leygardagur 9. mai 1981síða 7

SOSIALURIN Síða 7 Ofta býr fals undir frið- um skinni August Strindberg: Hemsoyingar. Inng. Bjørn Hagstrøm. Eyðun Winther feroyskaði. (Emil Thomsen 1980, 159 s., kr. 90). August Strindberg (1849—1912) vaks upp í einum meðalklassa heimi í Stock- holmi. Pápin hevði avgreiðsluna fyri ein stóran part av teim ferjum, ið silgdu millum oyggjarnar í Stockholmi og sker- garði, og familjan var mangan á útferð við hesum skipum. Tá ið natúrulýsingarnar hjá Strindbergi altíð eru merktar av skjót- um rerslum — hetta sæst millum annað í Hemsoyingum — er orsøkin tann, at tað var á eimskipaferðum, hann fyrstu ferð eygleiddi og kannaði natúruna. Óteljandi eru tær ferðir, hann lýsir vakurleikan í skergarðinum sæð igjøgnum tað runda kúgveyga í eini skipssalón. Skergarðsfarvetnini við riðilinum av eimskipum hava sama tydning fyri Strindberg, sum Missisippi hevði fyri Mark Twain. Tey endurgeva eina mynd av barndómsins sakloysi, av enn ikki hóttari natúr, av óendaligum bjartskygni. Natúran er sálarlig víðkan; skergarðurin er bert ein mynd, aftan fyri hverja ein annar veruleiki hómast. Hesa gyltu eld rer hann aftur á ferð eftir ferð. Eftir eitt stutt skeið á universitetinum í Uppsala royndi hann at gerast sjónleik- ari, men hetta miseydnaðist. Eina tíð var hann blaðmaður og síðan í fleiri ár ama- nuensis á Kungliga Biblioteket í Stock- holmi, inntil hann gjerdist rithevundur burturav. Verk Tað fyrsta Strindberg legði úr hondum var sjónleikurin »Måster Olof« (1872), men hesin varð ikki spældur og prentaður fyrrenn í 1881. Í staðin var tað skald- segan >Røda rummet« (1879), ið gjørdi Strindberg kendan á fyrsta sinni, men tað eru fyrst og fremst sjónleikir sum »Fadren« (1887), >Frøken Julie« (1881), >Till Damaskus« (1898), >Spøksonaten<, >Dødsdansen< (1901), „Eitt drømspel< (1902), sum gjerdu hann heimskendan. Sjónleikirnir frá teim seinnu árunum hava havt ein ómetaligan týdning fyri europe- iska ekspressionismu og ávirkan á so ymiskar rithøvundar sum Eugene O'Neill, Franz Kafka, Jean Paul Sartre, Henry Miller og Edward Albee. Liv og yrking Hjå August Strindberg var liv og yrking å sjåldsaman hått tvær siåur av somu søk. Hann var fyrlitarleyst opinskåradur sum fåir, og verk hansara bygdu i stéran mun á egnar upplivingar og egið sålarliv. Í miðjum 80'unum vardi hann ta áskoð- an, at sjålvt ikki ein yrkjari var førur fyri við sannleiksgildi at lýsa annað, enn tað ið stavaði frá sjálvsuppliving. Hetta hevði serstakt gildi fyri alt sum fyrifórst í mannasálini. Av hesum fylgir m. a., at fyri tann vanliga yrkjaran finst eingin friðhalgan av egnum persóni ella egnum sálarlívi. List hansara má vera uppoffran á sannleikans altari. Tann opinskáraði var harafturat ómett- andi í sínum tervi eftir at fáa ávirkanir uttanífrá. Andaliga endurnýggjaði hann seg gjøgnum impulsir, sum hann fyrst og fremst fekk frá lesnaði og hareftir brúkti í sínum verkstaði. Fáar vóru nýhending- arnar innan mentunarlívið, sum hann ikki legið til merkis ella sum ikki settu sær spor í hansara ótrúliga rúgvismiklu fram- leiðslu. Men fáar vóru eisini tær manna- lagnur, sum á ein ella annan pínufullan hátt nortu við hansara, sum ikki fyrr ella seinni komu at verða nýttar sum kelda fyri hansara inspiratión ella sum objekt fyri penni hansara. Við tí sama fyrilitar- loysinum, sum hann skrivaði um egnar upplivingar, segði frá sínum passiónum, legði sítt sálarlív, ja vísti síni allarinnilig- astu loyndarmál fram fyri almenning- inum, brúkti hann eisini menniskju, hann hitti, ja stundum sínar næstingar, sum fyrimynd. Samstundis píndi hetta hann, so hann ofta livdi rættiliga einsamallur, so hann ikki hevði fyri neyðini at vísa fyri- lit mótvegis teimum, hann særdi, tí sum hann sjálvur segði, hann toldi ikki „at síggja likini«. Tilrættalegging av fatan Men samtíðis má lesarin vera greiður yvir, at Strindberg fyri hvert stig í lívi sínum sjálvur hevur avgjert, hvussu hann skal fatast, givið sær sjálvum navn og karakter. Ein fittur partur av skaldskapi hansara verður fataður sum sjálvbiograf- iskur og mangan er hetta uttan heimild. Gávur hansara at fáa okkum at halda, tað hann vil hava okkum at halda eru óvan- liga stórar. Hemsoyingar Tilfar til »Hems6borna«, sum upprunaliga var ætlað at eita »På landet<, hevur Strind- berg fingið frá øllum teim ferðum, hann vitjaði í skergarðinum, serliga á oynni Kymmendø, og so nærgingin hevur hann verið, at fólk á oynni lovaðu at smyrja hann av, um hann vísti seg har aftur. Strindberg sum í tjúgu var javnur gestur á Kymmendø, vitjaði aldrin aftur, eftir at Hemsoyingar kom út í 1887. Skaldsegan fortelur um tann snilda vårmlendingin Carlsson, ið »kom sum eitt ólegi eitt kveldið í apríl mánaði og hevði eina Høganeskrukku í eini reim um hålsin«. Carlsson skal stjórna fyri einum garði, ið er niðurundirkomin, tí bóndin Flod er deyður, og sonurin hugsar bert um at veiða fugl og fisk og nertir ikki landbúnaðin; tí hevur einkjan sent boð eftir Carlssyni. Hesin sær ein meguleika fyri umsíður at klatra upp eftir samfelags- stiganum og gerast ognarmaður, og skjótt verður tað maka soleiðis, at hann giftist einkjuna. Men tráanin eftir at koma sær upp og hansara grammleiki eftir pengum verður saman við tí bann- setta kynslívinum hansara bani. Í seguni um Carlsson og hansara bardaga fyri at koma sær fram í verðini speglast bardagin millum yvirklassa og undirklassa, ánarar og ognarleys, fiskarar og jarðarbrúkarar, mann og kvinnu. Segan um Carlssons framburð og fall er tráðurin í skaldseguni, men fyrst og fremst er hon um lívið á einum garði í skergarðinum, yrka- og halgidagar. Lýs- ingarnar eru so neyvar, málandi og upp- lýsandi, at tær kunnu brúkast í verki um fólkalívsfreði; men við eldinum hjá Strindbergi á muni, og sum Strindberg segði í einum brævi til fyrstu konuna Siri von Essen: »min eldur er tann stersti í Svøriki«. Og so natúrlýsingarnar. Við orðum málar hann impressionistiskar myndir av natúrunnar yðjandi lívi, og lesarin kennir seg í hugaheiminum vera mitt í henni. Lesi t. d. brotið um slátturin á síðu 56 ff og kanska serliga á síðu 58. Hevuðsdámurin i skaldseguni er skemtiligur, og hon ýður í barokkum hug- skotum, tilburðum og fyribrigdum. »Hems6borna« er so nógv tann stuttlig- asta og lættast lisna av øllum bókum Strindbergs, og hann royndi at endurtaka »lyckokastet« — sum Bjørn Hagstrøm nevnir >Hemsøborna< í innganginum — í skaldseguni >I Hafsbandet< (1890), men hesaferð eydnaðist tað honum ikki. Strindberg kriplaður Hóast tað eru nekur ár síðan, eg las »Hems6borna« á fyrsta sinni, tá á upp- runamálinum, hevði eg undir lesnaðinum av tí foroyska tekstinum varhugan av, at okkurt vantaði. Henda kensla vaks, jú meira eg las av skaldseguni, inntil tað knappliga rann fram fyri meg, at tað var ein geldur Strindberg, eg sat og las. Allar seksuellar ábendingar eru sensureraðar burtur, og tær eru nógvar, heilar og hálvar síður eru tíðum »blivnar burtur« í umsetingini. Lat meg taka nekur av umlopunum fram: Í >Hemsøborna< stendur: >— Ja, det ger jag hálen vem pojkarne borstar, och inte ska de fá nágot háll pá mig, inte. Før resten, der ár skillnad pá flickor og flickor och alla ár inte lønnhoror som gá pá skogen, láttade Carlsson sitt fulla hjårta«. Hetta verður í »Heimsoyingum« stytt til: >— Ja, líka tramin leggi eg í, hverjum húskallarnir bursta« (s. 55). Í „Hemsøborna< verður sagt soleiðis um madam Flod, ið stendur og lúrir eftir friggjarapørum: >Den gamla stod bakom hasselbusken och ság par om par komma, gá, komma igen, som i hennes ungdom, och gammal eld slog upp, gømd under två års aska och hon kånde »plågan« hårja i kottet ånnu, stingande som åtrå utan hopp, som saknad av det før alltid før- lorade«. Tann føroyski teksturin nytir hesa stytting: >Hin gamla stóð aftan fyri heslirunnin og sá par eftir par koma og fara og koma aftur eins og í hennara ung- dómi, og gamal eldur tók at loga, hirdur undir tveggja ára øsku« (s. 65—66). Einastaðnis skrivar Carlsson bræv til gentu, hann er vorðin hugtikin av og endar brævið við at ávara hana ímóti kynssjúkum. Alt hetta seinasta er lopið um hjá Eyðuni Winther (sí s. 73). Á síðu 75 er aftur ein seksuel ábending strikað, somuleiðis á síðu 80 og á síðu 82 manglar eitt longri brot um prestin, sum vil í song við arbeiðsgentuni. Eitt fitt brot, har madam Flod og Carlsson leggja upp gifti- råd saman, er slept (s. 90), samrødan millum professaran og prestin á síðu 109 er ikki vid, heldur ikki teirra arging av Carlssyni (s. 113), og samrøduna hjå hesum báðu »lærdu« monnum á bukkuni hevur umsetarin eisini latið fara. Umset- arin má hava eina serliga virðing fyri prestum, tí tær báðar ferðirnar prestur spýr í brúdleypinum — tað skal sigast, á ein rættiliga ófantaligan hátt — eru ikki tiknar við í ti føroyska tekstinum. Henda uppreksan av saknum í týðing- ini er úrslit av eini til tað tilvildarligari kanning og ikki av einum neyvum saman- burði. Eg tori næstan ikki at hugsa um, hvat ein tílíkur samanburður hevði fingið fram í ljósmála! Tað letur til, at týðarin hevur verið fullkomiliga líkasælur við hvat Strindberg hevur ætlað við tekstin- um, hann tekur tað við, sum hóvar honum, og av tí sama er alt bersagni hjá Strindbergi horvið og við tí meginpartur- in av hansara hvassleika. Eg havi aðrar viðmerkingar og atfinn- ingar til tann feroyska tekstin, viðmerk- ingar og atfinningar sum ikki hava við umloypan at gera, men samanborið við tað omanfyrinevnda verða tær týdningar- leysar. Falskt verumerki Tað mangla so nógv brot, at skaldsegan á føroyskum er ein heilt onnur enn tann Strindberg skrivaði á svenskum. Kanska er endamálið, at hetta skal vera ein serliga útgáva fyri børn, og tí, sum tað plagar at standa í summum donskum barnabókum, »bearbejdet for ungdommen<? Hetta er tó ongastaðnis viðmerkt, og er helst ikki ætlanin. Strindberg skrivar eisini so fínt og ofta undirskilt um hesar sakir, ið duldar verða fyri skúlabernum í Fugla- firði, at onki mansbarn kann taka sær tykni av tí. Samanumtikið má niðursteðan verða, at Eyðun Winther við hesari týðing hevur kriplað skaldseguna, og at nevna hesa útgávu »Hemsoyingar« eftir August Strindberg er falskt verumerki. Tað sum er farið fram undir »tydingini« av »Hems6borna« er akkurát tað Strindberg alt sítt lív bardist ímóti: trongskygni og hykl; og hann liggur helst og melur í grev- ini og ynskir at hann hevði umsetaran har, so hann kundi snarað heysin av honum. Á bakpermuni stendur m. a.: >Í anda náttúrulismunnar lýsir Strindberg menniskjurnar sum úrdrátt av ættar- bregði og umhvervi og tilveruna sum ein bardaga har driftir og sjálvsekni eru týd- ningarmestu kreftirnar«. Júst driftspart- urin — serstakliga skildur sum kynsdrift — er ikki við í hesi týðing. Bókin er, sum stórur partur av bók- unum frá Bókagarði, vekur, og William Heinesen hevur sum vant gjert permu- klippið, sum fangar ein part av konflikt- nini í teim trimum persónunum: Carlsson og madam Floyd saman, hann við hond- unum í lumma, avgjørdur um at fera sína ætlan um at gerast harri á garðinum igjøgnum, sonur hennara eitt sindur burturfrá, við kroppinum treiskt bendum afturá. Men sum orðatakið sigur: Ofta býr fals undir fríðuúm skinni, ella sum danski mentamaðurin P. H. (Poul Henningsen) ironiskt helt fyri: Um mora- lur er nakað sum er gott, so má dupult- moralur vera dupult so gott. Jógvan Ísaksen