leygardagur 12. september 1981síða 10

Síða 10 SOSIALURIN Ocean Ranching: Vit mugu seta ut laks í stórum tali og skapa virðismikið fiskakjøt burtur úr æti Tað liggja ómetaligir ótroyttir møguleikar beint fyri framman Andreas Reinert, leiðari á Royndarsteðini Fiskaaling skrivar um Ocean Ranching Feroyingasega seinastu árinini minnir ikki sert um seguna hjá summum ættarbólkum reyðfólkana í Norðurameriku seinasu eldirnar. Hesi fólk vóru veiði- menn burturav og livdu av ávísum djóraslegum. Tað bar tí ikki til at búgva á einum staði alt árið, ti veiðidjórini ferðaðust víða á tí stóra meginlandinum, og reyðfólki elti tey. Tá hvíti maðurin fekk valdið, varð reyðfólkið gyrt inni í »reservatum«, og fór so at siga fyri skeyti. So hvert sum veiðitólini hjá okkum eru batnaði, hevur feroyski veiðimaðu- rin á líknandi hátt fylgt sínum veiðidjórum (fiskin) Talva I. um alt Norðuratlantshav, hevur roynt har frægast var at fáa, og soleiðis er nútiðar føroyska samfe- lagið bygt. Eisini vit eru tó nú so at siga gyrdir inni á okkara »reservati« og gyrðingin er 200 fj. fiskimarkið. Her skulu vit liva. Hvussu nógv ið ber til at fáa burtur úr vanligu fiskaslegum á grunnunum uttan um oyggjarnar, vita vit á leið, og tí verður nú eisini fiskað á djúpari vatni, enn vanliga hevur verið roynt, t.d. eftri kongafiski, blálongu og langasporli. Men henda veiða krevur stærri skip, longri trol- wirar, sterri lemmar og tí meira orku, ið verður alt Hesi telini eru frá eini islendskari »havbeitastød« sum árliga sleppur út 200.000 laksasmolt. Prosentini til vinstru er tað tal, sum kemur aftur. Triðja talrekkjan vísur tann pening (íslendskar krónur) sum fæst fyri at sleppa laks út alt eftir hvussu nógv kemur aftur. Uttast til hegru síggja vit vinningin av at seta laks út. Telini vísa, at steðin hevur positivt úrslit, um meira enn 5% av laksinum kemur aftur ET [fy dýrari. Stersti parturin av okk- ara búskaparliga eki er og verður »blådypi« (sum Øregaard plagdi at taka til(. Hetta stóra havøki er tó als ikki oyði. Á hverjum vári sprettur fram ein ómetalig nøgd av æti, sum vit kunnu sammeta við grasið á landi. hesum æti livur stórhval- urin. Vit vita, at serstak liga frá umleið 1940 til 1960 gingu óferar silda- torvur her á biti ávisar árstiðir, her fitnar svart kjafturin aftur aftaná gýt ing (fyrr nevndur sildafor skrekkjari), her ferðast makrelur, høgguslokkur o.m.a Oført kann vera til av summum av hesum fiska sløgum nøkur ár ella mong fylgandi år, lítið og einki onnur år. Vit vita t.d. um sildaloysi í Noregi ( og hetta er sama sildin) frá 1570 til 1600, frá 1650 til 1700, frá 1784 til 1808 og frá 1874 til 1895. Og nú hevur sum kunnugt silda- loysi aftur verið í mong ár. Eisni kenna vit til hegguslokkarok fleiri fylgandi ár, og so sæst hann ikki aftur. Orsekin til hesar >byl- gjur« er, at náttúran summi ár setur nógv við av einum slag og letur so mest sum alt fara fyri skeyti onnur ár og helst eru tað viðurskiftini í hav- inum beint tá fiskayng- ulin byrjar at taka fødi til sín, sum avgera hvussu storir teir ymisku árgang- irnir vera. M.a. á »Akvakultursta- sjonen< í Austevoll í Nor- egi verður í letuni arbeitt við at klekja og ala upp silda- og toskayngul. Hetta gongur rættiliga væl, men er enn á roynd- arstigi. Vónin er at tað um nekur ár skal bera til at beta um vánaligar árgan- gir av hesum fiskasløgum við at sleppa silda- og toskamurti í stórum tali til havs, og soleiðis gera urtøkuna av fiskiveiðuni meira javna úr undan ári. Av" Toskamurturin ber og er tå 10—12 cm. langur. Enn eru hetta tó fram- tíðar dreymir og bert við fiski av laksaætt ber til í dag um okkara leiðir at gera tílíkt arbeiði við vinningi. Men enn liggja Feroyar óvanliga væl fyri, ti viða havøki uttan um oyggjar- nar vísur seg: at vera ógvuliga tidandi matkovi hjá laksi úr stórum parti av Europu, og alt bendir á, at tá gott beiti er beint fyri durunum, kemur meira av laksasmolti, sum slept verður, til sættis enn um tað hevur langar leiðir at ferðast yvir hav Eisini er vandin fyri, at laksur, sum vit sleppa út verður veiddur av eðrum tjóðum sera lítil. Tíverri er bert ein lítil roynd gjerd í Feroyum at sleppa laksasmolt. Slept var við Áir í 1976 og sum vit vita um, vórðu veiddir aftur árið eftir 6,4% av laksunum, sum vit bert hevdu skorið fitifjaðruna av. Sjálvur ivist eg ikki í, at meira enn 10% av mark- aðu fiskunum komu aftur inn á Sundalagið. Fyri tað fyrsta fáa vit av ymiskum orsekum ikki at vita um allar merktar ella mark- aðar fiskar, sum verða veiddir, og vanligt er eisini at rokna við, at bert umleið helvtin av merk- tum laksasmoltum koma aftur í mun til ómerkt. So mikið darvar merkið fisk- in serstakliga fyrstu tið- ina. Talva 1 er úr riti hjá Framhvamdastofnum Rík- sins, Áætlanadeild (nov. 1980). og vísa ætlað rakst- rarúrslit hjá eini »haf- beitarstød«, sum sleppur 200.000 laksasmoltum út um árið. Vit síggja, at íslending- ar rokna við, at steðin hevur »positivt« úrslit um meira enn 5% av hesum laksum koma aftur. Íslendingar hava rættu- liga nógvar royndir í verður sleptur í oktobur—novem- Vit síggja ein stóran laks koma heimaftur av havbiti og er í ferð við at sleppa sær niðan í eitt vatn at gýta mong ár at sleppa laksi, g náttúruviðurskifti eru tey, ið koma okkara næst. Eg skal ti taka uppaftur okkurt, sum skrivað er um hetta evnið seinastu árini: Arni Ísaksson, sum ar- beiðir á Laxeldistød Rik- sins í Kollafirði sigur, at enda í bóklingi um hetta evni (1981): >Samantikið kunnu vit út frá teimum her um- reddu royndum óræddir siga, at í 5 ár hevur grundarlag verið at fara undir fyritøkur sum reka »Hafbeit«. Nógv tíð er ti farin fyri skeyti og vón- andi verður onkur fram- gongd í hesum máli næstu månadirnar.« Sami høvundur endar ritið »Hafbeit« (1979) soleiðis: >Tað krevjast stórar i- løgur at fara undir »Haf- beit« á Íslandi og hugsan- di er, at fígging má fáast frá útlendskum grunnum ella storfyritøkum. Møgu- leikarnir eru vid hondina og bert tekniskir spurning- ar skulu loysast fyri at „laksabúskapur< verður vanlig vinnugrein. Tór Guðjonsson, fyri- stødumadur á Laxeldi- steðini endar greinina >Salmon management and teirra „Ocean ranching in Ice- land< (Íslendskar Land- búaðarrannsóknir 1979 ) soleidis: >Tað er ti eingi verulig mark fyri, hvussu stór framleiðslan kann vera uttan 1. marknaðurin, 2. hvussu nógv smolt, ið er til taks og 3. peningurir til ílogur. Hóast hetta hevur Ís- land meguleikar, ikki bert at vera millum fremstu Ocean Ranching tjóðir í heiminum, men at broyta laksaframleiðsluna frá at vera lystimeti til eitt »food supply of great di- mensions.« Íslendsku alistødirnar hava seinastu årini slept umleið 300.000 smoltum árliga i åir og ósar. Nakrar grundir fyri at føroyingar alt fyri eitt eiga at fara undir royndir at sleppa laksi ut å hav at ganga å biti: 1. Tað er næstan óav- markað, hvussu nógv- an laks tú kann senda Júst í Túni við einum stórum laksi. Tað var Júst sum í sínari tíð var tann fyrsti, ið kom við hugskot- unum um at seta út laksa- smolt i Føroyum