leygardagur 12. september 1981síða 2

Síða 2 Oskar Maria Graf æt ein týskur rithevundur. Tá ið bókabálini hjá Joseph Goebbels fóru at loga, ansaði hann eftir, at hann ikki var komin á svarta- lista = hjá nazistunum. Hann var skelkaður. »Brennid mínar bøkur«, skrivaði hann í einum brævi til blødini, sum fór um allan heimin. >Hesa skomm havi eg ikki uppi- borið. Latið tað ikki sita á mær, at eg var eirdur av nazistunum!< Í langa tíð hevur undir- ritaði havt kenslur, sum ikki eru ólíkar teimum hjá Graf. Í teimum skúrum av útspilling og hunddálking, sum Fólkaflokkurin viku eftir viku letur regna niður yvir tann meiniga førovingin, nevndan sum ónevndan, eri eg lopin um. Hver var min misgerð? Herverk? Stuldur? Morð? Hvat var tað, sum so brádliga hevði útvegað mær Fólkafloksins tokka? Ég visti meg ikki hava gjørt nakað til sakar. Og kortini — mín samvitska sortnaði dag undan degi. Men nú ein dagin kom onkur og segði, at eg var álopin í Dagblaðnum. Kundi tað vera satt? Ég kendi meg sum ein vilst- an, sum knappliga hómar ljós onkustaðni fyri framman. Eg kendi meg sum ein, ið frættir sum slatur, at hann hevur vunnið í happadráttinum, men sum enn ikki hevur prógvið í hondini. Eg fór at kanna eftir. Rætt var! Tann frei! Tað kendist, sum hevði eg heilt óvænt- að fingið okkurt fint og óforgeingiligt heið- ursmerki serliga Eldur í skálanum Men lesari, lat okkum byrja við byrjanini. Stutt fyri ólav- seku í ár kom rættiligur eldur í fólkafloksborgina Herðindir, nú av piprandi ótta, nú av sansaleysum kæri illsinni, fóru um ta prúðu manning, sum mikil og alvápnað stendur á borg- argáttini. Úti á alfaravegi kundi tú meta summum av hesum kempum, deil- andi og nevareiggjandi! Aðrir gingu heima við hús, við nevunum knýttum í lummanum. Tað verður sagt, at teir vóru so óstill- ir, at koppastellini ruddu niður av hillunum, og at teirra frúur brestust so við Nilfiskunum, at teir fingu mæli, legdu seg á knæ og bóðu so miriliga um grið. Undirritaði hevur tíverri ikki havt hevi til at eyg- leiða henda glymurdans nær hjá. Men áskoðarar siga, at fólkafloksborgin í sínum uppesta ruðuleika minti um borgina hjá Karlamagnusi, tá ið Rólant blæs á triðja sinni, og »upp lupu allir Frankis- menn, hver um annan at halda«. Orsøkin til, at tær prud- astu kempurnar i Føroya prúðasta kempuflokki, lika frå kongaørnini uppi á Gladsheyggi og oman til tann silvurprydda topp- skarvin niðri á Skansavegi — tann ovfarni lesarin skilir vónandi, at eg noyð- ist at brúka tey tignar- heiti, sum Fólkafloksins hetjur, ungar sum gamlar, krevja at verða titnleraðar við av sínum hofpoetum! — so brádliga mistu bæði vit og minni av illsinni (og tað eg veit hverki hava fingið annað ella hitt aftur enn) var...ja, royn og git, kæri lesari...ju, rætt hevur tú, tað var undir- ritaði í egnum illavorðna persóni. Dr. Moriarty? Nei, Hanus Andreassen! Hvat var at gera? Hvat skuldi eg nú gera? Mín fyrsta hugsan var at látast sum einki. llir menn vera verandi illir, har kann bara eitt hjálpa: tíðin. Men so kom eg at hugsa um, at tað kann vera ringt fyri heilsuna at vera so óður. Um nú øll kempurullan legðist fyri av illsinni? Um nú Fólka- flokkurin kódnaði? Um nú Dagblaðið ongantíð kom útaftur? Hetta avgjerdi málið. Tankin um ongantíð aftur at verða útspiltur av Dag- blaðnum var so skelkandi, at eg alt fyri eitt skilti, at her máttu finnast onnur ráð. Eg helt tað tí vera best at seta meg niður og skriva ein lítlan, blídligan stubba. Eg biði lesaran halda mær til góðar, um eg í hesum stubba lati meg ávirka av skiftandi kensl- um. Evnið, Fólkaflokk- urin, er komiskt og eggjar til skemt. Tíðin, vit liva í, er alt annað enn skemtilig, og eggjar til tað mótsetta. Altso: Gaman og álvara. Erkvisni Tað fyrsta orðið, sum kom mær í huga, nú eg setti meg at skriva, var orðið erkvisni. Tá ið Kristin í Geil fyri akkurát áttati árum síðani flotaði Tinga- kross, henda kvistin, um øll nýggjari føroysk blød, Dimmalætting undantik- in, eru runnin av, var hansara motto einfalt: at avdúka tað svik og tað órættvísi, sum var framt av samfelagsins stóru og mætu, at halda hondina yvir teimum veiku og verjuleysu. Stavnhaldið hjá abbabarninum, Dag- blaðnum, kann gjella lýs- ast út frá tí hjá Kristini, tí tað gongur í ellum lutum beint tverturímóti tí hjá Tingakrossi Kristinar. Dagblaðsins stavnhald er: at halda hondina yvir órættvísi og sviki og kriminaliteti, at jagstra tey veiku og fjaðaleysu, sum svara hverjum sítt og ongan ófrið gera. Draga gamalt fólk av ellis- heimum fram á blaðsins karráu teigar. Hunddálka ein og hvenn, sum brúkar sín demokratiska rætt til at siga sína hugsan. Senda ótangar út á bygd at spilla frið og grannalag hjá elli- komnum hampafólki. So áhaldandi hevur henda grimdin verið, at ein vidhvørt kann spyrja seg sjálvan, hvat slag av sji- kanu Feroya fólk íkki hevur noyðst at tola frá Dagblaðsins síðu. Blátt stempul Og her koma vit til tað, sum hevur sterst týdning. Henda óflýggjaskriving hevur, við einstekum veik- um undantekum, fingið sína tigandi samtykt frá floksins ábyrgdarmonn- um. Frá Hákuni Djurhuus fekk hon í januar í ár prestsins bláa stempul. »Du má ikke tåle sá inder- lig vel, den urett som ikke rammer dig selv«, sigur Arnulf Overland i einari yrking. Fólkafloksins ábyrgdarmenn hava ikki bara tolað henda órætt. Teir hava framt hann. Og so kemur tað heilt merkiliga. Hesir menn, sum hava herjað ímóti føroyingum við eini ráheit og einum óflýggjaskapi, sum ikki hevur sín maka, eru sjálvir so smásárir og skjarrligir, at bara tú andar á teir, so kódna teir í sansaleysum illsinni ella fara upp at vena seg sum risthentar grátikonur. Fýra minuttir av sakliga upplýsandi og hóvliga orðaðum tilfari í danska útvarpinum, meira nýtist ikki, so skelva teir sum „strá á oydnum heidum«. Ein skemtiligur klausul- ur í Dagblaðsins jagstran av feroyingum. Tann stóra fjeldin skal tola tort og sviða. Floksins ábyrgd- armenn — sum eru almennir persónar og hava uppiborið almenna umtalu, og, um neyðugt er, atfinning — skulu frið- ast! Undran Tað næsta orðið, sum rann mær í huga, var orðið undran. Sum tey, ið hoyra danska útvarpið, vita, var henda sending, sum hevur skrykt feturnar undan Fólkaflokkinum, nakrar hugleiðingar, mest um bókmentaligar og måls- ligar spurningar. Sending- in var upplysandi og saklig, kundi, vid smærri broytingum, havt stadid sum grein i Trap Danmark ella onkrum ødrum upp- lysandi verki. Seinast i sendingini kom eg av til- vild, mestsum i eini paran- tes, at siga nøkur få orð um Fólkaflokkin. Og her koma vit til nakað áhugavert. Tað, sum eg ferdi fram, vóru ikki pástandir hjá mær sjálvum, men endurgáva av tekstum úr Dagblað- num. Spegilin Fyrigev mær, kæri lesari, um eg her brúki eina mynd. Tað, eg gjørdi, var einfalt. Eg helt einum spegli framman fyri Fólkaflokkinum. Og tá ið floksins ábyrgdarmenn sóu síni egnu andlit, øtad- ust teir so, at teir mistu alt tamarhald á sær sjálv- um. Og legin er mansins lund — í staðin fyri at ganga í seg sjálvar og hampa eitt andlit, sum eingin skuggsjón var í, vendu teir allari síni ómetaligu vreiði ímóti mær. Men, vælsignaðu menn, eg helt ju bara speglinum. Og hvat sóu vit so í speglinum? Fyri tað fyrsta: at fólka- flokkurin — via sítt mál- gagn, Dagblaðið — er við til at forkoma virðingini fyri tí demokratisku stýr- isskipanini. Fyri tað annað: at fólka- flokkurin — via sítt mál- gagn, Dagblaðið — er við til at máa burtur virðing- ina fyri mannalívinum. Fyri tað triðja: at fólka- flokkurin — via sítt, mál- gagn, Dagblaðið — ferir psykologiskt kríggj ímóti tí einstaka feroyinginum, roynir at tæra og týna hansara sjálvsvirðing, taka frá honum allan sóma og alla sekt. Samanfata vit hesar tríggjar skorðurnar, so hugsi eg, vit hava sjálvan grundvellin undir allari okkara siðmenning. Tað er henda grundvell, sum Dagblaðið, við floksins fullu undirteku, roynir at máa burtur. Haldast dult Tað er, fyri at siga tað pent, nakað merkiliga sjálvmótsigandi í tí vreiði, sum runnin er á fólkaflok- sins oddamenn. Tað var gaman í at fegnast um, at manndráp var framt móti einum demokratiskt vald- um forseta og einum mætum humanisti. Tað var gaman í at fegnast um, at eitt frælst, blóm- andi, demokratiskt stýrt land var lagt í blóðugar diktatoriskar leinkjur. Tað var gaman í at betala journalistiskum ótangum fyri at fara út á bygdirnar at spilla grannalagið og skammfýla friðin hjá eldri sakleysi m menniskjum (ein nýggj útgáva av tí gamla óskikkinum at typpa skorsteinin hjá eldri fólki við flagi, hesuferð útint við vælsignilsi frá grannvaksnum skúlalær- arum og trellvaksnum lógarsmiðum!). Alt var gaman í. Tað skuldi bara ikki frættast. Og fyri Guds skyld ikki frættast út um landamark. Hund- dálkingin var internur eksportur, Fólkafloksins heilt serliga tanngáva til tann einstaka føroyingin, væl og vakurt innbjálvað og stemplað við orðunum: skal haldast dult. Ein kann spyrja seg sjálvan, hver ið drítur í egið reiður, Fólkaflokkurin, sum hvønn mikudag og hvønn friggjadag fraktar sinar pent innpakkadu mykju- skuplur út um alt Føroya land, ella undirritadi, sum talar at hesum og roynir at sópa køstin. Bílætið, eg brúki her, er ikki mítt. J.H.O. Djurhuus brúkti tað í 1941. Tann, sum sóp- aði, var hann. Kesturin var — tá sum nú — Dag- blaðið! Hver skal spara? Fyri at koma aftur til nú- tíðina, so er eingin ivi um, at tað trivnaðarliga og sálarliga veðurlagið í Fer- oyum er munandi broytt eftir heilt stuttari tíð. Undir fyrisæti av okkara nýggju borgarligu stjórn, og við arbeiðsloysinum og sparsemisjabbinum sum koyrli, skal feroyingurin knúskast, gerast bangin, tvingast í knæ. Hann skal finna seg í, at sparsemis- filosoffarnir, samstundis sum teir prædika um afturhald, alment og priv- at, lata seg frakta niður í eitt einstaklings millióna- brúdleyp, at dusa sær í champagnuhyljum og rækjufjøllum. Tað er eingin ivi um, hver skal spara, og hver ikki skal spara. Tað er eingin ivi um, hver skal sita á mjuk- um hegindum, og hver skal vera fegin um at sleppa at sita úti á berajóli og munga. Feroyingurin skal — fyri at taka eitt aktuelt dømi, nevniliga uttanlandasiglingina — finna seg i, at eitt fyri- myndarligt arbeiðspláss, uppbygt av honum, við ómetaligum útvíðkingar- meguleikum, ið kundi SOSIALURIN verið til gagns fyri land og fólk, verður avreitt til eitt privat felag, sum longu hevur víst sín dugnaskap (sum um føroyski ferða- maðurin ikki fekk tann dugnaskapin at fola, tá ið hann fyri fjúrtan árum síðani var sleptur upp á fjall!) við at avreiða hesar gyltu meguleikar til ís- lendingar. Og hann skal finna seg í, at ein hópur av landsins tingmonnum fáa sínar lenir útgoldnar av honum, men handla, sum fingu teir lenarposan bein- leiðis frá stjóranum á Skipafelag Føroya. Høvudsåhaldsid í ar- beiðinum fyri at gera før- oyingin minni, skerja hann, fáa hann at seta minni krøv til sin sjålvs og til samfelagið, er Dagblað- ið. Hetta blað hevur sett sær sum uppgávu at kanalisera ótta út til for- oyingin. Taka hansara verdigheit frá honum. Múlabinda hann við at skumpa dyngjur av sleygi og útspilling oman yvir ein og hvenn, sum letur munnin upp. Eitt para- doks: fólksins blað, sum traðkar á fólkið! Pappúlvarnir Eg nevndi fyrst í hesi grein, at ein kanska kundi bera ótta fyri, at Dag- blaðið fór at leggjast fyri. Her fór eg skeivur. Tað er einki at bera ótta fyri. Bensinið, sum drívur hesar menn, tann sama kenslan av andiligum undirluta, sum dreiv Joseph Goebbels og Adolf Hitler, er so botnleyst, at tað verður aldrin uppi. Tað skulu breiðar herðar til at bera vald og mynd- ugleika. Hesar herðar hava fólkafloksmenn ikki. Tann blástur, ið er á teim- um, nú teir rættiliga hava fingið eina illa taburett at sita á! Sum teir bresta sær í uniformunum! hoyrir tú ikki — trampið av ósjón- ligum styvlum? Einum renna í hug orðini hjá Lear kongi: »I will do such things, what they are, yet I know not, but they shall be the terrors of the earth<. Leysliga umsett: „Nú skulu tit so pinadoy hava tad!« Og her er tað, ein hevur hug til at bera eini boð til tey mongu, sum í dag kenna ótta og sviða, fyrst og fremst tey, sum, fyri eitt gott orð og ofta við láturligum páskotum, fáa durafjórðingin frá virkjum og fyritøkum. Væl royna hesir menn at grísla tenn og skelkja sum úlvar. Men úlvarnir eru av pappi. Og vit eru nekur, sum ikki rætast og ei heldur hava minstu virð- ing, hverki fyri tí paraligu greipuni, vinkonunum báðum, pretnu Frú Kongaern og smædnu Frú Vípu (í bundnaturriklæði, olmussan!) ei heldur fyri Hansara hábærsligu Há- tign Harra Silvurtoppi, Framhald á síðu 6 ER