mikudagur 3. februar 1982síða 11

SOSIALURIN anir, enn at leggja um frá vaðbeini til ídnaðartrolarar. Og úrslitið er eisini, at vit hava bæði nýggjar og rótfest- ar hugsanir at taka steðu til, m.a. tá vit, tosa um barna- uppaling. Og eg haldi tað vera týdningarmikið at geva gomlum royndum gætur, uttan tó at halda, at harvið er allur sannleikin sagdur, sam- stundis sum vit eiga at geva tí nýggja, sum kemur inn á okkum, gætur og kanna eftir, hvussu vit kunnu fáa gleði av tí. Eg havi nevnt, at barn- inum var givið meira gætur, hetta var tó ikki tað einasta, sum hendi. Steðan hjá kvinn- uni byrjaði eisini at broytast avgerandi. Lat meg taka eitt demi: Fyri foreldur míni var tað sjálvsegd hugsan, at pápi arbeiddi úti og mamma tók sær av okkum bernum, og var hetta vanlig hugsan millum foreldur tá. Í dag er hetta ikki heilt so sjálvsagt, kanska serliga millum foreldur tá. Í dag er hetta ikki heilt so sjálvsagt, kanska serliga millum ung foreldur, og serliga á stór- plássunum her heima. Tað eru steðugt fleiri hjún, har bæði eru um at forvinna pening, taka sær av húsar- haldinum og uppala bernini. Kvinnur hava eisini fyrr verið í lenarvinnu, men tá kanska mest fyri at fáa eitt uppískoyti til lenina hjá manninum. Steðan í dag er tann, at steðugt fleiri kvinn- ur eru undir útbúgving og í vinnu, ikki bert tí tað er neyðugt, men eisini tí tær hava hug til tað, tí tær fáa nakrar av teimum útviklings- meguleikum, sum arbeiði og kanska serliga arbeiðsfelag- skapurin kann geva, sam- stundis sum hetta merkir, at steðugt fleiri menn fáa eitt betri samband til bernini, og duga at virðismeta tað arbeiðið, ið hoyrir heiminum til. Andsagnir Tað kundi tykst, sum um eg skilji broytingarnar, sum hendar eru her heima sein- astu øldini, sum glíðandi og problemfriar. Veruleikin er meira fløktur enn sum so. Hyggja vit nærri eftir vidur- skiftum hjá bernum og vaksnum í dag, er nevniliga tað »løgna« hent, at tann ekta vitanin, vit hava um bern, vaksin og hvat, ið skal til fyri at trívast, ikki altíð er í samsvar við teir karmar, tey hava at liva undir. Nekur av vælstandseyðkennum okkara hava avleiðingar, sum í forum keva meguleikarnar fyri vælferð. Eitt vælstandseyðkenni er útbyggingin av samferðsluni, sum gevur meguleika fyri lut- fallsligari góðari og skjótari ferðing, men sum samstundis gevur okkum ta ivasomu æru at hava heimsmet í tali av bernum dripin í ferðsluni, í mun til íbúgvaratalið. Eitt annað eyðkenni er tað búsetingarmynstur, sum út- yvir at noyða fólk at flyta úr bygd i bý, ella hava arbeiði á einum staði, og búgva í eðrum, fyrst og fremst er merkt av húsum og vegum, og í eðrum umfari er ætlað at vera steð har bern kunnu vera trygg fyri bilum, og har tey hava hug og meguleika at spæla sær. Triðja eyðkenni er, at hóast vit í dag vinna nógv meiri pening, og harvið hava megu- leikar fyri at innrætta okkum í stóran mun eftir egnum tykki, krevur arbeiðið so nógv av okkum m.a. orsakað av skiftandi arbeiðstíðum, og hegum húsaprísum og hegari húsaleigu at fólka ofta hava lítið og onki at geva av, tá tey koma heim. Eitt fjórða eyðkenni er, sum longu nevnt, at meðan foreldrini og tilveran annars fyrr gav tí upvaksandi klárar fyrimyndir fyri atburði og meiningum, síggja vit í dag — serliga í londunum uttan- um okkum — at tann upp- vaksandi hevur lítið fast at halda um: tilveran er merkt av títtum broytingum innan arbeiði, útbúgving, og felags- lívi, umframt at árinið frá londunum uttanum okkum hevur góð kor, tí at tjóðskap- arligi identiteturin tykist so veikur og skirvisligur ofta. Samanumtikið tykir tað mær sum um tær framburðs- kreftir, ið vóru loystar úr hafti seinast í 19. og fyrst í 20. eld. og sum stødugt hava ment seg og troðkað seg inn á fleiri og fleiri lívseki, á summum økjum hava rent okkum um koll. Og øll tala um at sýra samfelagsgongd- ini tykist at vera tagd burtur. Politikkarar uttan mun til politiskt spjaldur, tosa mest um at umsita. Uppaling og dag- stovnar Áðrenn eg greiði nærri frá nekrum donskum kanningum um trivnað hjá bernum á dagstovnum, skal eg stutt siga nakað um grundleggj- andi tervir barnsins. Pinku- barnið hevur fyrst og fremst brúk fyri at merkja, likam- liga, at vit eru góð við tað, taka okkum stundir at hugna um tað, tosa við tað og kela við tí. Kontaktin tey fyrstu árini við tey vaksnu, sum taka sær av barninum, er nevniliga avgerandi fyri, at barnið fær eina kenslu av Síða 11 ” DET ER HAM DER UDFØRER OG BESKIDTE AR- BEJDE TIL EN USSEL LØN. grundleggjandi tryggleika við tilveruna. Og so koma ell fyrivarnini: bern eru ymisk, líka frá burðinum av, summi taka dyggiliga til sín av bróstinum ella fleskuni, onnur eru meira varin ella kræsin, summi rópa hart og týðuliga, tá tey eru svong ella skulu skiftast, men eðrum bernum veit ein nærum ikki av. Hetta sigur okkum eitt sindur um, at vit skulu vera varin, tá vit tosa um grund- leggjandi terv. Teir eru grundleggjandi í tann for- stand, at ell hava vit brúk fyri teimum í onkran mun, men bæði foreldur og bern eru ymisk, og hava ymiskar meguleikar og fortreytir at rekja ta uppgávuna, ið eitt barn er. Barnið hevur brúk fyri kensluni av grund- leggjandi tryggleika, og krev- ur tað. at viðurskiftini rund- anum barnið ikki eru alt ov skiftandi, ógvislig ella for- virrandi. Tveir spurningar, sum stinga seg upp her, eru: Tá kontaktin millum barn og vaksnan er so avgerandi fyrstu liviárini, er tað so ikki skeivt at lata barnið vera passað av fólki uttanfyri heimið? Hin er: Tá barnið nú hevur brúk fyri tryggleika og stabiliteti fyri at kenna seg tryggan, er tað so ikki ov nógv av tí góða, at lata kanska 3 ella 4 persónar (heima og á stovninum) taka sær av tí? Sum roynd at svara hesum spurningum var í 1969 al- mannakunngjerd kanning um týdningin av uppaling á veggustovu og barnagarði (4), og kemur Social- forskningsinstituttet til ta niðursteðu, aftaná at hava hugt eftir eðrum kanningum eisini: »Alt i alt tyder under- søgelser på, at vuggestuer af tilskrækkelig god pædago- gisk kvalitet kan sikre barnet en fuldstændig normal udvik- ling i sundhedsmæssig, moto- risk, intellektuel og social henseende, og endda for børn fra dårligt stillede miljøer kan sikre barnet en udvik- ling, der er bedre end den, der - ellers ville blive det til del. Tilbage står spørgsmålet om barnets følelsesmæssige ud- vikling. Om dette spørgsmål, som er den side af vugge- stueaspektet, der er stærkest debatteret, giver undersøgel- sen endnu ikke det endelige svar, (s.9)«. Við eðrum orðum: børnini — eisini tey heilt smáu — taka ikki skaða av at vera ansað á veggu- stovu, treytað av, at hetta er ein góð veggustova, sum heild. Tó er tað ikki meguligt at siga endaliga um tær kensluligu avleiðingarnar. Og talan er her um børn frå 0 til 3 år. Wíðari verður nevnt í (4) VELKOMMEN I KLUBBEN! s.10 um sonevnd »depriverad børn« (te. børn, sum ikki hava fingið nóg gott sam- band við foreldur ella onnur vaksin fyrstu liviárini, og tí eru torfer at koma í samband við, tvs. hava tikið seg inn í seg sjálvan): >...de deprive- rede bern (er) ikke alene insti- tutionsbern. Vi har mange depriverede børn også i private hjem, hvor der er mange forhold som ikke skaber tilfredsstillende for- hold for børnene: social elen- dighed, sorg, træthed, dis- harmoni og mange andre for- hold i et hjem, som gør at disse børn udsættes for uhen- sigtsmæssige forhold«. Lat tað vera nóg mikið við hesum kanningum fyri fyrst, eg haldi, at tað, kanningarnar kunnu bera av niðursteðum, er, at barnið hevur meguleika at trívast líka væl við einari blanding av umsorg foreld- ranna, og ansing á veggu- stovu, um vit hava omanfyri- nevndu treytir í huga samstundis. Ein veggustova „af tilstrækkelig god kvali- tet« meti eg at vera eina sum m.a. hevur vælútbúgvið starvsfólk, fáar útskiftingar av starvsfolki, ljós og stimb- randi rúm o.s.fr. Sjálvur havi eg hug at leggja aftrat, at eg haldi tað vera umráðandi, at foreldur — ella einligir for- syrgjarar — fáa allan tann stuðul, sum kann gevast, fyrstu tíðina barnið er komið í heim. Her er barsilsfrí við len fyri kvinnur í vinnu upp til 14 vikur ein byrjan, men tíðin átti at verið longd, og hví ikki geva pápanum megu- leika at læra barnið at kenna? Tá talan verður um barna- garðar, er ósemjan ikki so stor sum um vøggustovur. Hetta stendst óivað av, at barnagarðsbarnið, sum er frå um 3—4 årum upp til skula- aldur, betur dugur at gera vart vid seg og tad, tad hevur bruk fyri, harumframt kemur, at hevur barnið fingið eina góða byrjan, serliga á kensluliga ekinum, er barnið ikki so viðkvæmt. Tá talan hevur verið um barnagarðar, hevur denturin meira verið lagdur á at tosa um stimbran av barninum hugsunarliga (geva tí ekta vitan um til- veruna), rersluliga (dansa, spæla, klippa o.s.f.r.) og skap- anarliga (fortelja, gera leik, spæla ymisk spel o.líkn.) og sosialt. Barnagarðsbarnið hevur sjálvandi eisini brúk fyri tryggleika og umsorgan, men ikki í sama mun sum veggu- stovubarnið. Eg kenni í skrivandi letu ikki nakað til kanningar, sum siga nakað, um tað er betri, at bernini eru heima ella í barnagarði, men á líknandi hátt, sum við veggu- stovunum, er tað umráðandi, at bernini eru á einum góðum stovni við nóg mikið av út- búnum starvsfólki, góðum amboðum og spælimeguleik- um, og so lítið sum meguligt av skiftandi starvsfólkum Spurningurin um, hvussu nógvar tímar eitt barn eigur at vera á einum stovni, haldi eg vera torferan at svara alment, bern eru ymisk, og ymiskt er eisini, hverjar meguleikar foreldrini hava fyri t.d. at arbeiða hálvan dag. Tá talan er um uppaling uttanfyri heimið, er tað sum um fólk halda, at so eigur stovnurin bernini teir tímarnar, og gloyma, at ein felags fortreyt fyri, at bernini kunnu trívast væl á veggu- stovu og í barnagarði, er, at foreldrini eru so nógv við sum meguligt í tí dagliga arbeið- inum Lat meg venda til tann seinna spurningin, um tað er gott, at fleiri fólk eru um barnið. Í (4) verður víst til bókina hjá Inger Bernth (3), ein bókling frå WHO (stovn- ur undir ST, sum tekur sær av barnamålum) o.a., har sagt verður, at tryggar upp- vakstrarumsteður hava ikki sum fortreyt, at tað er mamman burturav, sum tekur sær av barninum. Sam- bært kanningunum kann tað líka so væl vera pápin, sum hevur tað tættasta samband- ið, ella ein ikki-biologisk mamma, ella ein ikki-biolog- iskur pápi, stutt sagt, tað, ið er neyðugt, er at tey vaksnu, ið taka sær av barninum, kunnu nekta tervin hjá tí fyri tryggleika, umsorgan og kær- leika. Eisini ber til — út frá omanfyrinevndu kanningum — at vísa á, at fleiri vaksin í felag kunnu skapa góðar upp- vakstrarumsteður fyri barn- inum. Og tað er m.a. tað, ið hendir, tá bern verða ansað ein part av degnum á stovni. 1) Og tað, sum víðari er neyð- ugt, er, at talan er um var- andi (stabilt samband við vaksin. Lat meg taka samanum tað, eg har havi nevnt: Tað, sum eg meti at vera tað týdning- armesta, tá talan er um upp- aling heima ella á stovni, er, at hverki heim ella stovnar kunnu skerast yvir ein kamb og at tað, sum eigur at hava okkara megináhuga, er spur- ningurin: hvussu innrætta vit okkum soleiðis. at bern- um okkara verður tryggjað ein góð og mennandi framtíð? Og svarið uppá hendan spur- ning er nakað vit í felag mugu finna fram til, foreldur, fakfólk og politikarar, uttan at lata okkum blenda ov nógv av traditiónum ella forfer- andi nútíð. Tað sum eg við eðrum orðum eftirlýsi er DEN DANSKE LØNMODTAGER orðaskifti og ut frå ti ein meiri miðvísan familjupoli- tikk, sum mær vitandi ikki er til í Feroyum í dag Niðurstoða og útlit Segu- og samfelagseyð- kennini, ið eg havi verið inni á, vísa týðiliga, at broyting- arnar í uppalingini av bern- unum, broytingarnar í fam- iljuskipanini, ikki fyrst og fremst eru hendar sum úrslit av einum persónligum vali Eitt steðugt vaksandi tal av familjum eru noyddar at vera í lenarvinnu bæði tvey, fyri at fáa endarnar at rekka so dánt saman. Arbeiðsviður- skiftini og -trýstið ger, at fólk hava færri stundir til bernini Tað er ikki neyðugt, at tað er kyinnan burturav, sum hevur hevuðsábyrgdina av barni og heimi. Umhvervið, vit gera okkum, er ofta ov barnafíggindaligt, og tey uppvaksandi hava lítlan og ongan meguleika at kenna seg sum part av eini bygdar- og býarheild, o.s.fr. Sam- stundis við ellum hesum hava vit, sum aldrin fyrr, materiellar meguleikar og vitan, sum kundi gjert tað enn betri fyri teimum vaksnu og bernunum Loysnin finst ikki við at droyma seg aftur til tað, ið tykist at vera góðir og gamlir dagar, royna at snara hjól- inum aftureftir, ella tosa um egoismu ella, at fólk búgva ov flott. Dreymarnir um tað farna, meguliga egoisman ella materiella gleðin, hevur sínar retur onkrastaðni, og verður hildin viðlíka av onkrum viðurskiftum, sum eg havi roynt at víst á Eg haldi, at dreymarnir um eina heild, har bern og vaksin kunnu liva ekkaleyst, bert kann rekkast, um vit laga vinnulív okkara eftir teimum veruligu persónligu terv- unum, — ikki bert letugleðini — og ikki, sum í dag, hin- vegin. Og vit eiga gjella at umhugsa og brúka ta vitan ið finst um vinarlig og stimb- randi íbúðareki. Hetta er bert meguligt, um vit síggja í eyguni, at bernini eru okkara felags ábyrgd, óansæð um vit hava eitt, fleiri ella ongi bern. Inntan tann dag eru væl til- rættalagdir dagstovnar — vøggustovur og barnagaråar — frægasta loysnin, ið eg veit um ansing av bernum uttan- fyri heimið. Bókalisti: 1. Tilfar frá dagstovna- felagnum, fyrst í 1980. 2. Gunilla Ladberg: Børnehaven under lup. Framhald á síðu 15