mikudagur 4. november 1981síða 9

SOSIALURIN Laksur gongur nidan gjøgnum laksatrappuna i tunnilinum nidan i Leitisvatn veidu eftir laksi, og fyri at vit møguliga kunnu økja um hesa veiðu i framtíðini. — Tað eru hesi viður- skifti, sum eru orsekin til, at vit nú vilja fara í gongd við at byggja eina sterri smoltsteð leggur Edmund aftrat. — Skal nakað koma burtur úr, so mugu vit koma í gongd ongantíð ov skjótt. Tað er pláss fyri fleiri smoltstødåum um- framt hesa, sum skal byggjast í Miðvági. Setberg & Hansen gjørt projektið saman við eðrum Tað er projekteringsfelag- ið Setberg & Hansen, sum hava gjørt hetta fyrsta projektið. Felagið hevur fingið stuðul og vegleiðing frá tí kendasta fakmann- inum á júst hesum í ekin- um í Noregi, Arna Kittlsen. Hann vísir pro- jektinum stóran áhuga. Í fyrireikingunum av projektinum hevur verið leitað eftir einum egnað- um plássi at seta steðina á. Til eina smoltsteð krevst nógv vatn og hartil orka at hita vatnið upp ein part av árinum. Av tí at vit í Feroyum ikki hava nógvar áir, ið kunnu lata stóra negd av vatnið alt árið, so valdu menn at kanna meguleikan at brúka eitt vatn til enda- málið. Valið fall á Leitis- vatn, sum nú er sjálvur kjarnin í ellum projek- tinum. Her er ov mikið av vatni. Sjålv smoltstødin skal byggjast í Miðvági, har sum bátahylurin er. Ætlanin er so at leggja ein tunnil frá vatninum umleið 1,5 kilometrar oman til steðina. Í sam- band við tunnilin verður sett ein turbina, sum skal geva steðini tann neyðuga hitan fyri at kunna hita vatnið upp við, serstak- liga tá kleking og start- fóðring fer fram. Umframt at kunna nøkta egnan tørv, so kann stødin ein stóran part av árinum selja yvirskotsstreym til SEV, sum sostatt verður eitt gott íkast í rakstrin- um av steðini. Smolt! Å stødini verdur so kyns- búgvin laksur strokin og eggini verða klækt og startfóðrar. Til hetta verða brúkt nógv ker, sum bæði eru innandura og úti. Tá so laksurin hevur gingið í hesum kørum og verið fóðraður í 20 mánaðir er hann vorðin til smolt, tv.s., at hann tá kann setast út í havið. Tað er so við laksi, at hann vanliga gongur á havinum. Men tá hann skal gýta leitar hann inn til lands og fer upp í feskt vatn. Hann kann bert gýta í feskvatni. Tann nýggi laksamurturin tolir ikki at fara í havið aftur, fyrr enn hann er einar 20 mánaðar gamal. Tá er hann vorðin til smolt — sjóbúgvin. Edmund Joensen upp- lýsir annars, at teir hava fingið ell tey neyðugu loyvini at fara undir eitt tílíkt projekt, bert svar frá landsstýrinum manglar nú. YÝvirfriðingarnevnd, kommunan og SEV hava oll givið síni viðmæli til, at steðin og tunnil verða bygd. Hvat viðvíkur lívinum í vatninum, so fer ein tunnil ikki at hava nakra oyði- legging við sær. Vatnið rúmar 30 mill. tons av vatni. Tað renna árliga millum 50 og 60 mill. tons av vatni í Leitisvatn. Steðin í Miðvági skal brúka 12 mill. tons um Sjálvt projektið er mett til at kosta 25 mill. kr. Tað fer at geva arbeiði til 15—20 fólk. Tað fer annars at taka eitt ár at byggja steðina, og tann fyrsti laksurin verður klár- ur at lata keyparum í 1984. Hetta er sjálvsagt treytað av, at tað verður byrjað nú innan árslok. Edmund Joensen sigur, at tað er spell um hetta árið skal fyri skeyti, tí teir kunnu ikki byrja arbeiði uppá eina slíka steð alt árið. Hetta má verða gjert í mun til, nær tann fyrsti fiskurin skal strúkast, og tað kann hann bert eina ávísa tíð á árinum. Vit spurdu nú Edmund, um hetta nú hevur so stóran skund. Til tað sigur hann, at hetta sjálvsagt er ein avgerð, sum poli- tikarnir mugu taka. Men tá vit tosa um at skula lata alarunum nokk av smolt, og tá vit tosa um, at vit mugu seta út fyri at rættvísgera okkara veiðu eftir laksi, so hevur tað sjálvsagt skund. Bert tað at skula bíða eitt ella tvey ár longri merkir, at vit kanska ikki kunnu seta laksin út fyrr enn um ár 1990. Nógv perspektivir Kannar ein nú nærri hetta projektið, so uppdagar ein at her í veruleikanum er talan um eitt projekt við rættiliga nógvum per- spektivum — meguleikum .Tunnilin úr Leitsvatni til Miðvágs er hon, sum opnar fyri ellum hesum meguleikum. Hon kann nevniliga nýtast til fleiri endamál. Umframt at lata vatn til steðina at ala smolt í, so er møguleiki at loysa kloakk- spurningin hjá Miðvágs kommunu við at leggja eina kloakk inni í tunnilin- um. Tað er nevniliga so í dag, at kloakkin hjá vatn- oyrafólkum rennur út í Leitisvatn. Aftrat hesum kann ein laksatrappa gerast í tunnilinum, so- leiðis, at Leitisvatn fær ein stóran villan stovn av laksi. Samanumtikið má sig- ast, at ætlanin hjá teim- um, sum vilja byggja eina smoltsteð i Miðvági, rúmar hópin av megu- leikum, sum kunnu gagna bæði kommunu og landi. Økja laksaveiðuna Tað, sum hevur sterstan áhuga í letuni og uttan iva tað, sum fer at geva land- inum mestan vinning av eini tilikari stød í fram- tidini, er framleidslan av laksasmoltinum. Tað skal ikki tað stóra hugflogið til at ímynda sær týdningin av hesum. Um vit bert brúka telini frá hesum projektinum, síggja vit, at talan í fyrstu atløgu verður at seta út umleið eina mill. smolt. Hetta gevur umleið 400 tons av laksi, sum sostatt ALLA EA Í > Ætlaða smoltsteðin. Ovast tunnilin úr Leitisvatni bert er ein partur av tí negd vit í dag veiða undir Føroyum.1 Tad kundi verid åhuga- vert at lysa henda spur- ning vid hesum tølum: Fåa alararnir 500.000 smolt gevur hetta umleið 400.000 fiskar á 4 kilo. Tað verða umleið 1.600 tons av laksi, sum kunnu seljast fyri 50 kr. kilo. Hetta gevur ein útflut- ning uppá 80 mill. kr. Verður so sett út ein mill. smolt og vit rokna við at 10% koma aftur verða tað 100.000 fiskar á 4 kilo á 50 kr. kilo. Tað gevur eitt seluvirði uppá 20 mill. kr. Tilsamans kann framleiðslan av 1,5 laksasmolt á steðini í Miðvági sostatt vera grundarlagið undir einum útflutningi omanfyri 100 Um hetta kann tykjast onkrum í so heg tel, so kann haraftrat nevnast, at her verður mett, at bert 10% koma aftur av tí laksi, sum verður settur út. Hetta er sera lágt sett, tí vit vita um aðrastaðni at upp til 30% av tí útsetta fiskinum kemur aftur at-alndi. Tá gevur alingin og útseting av laksasmolt okkum stórar meguleikar at fáa nógv burtur úr. Við eðrum orðum kann sigast, at fer ein munandi framleiðsla av smolt nú í gongd, so kann fiskiskap- urin eftir laksi undir Fer- oyum um nøkur ár økjast munandi — soleiðis at tað verða veidd fleiri túsund tons. Havid norðan fyri — eitt eldorado Treytin fyri ellum hesum »ævintyrinum« er tað eldorado sum havið norð- an fyri Feroyar er fyri tílíkan fisk. Her eru stórar mongdir av æti, sum m.a. laksurin livur av. At hetta ekið á føroya- leiðunum hevur stórt virði síggja vit bert av teirri sannroynd, at ein stórur partur av tí laksi, sum aðrar tjóðir seta út, leitar henda vegin at eta seg stóran og feitan. Í samband við meting- ar, hvussu nógv kann veiðast aftur av tí, sum verður sett út er so eisini at siga, at eisini her eru vit føroyingar í eini sera hep- nari steðu. Meðan fiskurin hjá eðrum tjóðum skal leita langan veg fyri at koma til ætiøkini norðan- fyri, so skal tann laksa- murtur, sum verður settur út her hjá okkum, bert ganga stutt til hann kem- ur fram. Hetta kann meguliga hava við sær, at vit fara at fáa munandi betri úrslit, hvat viðvíkur veiðu av tí útsetta laks- inum og hvat kemur aftur. Hóast tað í oyrunum á onkrum kann ljóða eitt sindur legið, so er tað eingin loyna, at Feroyar um ikki so nógv ár — meguliga — fara at verða meira kendar sum laksa- oyggjarnar heldur enn seyðaoyggjarnar. Meðan tað er avmarkað, hvat vit kunnu hava av seyði, er tað enn einki, sum bendir á, at tað er avmarkað, hvat vit kunnu hava gangandi av laksi við Feroyar. Hvat viðvíkur tjakinum um, hver eigur rættin til laksin, er at siga, at meðan hini londini eru smolt- framleiðandi lond í dag, so eru vit bert laksafram- leiðandi land, tvs., at laks- urin fær feðina her á okkara eki. Men fara vit nú eisini at framleiða smolt og seta tað út, so eru vit í eini dupultsteðu. Tá verða vit bæði smolt- og laksaframleiðandi. Aftur her hómast tey mongu perspektivini. Vit spurdu nú Edmund Joensen um tað hevur nógv at siga, at vit fáa nekur góð smolt at seta út. Til tað sigur hann, at hetta hevur ómetaliga nógv at siga. Her kann steðin í Miðvági framleiða nøkur »super« smolt, sum vera vælegnað at seta út. Hetta kann lata seg gera, tí vit kunnu við orkuverk- inum stýra gongdini frá kleking til startfóðring. Vit fáa eisini longur vakstrartíð um árið. Ivamál — Nú hava vit tosað nógv um hvat ein tílík steð kann geva feroyska sam- felagnum. Men eru eingi ivamál við at fara í gongd við eitt tílíkt projekt? , — Eg veit væl, at summir menn eru ivasamir, um tað er rætt at byggja eina so stóra stød. Sjálvur haldi eg ikki hon er ov stór, skulu vit hugsa um, at endamálið er at seta út, og at tað skulu setast stórar negdir út, um vit skulu fiska laks og meguliga eisini økja um okkara fiskiskap í fram- tíðini. Onkur hevur nevnt sjúkur. Til tað er at siga, at norðmenn hava fleiri stórar steðir. Vandin fyri sjúkum har er líka so stór- ur, men hetta hevur ikki forðað teimum í at fara undir tílík projekt. Sjál- vandi er tað altíð ein risiko at fara undir nakað nýtt. Tað hevur tað eisini verið, tá menn fóru at byggja fiskiskip ella fyri tað flog- Framhald á síðu 16 Vit síggja her, hvat smoltsteðin kann geva