leygardagur 19. desember 1981síða 12

Síða 12 SOSIALURIN Tad er liv at ferdast Frå Salzburg um Oberndorf til Carnuntum Annar partur av ferdafråsøgnini hjå Niels Juel Nolsøe ur Eyst- urriki. 1. partur var i Sosialinum seinasta leygar- dag. 3. partur kemur i fyrsta leygardagsblad- num eftir nýggj“ | I Tad komu 3 åhugaverdir fårstaerkabiskupar til valdið aftaná hvenn annan, tann fyrsti av teim- um var Wolf Dietrich von Reitenau, sum bert 28 ára gamal var settur av páv- anum á bispastólin í Salz- burg, í 1587 Vit fóru nú at vitja slottið Mirabell, sum Wolf Dietrich lat byggja til unnustu sína Salome von Alt, vakrastu ungmoy Salzburgar. Mirabell er ikki minst tiltikid fyri stóra, vakra urtagarð sín, við standmyndum og gos- brunnum. Tað ber væl til at ímynda sær tað eydnu- ríka familjulív, ið fór fram her, sum Wolf Dietrich og Saloma livdu saman við teirra 16 børnum. Wolf Dietrich varð ástikin í Salomu, tá hon bert var 15 ára gomul Hann var katólskur bisku- pur, men hann virdi cøli- batið lítið. Hann var fúrsti, og sum ein slíkur vildi hann liva. Hann tók Salomu til sín at búgva í Residenzpalå, og tað var ikki altíð líka sidiligt og gudsóttandi lív, ið fór fram við erkabiskupa- hovið. Og av tí, at teir góðu Salzburgar borgarar tóku sær tykni av, at bis- kupurin hevði kvinnu búg- vandi hjá sær, so læt hann uttanfyri býmúrin byggja hetta slottið, sum vit nú vitjaðu, og har skuldi so Saloma búgva. Hann gav tí navnið Altenau eftir ættarnavni Salomu. Sum árini gingu fingu tey 16 bern saman, Wolf Dietrich var eydnuríkur, men at tað ikki beinleiðis var nakað kleysturlív, hesin prestvígdi katolikkur livdi, tað var eyðsýnt. Eitt, sum eyðkendi erka- biskuparnar var, at teir vóru so grammir eftir at byggja, og Wolf Dietrich Stille Nacht Kapel Vindeygamálningur í Stille Nacht Kapell var einki undantak. Hann kallaði borgararnar saman: Salzburg skuldi hava eina nýggja dóm- kirkju, sum var einum so mætum býi verdug, og sum sjálvandi var ein hós- kandi karmur um virki hansara. Men borgararnir sýttu at lata pening, og hvar skuldi ein tílík kirkja standa, tí pláss var einki. Løgi nokk læt biskupur hetta um seg ganga. Men so kemur einaferð eldur í í miðbýnum og, eisini legi nokk, sá tað út sum at eldur kom í á fleiri stoðum í senn. Boð fóru til erka- biskupin, men hann svar- aði: Logar tað, so læt tað loga. Eingin tordi at fara undir sløkkingararbeidid, 55 hús brunnu í grund, og knappliga var tað so eitt hóskandi pláss til eina dómkirkju. Tíðindi fóru nú at ganga um, at erka- biskupurin sjálvur hevði skipað fyri hesum elds- bruna, tíðindini vórðu ongantíð avsannað, so helst vóru tey sonn. Og byggimeistarar og arki- tektar vóru longu á veg úr Italien, til at fara undir kirkjuna. Wolf Dietrich skuldi ikki fáa ta gleði, at taka lut i byggingini av kirkjuni. Hann fekk ein meiri dapran enda sjálvur. Hóast brek hansara var hann tó væl umtóktur av fólkinum. Hann var ein væl útbúgvin maður, við stórum ansi fyri bæði bók- mentum og vísind. Men tað vóru eisini aðrir, sum tráaðu eftir erkabiskupa- stólinum í Salzburg, tí har var verunliga nakað at tráa eftir. Ein skilmaður Wolf Dietrich langt úti, Marcus Sitticus, var ein teirra, ið gjarna vildi sleppa til ræði. Hann var aðalsmaður og av sera góðari ætt. Hann fór til Roma og kærdi fyri páv- anum, hvussu oyðslutur í Wolf Dietrich var, og fyri tað siðloysi, hann livdi í. Hann var tí frásettur og Sitticus fekk bispastólin. Men Marcus Sitticus var ein illkynjaður maður. Wolf Dietrich varð settur í fangabúr uppi á borgini. Úr búri sínum kundi ar- mingin, sum hevði havt ein tílíkan tokka til lívið, síggja niður á plássið, har kirkjan varð bygd. Hetta frætti Marcus Sitticus, og so meinfýsin var hann, at hann læt negla upp fyri vindeyguni, so at fangin einki skuldi síggja. Og har vantrívnaðist Wolf Diet- rich so í trý ár, til deyðin kom sum ein miskunn- samur frígerari. Grev hansara vitjaðu vit á Sebastiankirkjugarð- inum, í tí yndisliga St. Gabriel kapelli, sum hann sjálvur læt byggja, og ætlaði til seinasta hvíldar- stað sín. Marcus Sitticus ráddi bert í Salzburg í 7 ár, tá hann knappliga doyði, bert 46 ára gamal. Hann var illa lýddur, var sera oyðslutur, og hann, sum hevði kært Wolf Dietrich fyri siðloysi, var sjálvur hvaðna verri. Til eina hjá- konu, ið æt Mirabella, læt hann slottið Altenau, og til eina aðra læt hann byggja tað ikki minni kenda slottið Hellbrunn. Hann var ein lúrin maður. Hann hevði tað fyri, fjaldur í einum munkakappa, at ganga í býnum og lurta eftir, hvat fólk segdu um hann og virki hansara. Hann doyði á tí staði sum var honum so kært, Hellbrunn, og í tí vekru dómkirkjuni kann ein síggja grev hansara, við síðina av altarinum. Í árinum 1619 doyði Marcus Sitticus, og Paris Lodron bleiv erkabisku- pur. Eisini hann var av mætari aðalætt, og í 34 ár stýrdi hann ríkinum, og tað fall í hansara lut at fullfíggja ta dómkirkju, sum Wolf Dietrich hevði gjørt ætlanir um, og sum Marcus Sitticus hevði byrjað. Lodron hevði stór politisk evnir. Júst í teim- um árum herjaði tað ræðu- liga 30-ára kríggi um Europa, men tað eydnað- ist honum at halda ríki sítt uttanfyri, kanska einamest tí, at har vóru eingir átrúnaligir mótset- ningar. Landið var alt katólskt. Lodron var ein drottur, ið nýtti stjórnartíð sína til fulnar til gagns fyri fólk sítt. Salzburg var ein friðarins gróðrarblettur í einum krígsherjaðum Europa, ið veitti innivist fyri mongum, sum vóru elt fyri trúarins sakir, og fólkið syrgdi inniliga tá hann, aftaná longu stjórn- artíð sína lat eyguni aftur fyri seinastu ferð, á Mira- bell. Tann seinasti biskupu- rin, sum hevði bæði poli- tisk og átrúnarligt vald í Salzburg, var Hieronimus Colloredo. Tað var um somu tíð, sum feðgarnir Mozart starvaðust í hov- orkestrinum. Men Colloredo sýndi tí unga, evnaríka Mozart lítlan áhuga og vælvild. Mozart rýmdi tí og fór til Wien. Sjálvur rýmdi Colloredo úr Salzburg í 1800. Napo- leon herjaði tá um Europa, og øll landamark vóru broytt. Aftaná Wienar- kongressina broyttist markini aftur nógv, og í 1816 kom Salzburg bein- leiðis undir habsburgska valdið, og erkabiskuparnir mistu sítt politiska vald. Okkara dagur er við at vera komin at enda í hesum seguliga býi. Vit hava vitjað barnaheim Mozarts, Hohensalzburg, dómkirkjuna, Mirabell og St. Gabrielkapell. Hetta var ein dagur við sterkari ávirkan á sinni, har resonafisbotnur er fyri ellum hesum seguliga, tað