leygardagur 20. mars 1982síða 2

Síða 2 Spyr Sosialin Hevur tú ein spurning ella onkran trupul- leika, sum tú kundi yngst tær at fingið við- gjørdan í hesum teiginum, so skriva til okkara. Við vælvild frá fýra serkønum ráðgev- arum, kunnu vit senda brævbjálvan til tann av teimum serkønu, sum spurning- urin er til. Skriva til: Sosialin, Box 76, 3800 Argir, og viðmerk brævbjálvan »Spyr Sosialin«. Eyðun Joensen: — Fólk við sinnis -og sálarsjúkum og evnaveik hava vit áður sent av landinum, og tí er tað ikki so legið, at ótryggleikin við júst hesum sjúkum er stórur. Í dag eru meguleikarnir at fáa heilsubót so góðir, at ongum nýtist at vera bangin fyri at koma til okkara, sigur Eyðun Eyðun Joensen læs sålarfrødi á Lærda Háskúlanum í Keyp- mannahavn, haðani hann fekk prógv í 1960, og tók síðani sergrein innan klin- iska psykologi, sum mest fevnir um virkisøkid í heilsu- verkinum. Eyðun sigur, at meðan hann læs sál- arfrødi, arbeiddi hann eisini i millum- bilum, m.a. eitt skifti barnasjúkrahúsi á deild við »psykoso- matiskum« sjúkling- um, og seinni í lestr- arárunum, ið tilsam- ans vóru átta og eitt hálvt ár, sum sálar- frødingur á neurolog- iskum og psykiatrisk- um sjúkrahúsdeild- um fyri vaksin. (Ner- vasjukufrødi og sinnis -og sálar- sjúku). Áhugavert starv — Tá eg kom heimaftur til Feroya í 1973, var einki veruligt starv skipað fyri sálarfreðingar við útbúgv- ing frá Lærdum Háskúl- um í Feroyum, sigur Eyðun og heldur fram: — Eg var kortini ikki ar- beiðsleysur, tí tað vóru ymisk eki, har tervur var á slíkum serkunnleika, sum eg hevði nomið mær í lestrarárunum, og skjótt arbeiddi eg við ell hugs- andi virkisekir innan út- búgving mína. Eg hevði nógv arbeiðs- pláss, men kortini ikki so nógv at gera á hverjum stað. Hetta var metu- mikið og krevjandi, tó at tað helst hevur verið mennandi, á henda hátt at vera við til at leggja lunnar undir sálarfreðislig ekir her á landi. Í longdini varð tað kortini ov mikið fyri ein persón, og tá aðrir føroyingar = um hetta mundið vóru klæktir sálarfreðingar, bar til hjá mær at siga hesi arbeiði frá mær, sigur Eyðun. Í dag eru try størv fyri sálarfreðingar í Feroyum: eitt sum adjunktur við Studentaskúlan og HF, Marjun Sigurdsdóttir, sosialráðgevi Marner Simonsen, lækni Eyðun Joensen, sálarfreðingur SOSIALURIN Turid Henze, løgfrødingur Sålarlig brek eins nåtturlig sum likamligar sjukur eitt sum adjunktur å Lær- araskulanum og eitt sum kliniskur = sålarfrødingur við Sjúkrahúsverk Fer- oya, sum varð skipað sein- asta summar. Hetta sein- asta starvið tók eg við, tá tað var lýst leyst. Arbeiði mítt fevnir yvir at avgera sjúkur og við- gerð av sinnisbrekaðum í Feroyum. Við síðuna av hesum undirvísi eg sjúkra- systranæmingum og havi skeið í eftirútbúgving fyri sjúkrasystrar og starvs- fólk. Hetta er fjøllbroytt og áhugavert arbeiði á einum dámligum arbeiðs- plássi, og dámar mær hetta sera væl, sigur Eyðun. Í Danmark sigast, at 7. hvert fólk vitjar á psykiat- riskum deildum eitt tíðar- skeið í lívinum. Hvussu nógvir feroyingar vitja á psykiatrisku deild hjá tykkum? — Av tí at vit ikki hava nakra skráseting yvir longri áramál ber ikki til at siga, hvussu nógv fólk fáa brúk fyri okkara hjálp, sigur Eyðun og skoytir uppí, at skrásetingin fyri t.d. 1980 vísur, at 430 per- sónar vóru innlagdir á Psykiatrisku deild hetta árið. Ambulantar viðtalur vóru 1282 og psykiatriskt tilsýn við sjúklingum á eðrum sjúkadeildum vóru 107 í tali. Til samanberingar kann eg upplýsa, at bert 219 innleggingar vóru í árin- um 1976/77, tó at seingja- talið var tað sama, sum í dag. Umframt hesa skráset- ing, so eru tað nógv fólk, sum fáa ambulanta við- gerð, — tað vil siga, at um ein persónur fær servið- talur við ein av yvirlækn- unum á Landssjúkrahús- inum, so verður viðkom- andi ikki skrásettur, uttan so at hann verður innlagd- ur á deild her. Tí kunnu vit siga, at psykiatriska við- gerðin er økt setinastu árini, tó at tað ikki er so nógv sum í Danmark. Viðgerðartervur Tá innleggingarnar eru ektar í tali seinastu árini, er tað so ikki tekin til, at fólk ikki trívast eins væl og áður? — Tað er rætt, at nógv fleiri fólk fáa viðgerð á Psykiatrisku deild í dag, í mun til tá Árni Olsen, yvirlækni byrjaði í 1968 á táverandi Statshospital- inum. (Nú broytt til psyki- atrisk deild). Tað er einki at ivast í, at størsti part- urin av hesum vekstri er grundaður á ein viðgerðar- terv, sum fyrst nú er við at verða nektaður. Tó er ikki lætt at gera sær met- ingar um, hvert broytta samfelagsmynstrid her á landi, við ídnaðarfram- gongdini, og tí broytta mynstrinum í gerandis- degnum, eisini er viðvirk- andi til, at fólk fáa fleiri sjúkur enn áður. Verður nóg mikið tosa um teir trupuleikar, sum standast av, at fólk noyð- ast at leita sær hjálp á psykiatrisku deild? — Sálarligar sjúkur hava leingi ella altíð havt eina sersteðu í samfel- agnum. Soleiðis eisini hjá okkum, og hetta kemur fyri ein part av, at sjúk- lingarnir hava verið burt- urbeindir úr eygsjónini hjá vanligum fólki. Ein partur av teimum varð ivaleyst í fyrnduni brent á báli, og seinni vóru tey stúgvaði saman á óhugna- ligum stovnum. Í Feroyum hevur tað verið soleiðis, at vit sendu tey av okkum, sum høvdu sinnissjúkur og vóru evna- veik av landinum, har nógv av teimum vóru ver- andi allar lividagar teirra. — Vit hava tí ikki verið von við at hava sinnissjúk og evnaveik fólk millum okkum í gerandisdegnum, og tá vit vita, at bangilsið fyri tí ókenda er ein hóttan fyri menniskjað, hevur tað týdning, at vit tosa um hetta og draga tað fram í ljósmála, sum eitt nátúr- ligt fyribrigdi, so sum hetta eins og aðrar sjúkur eru. Tað er tíverri so enn, at nógv fólk helst aftra seg fyri at sekja psykiatriska hjálp ella viðgerð, hóast teimum terva tað. Tað er spell, tí sambært hagtel- ini, kunnu nógv av okkum rokna við at hava ferðina tilgóðar. Tað munnu vera fáar familjur, sum ikki á ein ella annan hátt vara av fólki. sum koma soleiðis fyri. Tað átti ikki at verið so, tí nú eru so góðir meguleikar at veita við- gerð, so fólk kunnu gerast frísk ella munandi fræg- ari, og í hesum feri vil eg eisini viðmerkja, at tað hevur týdning, at fólk koma til okkara í góðari tíð. Einsemi Hvat heldur tú um eitt samfelag sum USA, har fólk fara til sálarfreðing eins og vit fara til tann- lækna. Er hetta framtíðar- vónir tykkara? — Eg havi eisini hoyrt um amerikansku íbúgv- arnar, at teir skulu vera so grammir at ganga til sál- arfreðingar og sálarsjúku- læknar, men eg ivist kort- ini í, at hetta snýr seg um amerikanarar, sum heild. Í Ameriku eru nógv fólk ógvuliga fátæk, og tá heilsuverk teirra er so- leiðis skipað, at fólk sjálvi skulu gjalda fyri viðgerð, er tað óhugsandi at fátækrafólkið nýtir hetta fyribrigdið. So haldi eg, at tað er eitt mát tey seta fyri at vísa teirra sálarligu og sosialu vælferð. Hugs- ast kann eisini, at hesi fólk ikki hava nakran at leita sær ráð frá, og tí sekja sær serkona hjálp, sum tey so eisini hava ráð at gjalda fyri. Hinvegin er ikki fyri vist, at undirstættin hugs- ar so nógv um egnu sálar- ligu steðu, tí tey hava hóp- in av trupuleikum í ger- andisdegnum, at dragast við, eitt nú eru livikorini so háttaði, at tú skal brúka nógva tíð til at skaffa tær til matna og til at fáa tak yvir hevdið. Hesi fólk liva eisini tætt- ari at hverjum eðrum, og hava helst betri møguleika at leita sær ráð og stuðul frá medmenniskjum teirra. Hverjar sálarliga -og sinnisjúkur eru mest av í Feroyum? — Hesin spurningur er torferur at svara, men um- framt tær sálarligu sjúk- urnar, sum kunnu koma til oll fólk, um tey t.d. í tíðar- skeiði eru í onkrari kreppusteðu, so kunnu vit í skrásetingum síggja, at Skizofreni og manio- depressiv sjukur eru tær, sum eru tilstadar her å landi. Kunnu arvast? — Vit kunnu ikki siga, at hesar sjúkur beinleiðis kunnu arvast og eisini ganga í arv, men umsteð- urnar kunnu gera, at í ávísum familjum, har hesar sjúkur eru, kann ein teirra lættari fáa brek, enn í t.d. familjum, har sjúka ikki hevur verið áður. Her kunnu ymisk viður- skifti, umhvervið o.a. vera ein av orsøkunum sum kunnu gera seg galdandi, tå talan er um sinnissjuk- ur í barna -og ungdóms- árunum ella á ellisárum. Hvat hendur, tá sjúk- lingur hevur verið á psyki- atriskari deild. Taka tit familjuna við í viðgerðini, og fyrireika tit sjúklingin til at fara út í samfelagið aftur? — Høvudsendamålid er hesar sjúkur Framhald á síðu 3