk nevnt í innganginum, og sum eg haldi er áhuga- vert, eg hugsi um tað, at Heðini Brú, Martin Joen- sen, Hans Dalsgaard og Jóan Christian í Hesti. Samstundis — og hetta er áhugavert — haldi eg tað vera greitt, at Rikard Long við síni skriving um føroyskt mál óbeinleiðis hevur havt ávirkan á før- oyskar bókmentir í sjeyti- árunum. Tað er eingin ivi um, at Rikard Long við síni skriving um feroyskt hevur hjálpt til at loyst tungubandið hjá skriv- andi og yrkjandi feroying- um í nýggjari tíð, eg hugsi her m.a. um Magnus Dam Jacobsen. Nóg mikið um tað Royna vit at samanfata allar tættirnar í virkinum hjá Rikard Long, kunnu vit millum mangt annað siga, at hann kom ógvu- liga nær tí at vera mentun- arligur heimsborgari ella — sum vit siga við einum fremmandum orði — kos- mopolittur. Hann hevði hugans dyr latnar upp á víðar. vegg ímóti útheim- inum. Hann var feroying- ur, men hann var ikki smá- krevjin fyri tað, hann helt, at ein hevði rætt til at ogna sær so nógv sum gjørligt av mentunarlig- um góðsi uttanifrå, og at ein hevåi rætt til at ogna sær tað besta, ið fekst. Samstundis var Rikard Long — eins og at kalla el! onnur, ið hava skapt nakað skaldsliga, mentun- arliga, bókmentaliga í Fer- oyum — sprottin úr tí fer- oysku tjóðskaparrersluni. Tað eru tveir mátar at hugsa um fyribrigdið tjóð- skap. Annar er at síggja hetta sum eitt mál í sjálv- um sær. Hin er at síggja hetta sum eitt mið, ið er partur av og sum stendur undir einum sterri máli, tí máli at vera eitt frítt. opið menniskja, eitt menniskja Rikard Long var langt frá tann einasti, sum bygdi á hetta djarva, stór- krevna humanistiska stød- ið. Onnur gjørdu tað eis- ini. Grundin til, at eg undirstriki hetta nú, er, at tað tykist at vera ein stór- ur munur í hugsunarhátti ímillum Feroyar ár 1900 og Feroyar ár 1980, at vit í dag uppliva eitt mentun- arligt rák, sum er eðrvísi og viðhvert tykist at ganga beint ímóti tí huma- nistiska ráki, sum valdaði fyrst í hesi eld. Fyri um- leið hálvum eðrum ári síð- an hoyrdi eg soleiðis eitt sjónarmið verða fert fram, Síða 9 Eg havi nevnt hetta, ti eg haldi tað undirstrikar ein mun í hugsunarhátti millum Feroyar í 1980 og Feroyar um ár 1900, tá Rikard Long vaks upp Menniskjan hevur lyndi til altíð at halda ta tíðina, hon sjálv livir í, vera ta bestu. Vit hava somuleiðis lyndi til at halda hugtakið framburð vera nakað fakt- iskt, nakað, ið ikki slepst undan. Eg haldi, ein slik sjålvsnøgd kann vera vandamikil. Tad er eingin f" um, at tað eru hend framstig, risaframstig, Feroyum mentunarliga síðan aldarskiftið, eg eina aðra staðni. Í 1901 kom út eitt blað, sum kall- aðist Tingakrossur. Lat okkum fyri fyrst gloyma, at hetta blaðið var skrivað á donskum. Tað, sum eyð- kendi hetta blað, var m.a at tað var eitt frísinnað og upplýsandi blað, og eitt blað, sum bart út segði seg hava til mál at hjálpa — og I hjålpti liðu órætt mentu roynd og veru teimum sum teimum minni skald sum og at tað metti skap og bókmentir ein týðandi tátt, kanska tann mest týðandi táttin í sínum virki blað Sum demi um hetta havi eg hug av nevna, at teir kendastu rithevundarnir í Europa um hesa tíðina, fólk sum Ibsen, Brandes, J. P. Jacobsen, Herup, Zola, vóru sum húsfólk í hesum blaðnum,. vóru nevndir og citeraðir i at sum kalla hverjum blað. Eg kann eisini nevna, at hvert petti, sum kom út á føroyskum, fekk nekur orð ella eina viðmerking hesum blað beg yntu yrkingarnar hjá J H. O. Djurhuus at koma á prent í hesum tíðum í Bú- reisingi, hver einasta av teimum fekk eina við- merking ella eitt stutt ummæli í Tingakrossi. Ég havi eisini hug at nevna — og hetta haldi eg vera tað mest áhugaverda — at blaðið hevåi eitt vindeyga opið út ímóti útlendskum, fyrst og fremst skandinaviskum og donskum bókmentum. Í tíðum komu tær skaldsegurnar Herman Bang, tær vórðu ummældar í Tinga- KTOSSI I = x soleiðis hesum seinastu hjá hesum tíðum komu tær fyrstu skaldseg roynast, vigaðir ímóti hesari bakgrund Nú heldur kanska onkur, at vit eru komin nakað langt burtur frá Rikard Long. Eg haldi ikki. Eg haldi, tað ber til at siga, at Kristin í Geil kanska fyrst og fremst var við til at skapa tann gróður, sum Rikard Long spratt í, bæði sum yrkjari og sum hugsandi menniskja. Eg fari her at brúka eitt bílæt. Tað vóru óivað nógv. sum vóru við til at skapa tað mentunar liga Feroyum fyrst í hesi øld, men hann kanska fremst myndaði miljeið í sum fyrst og hetta var Kristin í Geil Og eg haldi, tað ber til at siga, at Kristin í Geil legði ein kaðal yvir um Atlants- havið, ein kadal við ljósi úr Europa og úr Danmark, eg hugsi um Danmark mentunarligt sum sum fyribrigdi, innihaldandi tað úr Europa kaðal kom væl við upp í eini tíð besta Hesin nett- tá tað gamla bóndasamfelagið var farið at ridla Tá ið vit í dag lesa tað sum summir av eftirmonn Kristinnar fáa frá hondini — og her hugsi eg bæði um tað, teir skriva, og um tað. teir ikki skriva. her hugsi eg bæði um sjón- arringin um tann mentunar liga og bókmentaliga, men eisini, summum viðvík; andi, um steðið tað etiska, moralska, siðaliga steðið — so kann ein við- hvert hava eina óhugna- liga kenslu av, at kaðalin er slitnaður Eg vóni, at hetta ikki er so. Og skuldi hetta verið so, so vÓni eg. at slitið ikk er permanent. Og eg fari at enda við at siga, at tað ma hesin vera úppgávan hjá eitt sjónarmið, sum bar í hugsi her fyrst og fremst eðrum kkum øllum. og serlig virkið hjá Rikard Long við atgongd til alt tað sær, at eftirsum vit vóru um, at okkara mál er rithøv hjá teimum, sum yrkja cg sum bókmentaligur inspi- besta íheiminum. feroyingar. nýttist okkum komið í hásæti innan fyri Jensen skriva. at halda hend rator í grundini er í tveim- Rikard Long var eitt ikkiatkrevjasonógvsum skúlagátt, og — fyr mmæld- kaðalin við líka. Gera um pertum. Sum blad menniskja av hesum onnur fólk høvdu vit ikki nevna eitt stig, vit hava ri ð kunn- ikki tað, so nyttar a stjóri á Varðanum og sum seinna slagnum Eftir brúk fyri tí mentunarliga gjert fyristuttum — at vit il ið kræsn t eru før = forlagsstjóri á forlagnum hansara hugsan lærir tú ferningi, sum aðrar tjóðir hava fingið fyrisitingina Eg havi ikki hug at siga g a rpni un Varðanum í tríatiárunum aldri ov nógv, fært tú aldri høvdu brúk fyri, kundu av okkara skúlaskipan um meira etta Tad ava sett føtur undir 3 var tað hann, sum eggjaði ov nógv at vita, um tón- vit vera tvey gomul euro- hendur. Kortini kanst F kki undan. a orð. eink S og hjålpti skrivandi fólki leik, um bókmentir, um peisk mentamái sun viðhvert hava ein ger samanbering vingurin kkum spe tá, t.d. monnum sum skaldskap, um málninga í g týskt fyr av, at hava vit skorið roynir neta um. hvuss ein fx é kian Hans Marius Eidesgaard, list staðni, so hava vit mist ftir Kristinnar kkun í Hoyvík síðan 1916 er tað verður brotin niður og Sum tíðirnar skifta ikki fyrr enn nú, at húseru burturbeindur Men verður ferð ef x Ein vigsla, sum er tengd saman við ger- andisdegnum Reða, sum Petur Dahl, fyrsti-lærari, helt, tå Hoyvíkar li varð vígdur. Lat meg fyrst takka Tórs- havnar Býraði fyri hesa bygging, sum í dag er handað okkum aiment havnar Uttanbýggja hesa bygging men s sóðum grundum kk kund før rkið Hóast sk ar verið upprunaliga bygd til enda- málið, og sostatt er tað fyrstu ferð, vit hava skúla- vígslu sum hesa. A merkisdegi sum hesum er tað ikki burtur av leið at steðga eitt sind- ur & og stuttum svara rr spurningunum: Hver er - } På 1, : se 1 og hvat Vilja vit VIØ SKUI- anum. sum i dag er igdur Fyrs álvi húsin góður í eyðugur karm 4 r um SKU u UASI r jo r 7 4 1 i - nr Na x as v - ” x skúlin verður vónandi ver andi so leingi bygdin livir Skúlin er ein undirvís- ingar- og uppalingarstovn- ur, sum sambært fólka- skúlalógini skal geva næmingunum eina kristna og sidalagsliga uppaling og geva teimum megu- leika at gna sær ugt at taka upp til nýggja umhugsan, hvussu vit best kunnu svara hesur: krevum. sum í dag eru a viðurkenna hvenn eins takan væði sum sjálvstað- ugt menniskja og sum Øll uppaling verður is, um ikki arbeiða við hesum trúgva aL, La tey, sum skai eydnast, at néa teimum málum, sum se eru