mikudagur 3. februar 1982síða 10

Síða 10 SOSIALURIN Hava vit brúk fyri vøggu- stovu og barnagarði? Í 1980 gingu umleið 35% av ellum bernum millum 0 og 7 ár í Havn á veggustovu, barnagarði ella í dagrekt. Leysligar metingar, ið tá vóru gjerdar, bendu á, at um- leið tað dupulta talið av bern- um, t.v.s. 70%, hevði verið úr- slitið, um øll tey, ið høvdu brúk fyri tí, fingu ynski síni uppfylt um ansing av bern- unum á dagstovni (metingin er bygd á m.a. kanning av bíðilistum). | Hvussu ber tað til? Vanliga hugsanin millum fólk er jú tann, at bernini eiga fyrst og fremst at vera ansað heima, t.v.s. av mammuni fram um alt. Tosar ein við foreldur. ið hava bern síni á veggustovu ella barnagarði. og spyr tey. hví bern teirra eru har, ber til at nevna try sleg av svarum, ið samsvara við kanningar í Sveríki (1) - foreldrini noyðast bæði at arbeiða úti og ynskja, at barnið verður forsvarliga ansað teir tímarnar av degnum, tey eru burturi foreldrini halda, at tey til- boð og teir meguleikar, sum dagstovnarnir rúma, skapa menningarmegu- leikar, sum heimið annars ikki er fert fyri at geva. Her verður víst á av foreld- rum, at umhvervið tey búgva í, er so lítið stimb- randi fyri bernini, og við tí egiligu ferðslu, vit hava, eisini er ov vandamikið Veggustovan og barna- garðurin verða her eitt uppískoyti til uppalingina heima, og vernd hjá barn- inum — foreldrini ynskja, at tann ekta vitanin, sum finst um bern í dag, í sterri mun skal koma bernum teirra til góðar — og starvsfólkið á stovnunum er ofta væl- útbúgvið fólk. Í hesum sambandi verður tíðum eisini nevnt, at foreldur halda at barnið hevur brúk fyri at vera minni bundið at foreldrum og heimi, og síggja hesi foreldur barna- garðin og veggustovuna, sum ein meguleika fyri at geva bernunum sterri sjálvsálit og sjálvsteðu, umframt eitt sterri socialt medvit. Og meta hetta sum ein fyrimun, tá bernini byrja í skúlanum. Eitt sum samstundis kemur fram, tá ein tosar við foreld- ur, ið hava bern á dagstovni, er, at tey (serliga mamm- urnar) hava samvitskubit av, at bernini ikki verða ansað heima av teimum sjálvum. Og hetta eru foreldur, sum samstundis siga, at tað er týðuligt, at bernini trívast á dagstovni. Hetta sigur kanska eitt sindur um hvussu sterkar traditiónirnar fyri uppaling eru. Spurningurin um ansing av bernum uttanfyri heimið er heilt klárt ein eymur spur- ningur, tí hann rerir við nak- rar av teim mest viðkvæmu kenslunum, vit hava: at tosa um, at uppaling kann vera erðvísi enn hon hevur verið, setur = spurnartekin við, hvussu vit sjálvi eru uppald, og hvussu vit sjálvi uppala okkara egnu bern. Og í Fer- oyum eins og í eðrum lond- um, er uppaling í stóran mun mett sum eitt privat eki, ið ongin eigur at blanda seg í, hóast hver mður ofta veit, hvat hendir innanveggja. Hetta kemur týðuliga til sjóndar, m.a. í orðaskifti í blødunum seinastu tíðina. Spurningar, sum eru týðandi fyri fólk, og sum tey taka sær nær, eru eisini gloypubitar fyri aktivar politikarar, tí tú kanst, við at spæla við upp- lýsingum av ymiskum slagi, brúka teir til at venda og fasthalda meiningum á eðrum politiskum ekjum eisini. Eitt gott demi um hetta er tað orðaskiftið, ið tók seg upp mitt i 7Ounum í DK (tá kreppan byrjaði av álvara at gera vart við seg). Um tað nú var rætt, at bern- ini vóru so nógvar tímar á stovni, um tey ikki kundu taka skaða av tí — var fert fram frá ymsari politiskari síðu, tó serliga frá hegra- vonginum. Tað, sum gjerdi hesa argumentatiónina held- ur legna var, at nærum allir politiskir flokkar, serliga sosialdemokratarnir, vóru samdir í at útbyggja dag- stovnagkið, tá arbeiðið var til allar hendur, í seksti árunum og neyðugt var at kvinnurnar eisini vóru við á arbeiðsmark- naðinum. Tá hoyrdist m.a., at kvinnan við at liva eitt sjálv- steðugt lív, eisini á eðrum økjum enn í heiminum, var til fyrimuns fyri bernini, tí tey fingu samband við eina betri negda móður. Men í 70ti og 80ti árunum, er hetta íkki longur opportun politisk tala: arbeidsloysi og strammari búskaparlig viður- skifti gjørdu tað neyðugt, at (nekur) spentu beltini inn, og at tað var best, at kvinnan tók sær av barninum. Og tað var eisini prógvað við psyko- logiskum kanningum. Eg ætli mær at viðgera hesi sjónarmið, eg stutt havi verið inniá, nærri, í restini av grein- ini, ið er skrivað eftir fyri- lestri hildin í Fuglafirði 27.1.82. + . : Søguliga gongdin Skulu vit gerast før fyri at skilja, hvussu tað ber til, at tað bæði í Havn og í Klaksvík eru nógv bern, ið ganga í barnagarði og á veggustovu (bert í Havn), er tað neyðugt í stuttum at koma inn á tær broytingar í livihátti okkara, sum feða tervin fyri ansing av bernum uttanfyri heimið. Heðin Brú skrivar í endur- minningum sínum (s.69): >Ég kom nú meir og meir uppí at gera lít. Fyrst og fremst var tað sjálvandi at ganga við neytunum, fara við teimum um morgunin og aftur eftir teimum um kveldið, ta tíðina tey gingu út og inn, sita hjá teimum um heystið á bønum. Hetta var alt meira kent sum spæl hjá okkum, her vóru ell bernini við og tað bar væl til at gera nyttu og spæla sam- stundis. Nú var eisini at ganga við rossum, fyri vogni ella klyv, tað fall um várini, hoyggj um heystið og torv alt árið, sum nú tervur var 8... Lysingin hjå Hedini Bru visir okkum kanska fyrst og fremst, i hvønn mun ger- andisdagurin tå var skipadur eftir árstíðunum. Men eitt annað, sum eisini kemur týðuliga fram, er, at bernini vóru sjálvsagdur partur av lívinum í bygdini: bern, for- eldur, arbeiði og frítíð vóru ein heild, og ikki, sum í dag, skild sundur á nógvum ekjum. Bernini vóru har, men tey vóru ikki skildraði frá tí, sum fór fram uttan um tey. Henda myndin av lívinum á bygd fyrst í 20undi eld er í samsvar við m.a. lýsingina hjá Sámali Johansen: Á bygd fyrst í 20undi eld. Við hesum er ikki sagt, at alt var tann bera lukka tá, kanska heldur hin vegin, lívið var strævið og baksut og hjá nógvum eisini fátæksligt. Tað, ið bernini og tey ungu hevdu brúk fyri at læra, lærdu tey fyrst og fremst við at eygleiða, og vera saman við teimum tilkomnu, bæði heima og úti. Skúlin hevði sin týdning, uttan at bygdafólk- ið tó væntaði sær nakað ser- ligt av honum: >Foreldrini tá væntaðu ikki stórt av skúl- anum. Eitt var í hvussu er: Tað var ein lætti fyri meður- nar at kunna senda tey smáu í skúla hesar tímarnar. Tann kunnleiki skúlin miðaði ímóti, varð ikki stórt mettur av mongum. Læra so mikið av kristinkunnleika, at bernini kundu verða fermd og koma uppí vaksnamannatal, alt hitt, nei, nei, tað var minni umrådandi,« (Heðin B. s.60). Tey vaksnu sjálvi og tað, tey tókust við, góvu bern- unum greiðar fyrimyndir at liva eftir. Bygdin var eisini lett at yvirskoða, arbeiðs- býtið lítið fjølbroytt, broyt- ingarnar = í bygdasamfel- agnum hendu so líðandi, og sambandið til aðrar bygdir, fyri ikki at tosa um útheimin, var lítið og onki. Seinast í 19. eld og fyrst í 20. eld, hendu avgerandi broytingar innan vinnulív okkara. Arbeiðið inntil tá var merkt av einum blandingi av útróðri, arbeiði við fiski, jarð- ar- og traðarbrúki og hand- verki. Vinnulívið gerst fyrst í 1900-talinum steðugt meira merkt av fiskivinnuni, sum aftaná 2. veraldarbardaga er hevuðsvinnan burturav. Við hesum broytingunum innan vinnulívið fylgdu eisini aðrar broytingar: fleiri pengar vóru millum fólk, heimurin uttanfyri okkum, ikki minst undir krígsárunum, komin okkum nærri, og broytingar henda eisini innan fyri skúlan 0.s.fr. Við broyttu og betraðu livi- umstødunum, broyttust eis- ini bondini til gamlar siðir og livihættir, og harvid eisini vidurskiftini millum børn og ung, vaksin og gomul. Ein onnur høvudsbroyting, sum vit eiga at leggja merki til, er, at familjan, ið fyrr kláraði seg við tí, sum jerðin og havið gav, nú í stødugt størri mun livdi av lenarvinnu burturav. Føroyingar vóru nú ikki so steðu- og náttúru- bundnir sum áður, men kundu í sterri mun laga náttúruna eftir egnum terv- um. Feroyar fóru at líkjast tí, vit í dag nevna eitt vælferð- arsamfelag, á javnbjóðis fóti við grannalondini, uppá gott og ilt. Tær broytingar, sum henda í Feroyum, eru í ein mun ávirkaðar av broytingunum á meginlandinum, kanska ser- liga í Danmark. Í hevuðsheit- inum ber til at siga, at Dan- mark í 18- og 1900-talinum, broyttist frá at vera eitt bónda- og jarðarbrúkssam- felag burturav til at gerast eitt ídnaðarsamfelag. Og tað er í hesi yvirgongdini, sum m.a. var merkt av stórum flytingum úr bygd í bý, at tað, vit í dag nevna barna- garðar, vórðu settir á stovn, tó ikki heilt í tí líki, vit kenna teir í dag. Barnagarðar og seinni eisini veggustovur gjørdust neyðugar, fyrst og fremst tí foreldrini ikki høvdu meguleika og stundir at ansa børnunum í býunum. Men aðrar grundir vóru tó eisini, her hugsi eg um tær ymisku uppalingarligu hug- sjónirnar og royndirnar, sum vunnu fram. Og sum tíðin frá líður, og vit nærkast fimti og sekstiárunum í Dk, fáa hesar steðugt sterri týdning fyri uppaling av bernum, og hugsan um barnið annars. Broyttu liviumsteðurnar, og broyttu hugsaninar um barnið hava fingið avgerandi avleiðingar á hugsan okkara um - menniskju sum heild. Bygdafelagsskapurin her heima, fyri uml. 100 árum síð- an, og í Danmark fyri uml. 150 árum síðan hevði ikki ta hugsan um persónin ella ein- staklingin, vit hava í dag. Tosað var ikki tá um tann einstaka persónin, fyrst og fremst. Persónurin var í ein stóran mun ættin, familjan, bygdin og staðið, har tú búði. Tann nýggja menniskja- myndin, sum veksur fram við broytta vinnulívinum, ger persónin, ella einstaklingin til miðdepulin : persónliga fræls- ið má tryggjast, sum tað ljóð- aði í París undir borgarligu kollveltingini í 1789. Lagt kann vera aftrat, at eitt annað slagorð, sum varð fert fram, ver, tá Ellen Key nevndi 1900-talið til at vera barnsins eld. Bernini, sum fyrr høvdu meira ella minni ansað sær sjálvum ella vóru passað av eldri systkjum, fingu nú annað virði, sum vordandi individ: Skuldi nak- að spyrjast burturúr fræls- inum hjá tí vaksna, var neyð- ugt at hjúkla um barnið. Tann vaksandi áhugin fyri barninum og uppaling tess hevur víst seg á nógvum ekjum, m.a. í útviklings- psykologi og pedagogikki, og finst í dag hópurin av vitan um, hverjar umsteður eru mennandi fyri barnið, og hverjar, ið eru forðandi fyri andaligum og handaligum vekstri. Henda vitan er ikki bert hjá fakfólki, men er í steðugt vaksandi mun blivin fólkaogn: foreldur, kvinnur og menn seta í dag nekur krøv til tilveruna, og lata sær . ikki alt lynda, og krevini tey seta, eru erðvísi enn i tí gomlu samfelagsskipanini. Hetta vil tó ikki siga, at broytingarnar í hugsunar- hátti eru líka so umfatandi sum á materiella ekinum, tað krevur nógv longri tíð at broyta gamlar siðir og hugs-