leygardagur 31. juli 1982síða 2

Síða 2 Búskapur: tíðindablaðið um at samanbera kýr við metrikkar Svar til Sakaris og aðrar: Tað undraði meg ikki sørt, at grein mín skuldi vekja slíka esing millum loysingarmenn Illa nokk var blaðið komið á getuna, fyrr enn eg var skuldsettur fyri at vera huldumaður sambands- maður og fyri at vilja gera Ferovar búskaparliga heftar av Danmark Til hetta noyðist eg at siga, at tit ikki hava lisið grein ina við meira enn einum vum eyga 1) Navnið Kári er mitt kristna navn og ikki nakað lulnevni fyri Atla Dam, sum ris Wang fortelur í bý num 2 & 3) Eg eri avgjørt ikki ynski meira real sambandsmaður, men bert at fáa eitt istiskt tjak um hverjar bú- skaparligar fylgjur okkara ríkisrættarliga steða hevur Tað er soleiðis ikki Føroyar vid sær ynski at fåa meir hettar av Danmark, men bert at lýsa hvussu heftar Føroyar eru. At sannleikin í hesum máli ikki er so væl lýddur millum loysingar- menn er ikki nakað nýtt Síðan til kritikkin av met- ingum minum: Var grein min eitt vónbrot fyri Sakaris Wang. so er kritikkurin hjá Sakarisi eitt enn sterri vón- brot fyri meg. Hann visir týðuliga hvussu torfert tað er hjá nógvum loysingar- monnum at loysa seg úr sjålvsdyrkan og national- romantikki og síggja steðu okkara uttan fordómar Ti má greinin hjá Sakarisi ganga eftir ti gomlu politik- arareseptini: »Tå ið tú mang- lar argumentir, royn so við flosklum og brigsli«. Skattatrystid Tå ein setur sær fyri at rokna føroyska skattatrýstið út og samanber tað við skatta- trýstið í eðrum londum, skuldi tað verið sjálvsagt, at ein nýtir sama hátt at rokna tað út. Men tað gera hverki Hergeir Nielsen ella Sakaris Wang. Tað teir gera, er sum at samanbera kýr við metrikkar. Telini teir saman- bera eru útroknað hvert á sin hátt, og kunnu tí ikki saman- berast. Skattatrýstið í Danmark er 44%, her eru bæði beinleiðis og óbeinleiðis skattir irokn- aðir. Um Sakaris og HN gera sær tann ómak at hyggja í altjóða hagtel, t.d. í Statis- tisk Tiársoversigt, siggja teir, at soleidis verdur skatta- trýstið uppgjørt i hinum framkomnu londunum. Men tå skattatrýstið skal roknast ut fyri Føroyar, hava teir ikki allar teir óbeinleiðis skattirnar við. Teir taka nevniliga prísviðbetur og nakrar aðrar smærri upphæddir burturav Orsekin til at ein ikki kann gera hetta, og heldur ikki ger hetta í altjóða hagtelum, er tann einfalda, at fyri skatt- gjaldaran er skattur skattur, um hann fer til pensiónir ella prisvidbøtur Um tad almenna peningin innan fyri hetta ella hatta ekið broytir ikki um skattatrýstið Í Feroyum er ein farin at nýta henda útrokn- ingarhátt Í ARsfrágreið- ingini 1980 stendur tað so- leiðis á síðu 172. annað brot, sitat lýsa skatta- grundarlagið, kann nevnast, at beinleiðis skattur til land og kommunu, saman við 6 beinleiðis skatti so tollur, innflutningsavgjøld og framleiðsluavgjeld, vóru 34 av bruttofaktorinn- tøkuni í 1978. Hóast tað í altjóða hag telum og í minum útrokning- um e rbruttotjóðarúrtekan og ikki bruttofaktorinntøk- an, id verdur nytt sum grund tal, verður ellum førum tann Skattatrýstið í roknað á sama hátt sum í eðrum londum er 33% og ikki 25%, sum Sakaris og HN vilja hava tað at vera. nýtir eisini „Fyri at sum niðursteðan í sama Feroyum Multiplikatorurin enn einaferð Sakaris sigur, at eg við litlum skili havi kagað í eina danska lærubók i nationaløkonomi, ti eg ikki fåi multiplikatorin at vera tað, sum Sakaris vil hava hann at vera. At hann er litil, gevur Sakaris eina grund til, nevniliga tann at Føroyar eru eitt lítið land. Sakaris ér eins væl og eg sjálvur greiður yvir, at eingin her á landi við vissu veit, hvussu stórur hesin góði multiplikatorur er. Hetta hóast øll onnur framkomin lond nyta hann til nærum øll sløg av buskaparligum metingum. Fyri tað fyrsta vil eg loyva mær at ivast í at loysingar- menn sjálvir trúgva, at hann er so lítil, sum Gad og Sak- aris siga hann at vera. Um so var, hvi lótu teir so danir gjalda tær sosialu ábeturnar sum vóru framdar undir seinasta landsstýri? Tað er og verður mær ein gáta. Nógvar góðar grundir Men tað eru nógvar góðar grundir til, at multiplikator- urin er væl sterri enn tað Sakaris vil hava hann at vera. Restandi stabilisatorar Í búskaparfreði talar ein ofta um búskaparligar stabilisatorar. Hetta eru mekanismur, sum bæði í góðum og ringum tíðum gera, at broytingarnar ikki henda ov knappliga. Stabilisatorar- arnir virka sostatt doyvandi á multiplikatorin. At føroyski búskapurin ikki hevur tilikar stabilisatorar, hava vit sæð fleiri ferðir. T.d. frá 1975 til 1977, tá bruttotj6darurtøkan vaks vid 60 prosentum og seinast frå 1979 til 80, tå vøksturin var 18 prosent Sum flestu buskaparfrødingar vita eru hetta óvanliga stór tel. Týdningarmestu stabilisa- torarnir, ið vanta eru hesir: Ein progressiv skattaskipan og arbeiðsloysisstuðul. Ég skal royna at greiða stutt frá hvussu teir virka 1. Progressiv skattaskipan Prinsippid i eini progressivari skattaskipan er, at ju størri inntøku ein hevur, jú størri verður skattaprosentið. Í góðum tíðum, tá inntekurnar vaksa, verður samlaða skattatrýstið sterri, t.v.s. ein størri og størri partur av samlaðu inntekuni verður kravdur inn í skatti. (I flestu framkomnu londum er tað óvanligt at hava javnvág á figgjarlógini. Um tað er yvirskot ella undirskot á fíggjarlógini er hetta eitt amboð t.d. til at skapa arbeið til allar hendur.) Hitt almenna sparir sostatt upp. Tað at ein króna verður spard í almenna sektorinum, ger at inntekuveksturin verður minni enn hann annars hevði verið, t.v.s hann ger multiplíkatorin minni. Men sum fólk flest vita er feroyska skattaskip- anin bert í litlan mun pro- gressiv. Ein skattaborgari, sum hevur eina innteku uppá 90.000 hevur sama skatta- prosent sum ein, ið hevur eina innteku uppá 2 ella 300.000 kr. At vit ikki hava eina sovorðna mekanismu í feroyska búskapinum, ger multiplikatorin somikið sterri. 2. Arbeiðsloysisstuðulin I góðum tíðum er arbeiðs- loysisstuðulin lítil og eingin, ti ell hava arbeiði. Koma so ringar tíðir og arbeiðsloysi, verður nógv útgoldið í arbeiðsloysisstuðuli. Um tað almenna so ikki krevur meira skatt inn, fera tær vaksandi útreiðslurnar til arbeiðsloys- isstuðul við sær, at tað verður hall á fíggjarlógini. Tað almenna letur sostatt meir pening út enn tað krevur inn í skatti, og verður nettoskuldari yvirfyri borg- arunum í landinum. Men henda peningaútpumpingin ger, at meir peningur verður millum fólk, og at fleiri koma í arbeiði. Sostatt ger arbeiðs- loysisstuðulin, at ringar tíðir ikki verða so ringar, og at góðar tíðir ikki vera so góðar. Men henda doyvaran hava vit jú heldur ikki í feroyska búskapinum. 3. Figging av gjaldsjavna- hallinum Ein triðja orsek til at vænta ein stóra multiplikator er, at undanfarna ems væl og sitandi landsstýrissamgonga hava figgjad innflutnings- yvirskotid vid låntøkum utt- anlands. Høvdu tær i stadin tåttad figgjarpolitikkin fyri at halda innflutning og ut- flutning líka stórar, hevði inntøkuvøksturin ikki sligið so væl igjøgnum. Heldur ikki hesin doyvarin á multiplika- torin hevur verið tikin í nýtslu i føroyska buskapinum. 4. Forskjóting av nytsluni Ein fjórða orsøk er til at hald- a multiplikatorin hjå Sakarisi vera ov litlan. Hon er, at samansetingin av nýtsluni broytist, so hvert sum inn- tekan broytist. Hevur ein stora innteku, er nýtslan av luksusverum meðan nýtslan av neyðsynjarverum er prosentvis stór, tá inn- tøkan er litil. Fylgjan av hesum er, at ju størri inn- tøklan i Feroyum verður, lut- falsliga minni verður tann parturin vit keypa úr Feroy- um. Tað at parturin vit keypa i Feroyum verður minni ger, at vit fáa ein minni multi- plikator. Høvdu vit mist rik- isstudningin frå einum degi til annan, hevði inntøkan minkad vid i minsta lagi teimum 400 milliónunum. Er inntøkan minknað við teimum fyrstu 400 millión- unum, keypa ferovingar lut- falsliga fleiri innlendis fram- leiddar verur. Tað er hetta sum ger, at multiplikatorurin er munandi sterri enn annars kundi roknast við. stór, Uttanrikishandilin At enda grundgevingin hjá Sakarisi fyri at Feroyar hava ein lítlan multiplikator. Hann sigur at stór lond hava ein stóran multiplikator, og små lond ein litlan. Hetta byggir á at stór lond hava ein minni uttanríkishandil enn smá lond. Men sum Sakaris væl veit, erhetta ikki altid so. T.d. hava Belgia og Haland, sum búskaparliga sæð eru 2- 300 ferðir so stór sum Fer- oyar, ein veruhandil sum ávikavist er 54 og 44% av bruttotjóðarúrtekuni. Per- oyski uttanrikishandilin liggur harafturimóti millum 35 og 40%. Heldur bjartskygdar metingar Í seinastu grein mini nevndi eg at metingar mínar vóru heldur bjartskygdar. T.d. var ein av fyritreytum mínum, at vit kundu seta beinleiðis handil við ellum verum í staðin fyri at innflyta gjøgnum Danmark ella eitt annað land. Tað er tó greitt at tað aldri fer at loysa seg at gera agentur í Feroyum fyri fleiri milliónir vørusløg. Um vit sluppu undan teim dons- ku einaagenturunum, hevði samhandil okkara við onnur lond enn Danmark sjálvandi vaksið munandi. men nógvar av millum handlarunum høvdu vit ikki sloppið uttan- um Um vit ríka millumhandlar- ar í Noregi, Danmark ella Englandi upp, man ikki hava tann stóra týdningin fyri foroyingar flest Til kritikkin av hverja upp- nýti fyri ríkis- hædd eg bruttotjóðarúrtekuna stuðulin og um vit skulu nýta álmanakka- figgjarårid ella árið, vil eg bert siga, at hetta pengar? Tú hevur møguleikan nú. Nr. 72 kunnu vit kjakast um, men tað broytir ikki úrslitið við meir enn 1-2%. So sjálvt um Sakaris hevur rætt í hesum, so hevði niðursteðan kortini verið tann sama. Tey veikastu verða fyrst rakt Aa enda í lesarabrævinum filosoferar = Sakaris yvir, hvenn part av feroyska fólkinum búskaparliga aftur- gongdin fyrst hevði rakt. Hann metir, at tey sum eru væl fyri frammanundan høvdu verið harðast rakt. Tað undrar meg stórliga at ein segumaður sum Sakaris skal siga sovorðið. Upp gjøgnum tidirnar, og eisini í dag, siggja vit í granna- londum okkara, at tey, ið fyrst verða rakt av kreppu og ringum tíðum eru teir veiku bólkarnir í samfelagnum. At tað eisini hevði verið soleiðis í Foroyum, skal ein helst vera fanatiskur = loysingarmaður fyri at kunna ivast i. Vit sóknast eftir seljarum í hesum . bygdum: Sørvågi, Kvivik, Eidi, Kollafjørdur, Haldórsvík, Skála, Funningsfirði, Syðrugetu, Gjógv, Funningi, Toftir, Nes, Elduvík, Norðagetu, Oyndarfirði, Mikladali, Vestmanna, Viðareiði, sundi. Um onkur hevur hug at royna, so ring 11820 beinan- vegin. Tú fær 1 Krónu fyri hvert blaðið tú selur. Norðdepli og Hvanna- Hondbóltssam- band Foroya Sum áður lýst verður eykaaðal- fundur hildin í ÍSF húsinum tann 28. august 1982 kl. 10.00. 1. Dagskrá sambært grein 4 í lógini 2. Lógarbroyting Starvsnevnd ÍSF's 31. juli 1982 TE PO