leygardagur 10. oktober 1981síða 16

Síða 16 Axel Johannesen, rgktarheimsstjóri á Sælandi : Føroyskir politikarar kunnu læra av teimum mistøkum sum eru gjørd í hinum norðanlondunum — Feroyskir politikarar hava meguleika at útbyggja eldra- forsorgina á slíkan hátt, at politikarar í hinum norðan- londunum bert kunnu evunda teimum hetta. Soleiðis sigur Axel Jo- hannesen, rektarheimsin- spekterur á Vestursælandi í eini grein hann hevur sent føroysku blødunum. Blaðið var um at vera lidugt, tå vit fingu greinina, so vit hava ikki pláss fyri henni. Kortini fara vit her at tríva í okkurt av tí, hann ferir fram í grein- ini. Greinin er skrivað í sam- band við eina ráðstevnu, sum varð hildin í Feroyum í sein- asta mánað undir heitinum »Gomul í Norðanlondum< — við luttakarum úr Íslandi, Danmark, Grenlandi og Fer- oyum. Læra av skeivleikum — Eg meti, at feroyskir poli- tikarar og embætismenn kunnu fáa nógv burtur úr við at læra av teimum royndum, sum eru gjerdar innan eldra- forsorgina í hinum norðan- londunum. Júst tí Feroyar ikki hava eina so nógv út- bygda eldraforsorg ber til at sleppa undan skeivleikum, sum eru gjerdir aðrastaðni. Axel Johannesen sigur víð- ari, at eru feroyskir politik- arar hugaðir fyri at útbyggja eldraforsorgina eftir tí tervi, sum tey gomlu og tey brek- aðu hava, so kunnu feroy- ingar fáa eina tænastu á hesum eki, at hon kann ger- ast ein fyrimynd fyri øll hini norðanlondini. Byggja sterkt Axel Johannesen vísir á, at alt ov nógv lond hava miðjað ímóti at byggja nógvar insti- tutiónir til tey mongu gomlu og hava heilt gloymt alterna- tivar møguleikar. — Eg eri ikki ímóti instituriónum, men hesar eiga bert at verða bygdar í mun til tað tann avgjert neyðuga tervin. Víðari sigur hann, at tær instutiónir, sum verða bygd- ar til gomul og brekað eiga at verða av slíkari stedd, at tær ikki verða ov dýrar í rakstri. Eisini eiga tær at liggja spjaddar kring oyggjarnar. Fleiri gomul . — Talið á gomlum í vestur- heiminum fer at ekjast nógv komandi árini. Tá tað eru tey gomlu, sum hava skapt hetta vælferðasamfelagið, eiga vit at gera nakað fyri hesi fólk — og eftir teirra egnu premiss- um. Og hann heldur fram: — Jú eldri vit verða, jú meira bund- Framhald av síðu 7 kanska eins nógv og vit í dag virða okkara fiski- vinnu á havinum. Tað plagar at vera so, at næm- ingar í skúlunum mangan læra best, tá undirvist verður í viðurskiftunum sum eru frammi í tíðini nú. Her haldi eg, at eitt tílíkt mál sum fiskaaling kann vekja áhuga, tí tað lýsir spurningar, sum eru frammi júst nú, og sum á ein ella annan hátt koma okkum ellum við. Nú eru vit so komin til seinasta ískoyti. Ætlanin var, at Pauli Ellefsen, legmaður, sum hevur ali- mál undir sær í landsstýr- inum, skuldi skriva eina grein, men hon náddi so ikki við hesaferð. Til tað er tó at siga, at vit fara at fylgja hesum eins og eðrum málum upp í komandi bleðum. Júst hetta at kunna fylgja einum máli upp meti eg vera av allarstersta týdn- ingi fyri allari blað- skriving. Vit eiga at brúka skrivifrælsið og tey demo- kratisku rættindi, sum fylgja við hesum, til at lýsa so mong samfelags- viðurskifti sum yvir- hevur gjørligt. Sjálvur haldi eg, at eitt endamál okkara — vit, sum skriva blød — eigur at verða: at uppsekja, at upplýsa og at fáa orða- skifti í gongd. Vit eiga at brúka hetta skrivifrælsið til at minka um tað órætt- vísi, sum er í samfel- agnum, vit eiga at skapa virðing hver fyri eðrum, vit eiga at skapa álit. Eisini eiga vit at stuðla teimum: monnum og kvinnum, sum eru undan- gongufólk og vilja troyta nýggjar leiðir at skapa ar- beiði her á landi við tí fyri eyga, at hetta skal ikki bert koma einum ella tveimum til fyrimuns men harafturímóti verða flest møguligum til gagn. Her er eitt blað ein ógvuliga týðandi miðdepil. Alingin er bert eitt av teimum málum, sum eg meti, kunnu viðgerast á slíkan hátt, sum her nevnt: har samarbeiði, álit og åhugi er tad, sum drivur verkið, afturímóti fana- tiskum og intolerantum politiskum og átrúnaðar- ligum hugsanum, sum bróta niður og tí minka um meguleikan at koma til eitt gott úrslit. in eru vit av familju og av tí almenna. Tí er neyðugt við samarbeiði millum fleiri bólk- ar og stovnar í samfelagnum. Axel Johannesen heldur fyri, at tað er avgerandi neyð- ugt, at vit her í Feroyum útbyggja bæði heimahjálpina og heimasjúkrarektina. Byggja vit bert út eina av hesum skipanum og kemur tað at vera til ampa fyri tey gomlu og brekaðu, sum ynskja at búgva heima. Abyrgdin Hann leggur alla åbyrgdina av hesum samarbeiði á tann myngudleikan, sum skal seta fólk í sterv og reka hesar skipanir. Og avgerðandi treyt fyri, at ein skipan, har tey gomlu og brekaðu búgva heima, virkar, er, at tað er eitt gott samarbeiði millum heimahjálparar og heima- sjúkrasystrar. Axel Johannesen kemur eisini inn á spurningin við Axel Johannesen einum stovni til at taka sær av hjálpiamboðum til gomlu og brekað. Ein tílíkur stovn- ur hevur fyrst og fremst til uppgåvu at vegleiða tey gomlu og brekaðu, soleiðis at tey kunnu fáa sær tey hjálpi- amboð, sum gera, at tey kunnu klára seg beturi í dag- ligdegnum. — Ein tílíkur stovnur er ein góð ílega í Feroyum, sigur Axel Johannesen m.a. í grein- ini. KA—nm—n—m—mwmnm—mwWwm—mwnn—w Leyst starv Eitt starv sum varaskúlastjóri við Rúna- víkar skúla verður hervið lýst leyst at seta frá 1. desember 1981. Starvið verður lønt í 27. lønarrammu sambært avtalu 9. desember 1977 mill- um Føroya Landsstýri og Føroya Lær- arafelag. Tad skylduga undirvisingartimatalid er fest sambært rundskriv frå Føroya Skúlastjórn, dagfest 25. mai 1972 um tænastutíðina hjá fólkaskúlans. tænastumonnum Tann, ið sett(ur) verður, hevur skyldu til eftir nærri avtalu við skúlastjóran lutvíst at virka við kommununi. hinar skúlarnar í Umsóknir til tað leysa starvið verða at stíla til Landsskúlaráðið og at senda til Landsskúlafyrisitingina skjótast til ber og soleiðis, at tær eru Landsskúla- fyrisitingini í hendi í seinasta lagi 31. oktober 1981. Landsskúlafyrisitingin Skalflex beton- og strukturmáling NÚ í 10 ymiskum litum. Bert kr. 15,00 pr. kg. Fæst frá Arna Samuelsen, tif. 5 57 75 3870 Klaksvík SOSIALURIN Royking og heilsa... Framhald av síðu Í umhvervisvandin í dag er tubbak. 10 ferðir fleiri fólk doyggja áriliga av tubbaks- ávum enn av ferðsluvan- lukkum. Lóggáva í hesi ting- setuni Hann upplýsti annars, at væntandi verður ein tubbaks- lóggáva legd fyri legtingið í hesi setuni. Feroyar hava sum er onga tílíka lóggávu. Tey flestu av grannalond- unum hava slíkar lóggávur, tó ikki Danmark. Jógvan Róin vísti í hesum sambandi á, at tað einaferð hevur verið eitt uppskot í legtinginum um lóggáva á tubbaksekin- um. Hetta var í 1956, tá mælt varð til, at sjófólk skuldu fáa sigarettir til keyps uttan um skatt og toll. Hetta var sostatt ein fremjandi lóg- gáva, sum kortini ikki varð samtykt. Yvirlæknin vísti síðani á sambandi millum ymsar deyðsorsekir og tubbaks- nýtslu. Her vísa kanningar, at tubbaksnýtsla ávirkar lungakrabbasjúku og hjarta- sjúkur. ST-stovnurin WHO hevur annars roknað við, at 90% av ollum lungakrabbatilburðum stava frá tubbaksroyking, 75% av ellum, sum doyggja av kroniskum lungasjúkum og 25% av ellum undir 65 ár, sum doyggja av hjarta ella æðrasjúkum, eru fólk, sum roykja nógv. WHO tel fyri 1977 og 78 vilja vera við, at 100.000 fólk doyðu í USA or- sakað av tubbaksnýtslu, 45.000 í Bretlandi, 2000 í Danmark. Telini fyri Feroyar vóru í 1975 25. Hjarta- og lungasjúkur Kanningar vísa, at hjá fólki, sum roykja ein pakka av sigarettum dagliga, er vandin at fáa lungakrabba 20 ferðir sterri, enn hjá teimum sum ikki roykja. Tað eru eisini aðrar krabbasjúkur, sum uttan iva stava frá royking. Av teimum, sum hava krabbasjúku í andadrátt- slagnum vísir tað seg, at heili 9 av teimum 10, sum fáa krabbavekstur á barkanum,e ru roykjarar. Kanningar, sum eru gjerd- ar í Danmark av hjarta- og lungasjúkum ávikavist í 1931, 1951 og 1977, vísa, at i. -"ar sjúkur gerast alt meira vanligar nærri vit nærkast okkara tíð og tykist tað at vera eitt samanhang millum royking og hesar sjúkur. Tað er eisini ávíst, at tað er vandamikið at vera lunga- sjúkur og samstundis roykja og somuleiðis er ávíst, at vandamikið er fyri hjarta- sjúklingar at vera í einum umhvervi, har tað verður roykt. Ávirkar komandi ættarlið Tubbaksnýtsla hevur ikki bert ávirkan á okkara ættar- liðið. Tað sær út til, at eisini komandi ættarlið verða ávirkað av okkara tubbaks- nýtslu. Kvinnur, sum eru við barn og sum samstundis eru stórroykjarar, missta oftari burtur, enn tær sum ikki roykja. Eisini vísir tað seg at hesar kvinnur sum roykja fáa ikki so stór og evnalig bern sum tær ið ikki roykja. Jógvan Róin vísti síðani á, at royking uttan iva eisini hevur óhepna ávirkan á fleiri sjúkur. Eitt nú magasár. Tað sær út til, at fleiri roykjarar eru plágaðir av magasári enn teir, sum ikki roykja. Tað er eisini lættari at lekja fólk við magasári sum ikki roykja. Doyvir nervarnar Men er tá einki gagnligt við at roykja! Til hetta segði Jógvan Róin, at tað vísir seg, at royking setir gongd á framleiðsluna av einum so- nevndum stresshormoni, sum heldur sær í blóðinum í fleiri tímar. Tá skuldu vit so verið betri utgjørd at meta trupuleikum. — Eg fari at seta eitt stórt spurnartekin við, um hetta er nakar fyri- munur, segði Jógvan Róin. Royking er ikki bert vanda- mikil fyri tey sum roykja. Eisini onnur, sum eru í sama umhvervi, kunnu taka skaða av roykinum. Hetta er ávíst. Hví roykja vit! Men hví roykja vit! Hetta var eisini ein spurningur, sum teir báðir fyrilestrar- haldararnir komu inn á. Orsekirnar kunnu helst vera tvær ella fleiri. Antin er tað ein vani (óvani), ella er tað umhvervi, sum ger, at vit roykja. Tað vísir seg annars, at meguliga er talan um eitt ættarbregði hjá stórroykjar- um. — Eg haldi tað er nakað, sum liggur til okkara at ger- ast trælir av bæði alkohol og tubbaki, segði Jógvan Róin. Peter Zachariassen vísti á kanningar, at tað eru ávísar »typur« av fólki sum roykja meira enn onnur, tvs. at tgir persónligu eginleikarnir hjá einum fólki eru avgerandi fyri, um ein hevur lættari við at gerast roykjari. Hosta — ávarðing Men hvussu skulu vit minka um tubbaksnýtsluna! Til hetta segði Jógvan Róin, at tað heilt vist hjálpir at rekla- mera móti royking. Tað vísir seg annars í dag, at royking millum menn er í minking, men samstundis roykja kvinnur meira og meira. Aftaná fyrilesturin var hevi at seta spurningar. Her kom m.a. fram, at tey, sum hava trupulleikar av at roykja, tvs. hosta og a.t. eru meira heppin enn tey, sum als ongan ampa hava av tí. Hesi eru ávarað í hampuliga góð- ari tíð og kunnu leggja av, áðrenn tað er ov seint. Hini, sum roykja, og sum einki tekin síggja til hesta o.tl. verða ikki ávarðað, fyrr enn tað er ov seint. Loysir seg at leggja av Men hjálpir tað so nakað at leggja av at roykja, tá ein hevur roykt í eitt manna- minni! Til hetta segði Róin, yvirlækni: — Tað loysir seg altíð at leggja av at roykja, antin tú so hevur roykt i 10—20 ella 30 ár. Eg kenni tað m.a. frá mær sjálvum. Eg legði av at roykja miðskeiðis í 70-unum, tí eg hostaði hvenn morgun. Roykhosti er so vist besta ávarðingin. Jógvan A RA