leygardagur 14. november 1981síða 11

SOSIALURIN Óli Gordon Beck, umboðsmaður skrivar: Setið turbinuna har vatnið er — og flytið ikki vatnið, har turbinan er Sosialurin heitti á meg um at vera við í einum orða- skifti um orkumál. Hjá okkum er orka gjerd til eitt fløkt mál. Tá menn skriva um orku, sær tað út, sum tað er nakað, ið hesir skrivandi eru í ferð við at uppfinna, nakað teir eru einsamallir um ella er teirra egna verk. Tá soleið- is verður ført fram í skriv- ing og talu, so er einki at . fFugiet; siga til, at vanlig fólk hava torført vid at skilja ella ikki hætta sæ rundir at seta seg inn i tad, men siga so: Hasir eru jú verkfrød- ingar ella politikkarar, teir mugu jú vita tað. Men er tað nú so, vita hesir menn alt? Gamal maður segði einaferð, at um ein maður veit alt, tá er hann vanda- maður, og man tað helst vera so. Brud Fabrik Kortið vísir Fuglafjerð. Omanfyri bygdina er avfalls- økid teknad upp og somuleiðis vatnleiðing við nógvar áir í framtíðini. Ikki er langt av leið at hugsa sær smærri elverk sett út til tær størru áirnar — eitt ella tvey um árið, soleiðis at tey sum frá leið, stóran part av árinum kundu nektað sterri og sterri part av samlaða orkutervinum. Soleiðis kunnu vit við langtíðarplanlegging gera framtíðarvánirnar fyri okkum og komandi ættar- lið munandi ljósari. Eitt vita vit, at oljan bert rekkur eini 70 ár aftrat, um vit ikki longu nú fara at drýggja hana. Alterna- tivu orkukeldurnar: aldur, vindur og vatn, vit vit, geva ikki javna orkutil- gongd, men við teimum meguleikum, vit kenna í dag, letur tað seg longu nú gera at seta bæði vatn, vind og alduverk upp, sum beinanvegin minka um oljunýtsluna, og so er megin til hesi verkini, tá ið tey eru bygd, ókeypis og viðvarandi. Vatnið í Suðuroy Í 1921 tendraðu menn ljós suðuri í Vági. Tá var einki orkuráð, men tað var av vatninum í oynni, teir fingu ljós. Í 1927 tendraðu tverámenn ljós frá sama verki, men vatnmegin, ið nýtt varð, var bert ein lítil partur av tí, ið varð og framvegis er av vatni í oynni. Tað er meir enn nóg mikið av vatni í oynni, bæði til hita, ljós og ídnað, hví brúka menn ikki vatn- ið, tað kostar jú einki. Setið turbinuna, har vatn- ið er, so fáa vit streym fyri 21 oyru kw. í staðin fyri sum nú 93 oyru í dag. Nógvar milliónir kundu verið spardar í Suðuroy, um teir nýttu vatnið, og teir fingu sjálvir ágóðan av tí sparda. Hvat hevdu teir, sum bygdu vatnverk- ið í Botni sagt í dag um skilið hjá SEV har í oynni, og at loyvi verður givið til framhaldandi skilaleysa uppseting av motorum, meðan okkara egna før- oyska rávera rennur í havið, og vit øll verða noydd at gjalda fyri tað. Hví lata kommunurnar har seg tela á slíkan hátt, at alt ræðið verður av teimum tikið og lagt í hendurnar á óviðkomandi. Norðoyggjar og Eysturoyggin Í Norðoyggjum er almikið av vatni eisini. Teir hava fingið tilboð úr Noregi um vatnverk. Hver forðar teimum í at fara til verka! Í navninum av demokrati- inum er alt vald lagt í hendurnar á SEV og onkrum nevndum, sum nakrir menn seta hvenn annan í. Síðan skriva teir hverjum eðrum brev, sum teir sjálvir viðgera. Í kaldbaksfirði rennur so nógv vatn, at um tað varð nýtt til orku, áðrenn tað fór í havið, kundu vit árliga fingið um 25 milj kwt. Alt kann fáast skjótt og bíligt, ja so bíligt, at tað verður tagt burtur bæði av politikarum og teimum kenu, sum vita um hetta, tí SEV hevur ikki ráð til, at prísirnir fara niður. Í Eysturoynni | hd — í Fuglafirði og á Eiði, kunnu turbinur setast fyri heilt lítlan pening, uttan at nakar hevur fyri neyð- ini at gremja seg um, at tað skemmir náttúruna. Longu undir krígnum hevði ein maður í Leynum, Jógvan Egholm, gjørt sær eitt vatnverk i eini litlari á, og hagani hevði hann nóg mikið av streymi til ljós til hús sítt í nógv ár. Tað einasta hetta kostaði var uppsetingin. Fram- leiðslan var ókeypis, so sigast kann, at aftur- gongdin í Feroyum er stór í dag. Tettið lekarnar Tað má verða gjerligt at tætta lekarnar á núver- andi vatnbyrgingum og gjørt eitt sindur við sjálvi vatnverkini. Tá kundu vit nekta helmingin av terv- inum av streyminum vit vatni, og gjerdu vit smá vatnverk i Kaldbak, Klaksvík, Suðuroy og Fuglafirði, vórðu vit sjálv- bjargnir við el. Á fleiri av teimum smærru oyggjun- um kunnu vatnverk ger- ast. Alt hetta kann gerast uttan eitt einasta berghol ella paraply, eingir upp- turkaðir skráningar og vatnið rennur í havið — men áðrenn hevur tað givið okkum orku. Eitt dømi um hetta er, at millum bergholini í Norðoyggjum kunnu tvær turbinur nýta sama vatnið uttan at skaða nakran við vatnveiting. I Norð- oyggjum annars er einki til hindurs fyri at útvega einar 25 milj. kwt. árliga við at seta turbinurnar, har vatnið er. Tá mugu ikki vera Høj- gaard og Schultz A/S, ið fylgdir verða, tá tað um- ræður orku í Feroyum. Vit hava ikki ráð til sovorðið. Um politikararnir hava lisið byggiætlanina frá Højgaard & Schultz frå 2. mai 1979 uppá 116 síður, tá mugu teir skilja, at tað kann ikki vera Føroyar, ið Højgaard og Schultz A/S hava ætlað at bygt út við vatnmegi. Eitt er púra vist! Okkara legtings- menn eiga at seta seg inn í, hvat tað er SEV og Høj- gaard á Schultz ætla at gera Politikararnir — orkuráð Tað má haldast at vera heilt burturvið, tá vit hugsa um, at kommunur- nar eru tiknar so heilt av ræði, eisini um, hvat tær skulu nýta vatnið til, ið tær fáa fyri einki. Hver hevur so skyldina í ellum hesum! Illa ber til at geva eðrum enn okkum sjál- vum hana. Vit velja 32 løgtingsmenn. Teir geva so myndugleikan úr ting- inum til 5—6 landsstýris- menn, sum fáa heimildir til næstan, hvat sum helst frá legtinginum, og av hesum 5—6 landsstýris- monnunum eru fyri tað mesta bert 2/3 valdir av fólkinum. Hesir seta so nevndir og ráð av ellum slegum, eisini orkuráð. Áðrenn Orkuráðið varð valt í síni tíð, kom orkan til landið við smáum tangaskipum. Broyting er eingin hend, uttan at tangaskipini sigla oftari nú, tí motorarnir eru fleiri nú, meðan okkara orka, ið einki kostar, framvegis rennur ótarnað í havið, og arbeiðsmenn, fiskimenn og øll hini verða pind við útreiðslum fyri olju. Ídnaðurin og fram- leiðslan i Føroyum kosta 4 ferðir so nógv sum í eðrum londum, meðan hesin hurlivasin av nevndum og ráðum, sett av teimum, vit velja 4. hvert ár, ferðast uttan- sum innanlands uppá landsins besta. Fleiri politikarar eru komnir til ta niðursteðu, at orku- málið í Føroyum er vorðið eitt vandamál, ja teir siga, at allur heimurin er í vanda fyri orku. Hví lata teir so okkara orku renna í havið? Hvat var tann verunliga ætlanin við Orkuráðnum? Var tað valt, fyri at einki skuldi henda á økinum vatnorka? Norskt tilboð Í summar var norskt felag: Trygve Elind A/S í Feroyum. Teir byggja smá vatnverk. Saman við SEV var ætlanin at vísa á, hvussu vit her kundu út- byggja okkara vatnorku á ein skjótan og hátt. Øl vita vit, bíligan hvussu leiðslan og stýrið í SEV tók ímóti teimum, so vit lata tað liggja nú. Men sjónligt var, at SEV hug- aði ikki tað, ið hesir menn hevdu at fera fram. Ein av orsøkunum kann vera, at teir vóru ikki nóg dýrir. Tað norska felagið, ið Eilif Samuelsen, lands- stýrismaður vísir á í grein síni í Sosialinum leygar- dagin 7. november eitur »Bærdalen«. Hetta felagið einsog Hejgaard og Schultz A/S arbeiðir við so stórum eindum, at okk- ara smáu viðurskifti hverva í myndini. Okkara fíggjarmegi á hesum eki má ikki yvirmetast. Tí eru tað smáar eindir av vatn- verkum, vit hava fyri neyðini, vatnverk, ið standa, har vatnið er, og har tey passa seg sjálv. Vit mugu minnast til, at vatnverkini halda í 45 ár, meðan dýr motorverk bert halda í 15 ár. Hver hevur ræðið Ein kundi spurt, hví kommunurnar ikki sjálvar byggja síni kraftverk. Hví verður ræði Stikið frá teimum á hesum økinum eisini og lagt í hendurnar á tilvildarligum persón- um. Í útvarpinum nú eitt kveldið varð Jógvan Sundstein, legtingsfor- maður spurdur um orku- málið, ið nú skuldi til tjak í tinginum, og svaraði hann, at legtingið fór ikki at taka nakra steðu í mál- inum. Hver skal taka steðu í einum slíkum máli, sum kemur at kosta sam- felagnum einar 1200 milj kr., um SEV fær sín vilja, uttan legtingið, tá ræðið jú er tikið frá kommunun- um. Ju, legtingið má taka steðu og lata ræðið aftur tii kommunurnar, so tær sjálvar gera av, hvat og hver skal útvega teimum ta orku, sum er grundstuð- ulin undir allari fram- leiðslu. Tað kann ikki vera líka mikið, hvat orkan kostar. Tað kann ikki vera 1 líka mikið, um ein familja nýtir 5.000 kr. ella 20.000 kr. til ljós og hita, ella eitt flakavirki ella snikkara- Framhald á síðu 12