leygardagur 25. september 1982síða 11

Leygardagur 25. september 1982 Nú er nógmikið við fj ars yring Eftir Jóhann Mortensen — Vit eru troytt av at verða stýrd uttanífrá. Í nógv ár eru vit stýrd úr Keypmannahavn og síðani úr EF í Brux- elles. Ti sigur fak- rørslan: Grønland skal vera styrt av okkum sjålvum — grønlendingum vid kvalifikationum. Sigur formaðurin í fakliga landsfelagsskapinum i Grønlandi, SIK, Jens Ly- berth. Saman vid ødrum frå grønlendsku arbeidara- rørsluni luttók hang á ráð- stevnuni við fakfelogum úr Íslandi og Feroyum í Havn í síðstu viku. Evnið á tí eina fund- inum var um Grenland og EF. Jens Lyberth greiddi frá steðuni, fólkaatkveð- uni og Grenland eftir EF. Og fyrsta stigið móti sterri sjálvræði hava grøn- lendingar tikið. Tað tóku teir = við heimastýris- skipanini. Næsta stigið er tikið, tá Grenland er sloppið úr EF. Ein tepur meiriluti av fólkinum sum var á vali — 52 prosent — segði seg við ta vegleið- andi fólkaatkveðuna í vár vera sinnaðan fyri at fara úr europeiska felagsmark- naðinum. — Hóast eina harða ræðukampanju frá við- haldsfólkunum um, at Grenland fór ikki at klára seg búskaparliga, sigur Jens Lyberth. Tí Grøn- land fær stuðul úr menn- ingargrunninum hjá EF, úr tí sosiala grunninum og bílig lán úr ílegubank- anum hjá EF. Til demis er EF við at fíggja flogvallir, havnir, vegir, el-verk o.s.fr. — Men tá vit fáa tilskot, trýr fólkið, at vit hava fingið alt. — Nógv lótu seg eisini ræða, um vit sammeta við úrslitið av fólkaatkveðuni í 1972, tá 72 prosent av teimum, sum vóru á vali, vóru ímóti limaskapi í EF. Men tá var bara atkveðu- talið fyri alt ríkið avger- andi og grenlendingar fingu ikki sín fólkavilja. Fyrimunir og vans- ar ganga upp Jens Lyberth greiðir frá, at meðan viðhaldsfólkini valdu at brúka fíggjarligu fyrimunirnar sum grund- geving fyri framhaldandi at vera í EF, helt fylkingin móti EF, Anisa, sum er samansett av fakfelogum og vinstraflokkunum, at tað yvirorðnaða og politiska mátti vera tað avgerandi. Men hann vísir eisini á fiskivinnupolitikkin, og tað, at arbeiðsmegin hevur frítt at fara innan EF sum tvey greflig dømi, har grenlendingar og grønlendskur vilji verður settur til viks av EF, og sum eru orsekir til mótsteðu móti EF. — Meðan viðhaldsfólk- ini vístu á, at grenlend- ingar fáa 160 mill. kr. í beinleiðis stuðli úr EF til útbúgving og onnur tiltek, so roknaðu og rokn- aðu vit, og komu eftir, at vit gjalda uttan iva ta somu upphæddina í tolli og ymiskum avgjeldum, sum vit høvdu sloppið undan, um vit ikki vóru í EF, greiðir Jens Lyberth frá. Men sleppur Grenland úr EF? Hesin spurning- urin kann gerast aktuell- ur. Sterkar kreftir í Gren- landi og EF arbeiða fyri framhaldandi limaskapi. Tað kann hugsast, at Attasut-flokkurin — sam- bandsflokkurin sum er ímóti at fara úr — vinnur næsta valið til lands- tingið. Um henda meguleikan sigur Jens Lyberth, at roknað verður við, at lut- fallið millum viðhaldsfólk og mótsteðumenn, sum fyri so vítt eru vinstra- sinnað og hegrasinnað, fer at halda. Men ein av odda- monnunum í Attasut, Lars Chemnitz, hevur sagt, at um teirra flokkur kemur í landsstýrið, og samráðingarnar við EF gerast tverligar, kann henda, at samráðingarnar verða sleptar. Annars atkvøddu 46% vid fólkaatkveðuna ímóti eini útmeldan úr EF. Mismunur gjerdur millum danir og grenlendingar Ein av teimum stóru trupulleikunum, sum SIK og grenlendingurin sum so hevur at dragast við, Jens Lyberth: — Vit vita ikki enn, hvat vit skulu seta í staðin fyri EF-limaskapin, men vit mugu fáa eina samstarvsavtalu í lag um stuðul og handil. Tá vit eru slopnir úr EF, fáa vit avgerdarrættin í fiski- vinnuspurningum og á arbeiðsmarknaðinum. Sum stødan er, verður mismunur gjørdur millum danir og grønlendingar eru viðurskiftini á arbeiðs- marknaðinum og starvs- viðurskifti. Hetta er ein trupulleiki, sum eisini er tengdur at EF-limaskap- inum, vil Jens Lyberth vera við. Og hesin spurningurin hevur eisini samband við málspurn- ingin. Talið av dønum í Grøn- landi er stórt. Teir sita í teimum flestu hegu sterv- unum. Bæði í fyrisiting og á tí tekniska ekinum. Eins og flestu byggifyritøk- urnar eru danskar. Ráð- gevararnir hjá politikk- arunum í landstingi og landsstýri og úti í komm- ununum eru danir. Alt fer fram á donskum. Allar nevndir hava eisini dansk- ar skrivarar. — Men tey flestu í SIK er ófaklærd og ein stórur partur av teimum duga ikki danskt. Hetta ger, at grenlendski arbeiðarin hevur trupulleikar og tor- ført við at gera seg gald- andi, sigur formaðurin í SIK. Sum demi nevnir hann, at tá lítið arbeiði er, verða grenlendingarnir = sendir heim — í arbeiðsloysi. Meðan danir halda fram at arbeiða. Orsekin er hon, at danirnir eru betur ferir fyri at klára arbeiðið — teir skilja hvenn annan. Tað vil siga tað sama sum, at málið — móðurmálið hjá grenlendingum — er ein tverleiki fyri at hava arbeiði í egnum landi. Jens Lyberth upplýsir í hesum sambandi, at tað hevur hent seg, at fleiri hundrað — kanska 500 — grenlendingar hava verið í vinnuloysi, meðan bert nakrir fáir danir ikki hava havt arbeiði. Annars sigur hann, at danirnir eru limir í SIK og felagið kann ikki fara at diskriminera við at nokta teimum arbeiði. — Men vit síggja, at danir verða tikn- ir framum. Jens Lyberth greiðir ikki gjelligari frá tí stóra vansanum í EF — fiski- vinnupolitikkinum. Men hann sigur, at hetta er eitt mál, sum EF hevur viljað havt við at gera, men sum EF ikki hevur megnað. Jens Lyberth ivast ikki í, at stríðið, sum júst hevur verið í EF um fiskirætt- indi við Grenland, hevur styrkt mótsteðuna móti EF munandi í Grenland. Avtofting — bygda- menning Nakrir av teimum trupul- leikunum, grønlendska samfelagid hevur, minna nakað um støduna í Før- oyum. Fólkatakið í nógvum bygdum — útsteðum — er minkað munandi og summar eru avtoftaðar. Veiðimannafamiljurnar eru fluttar til tey sterru plássini samstundis sum fiskiidnadurin hevur tikið seg fram. Men hetta fólkið er ikki vant at standa við eitt verksmiðjuborð. Ur- slitið er ikki altíð lika heppið, og Jens Lyberth vísir á, at roynt hevur verið at fingið fólk út aftur á bygd við ymiskum tiltøkum. Hesin spurningurin er eisini tengdur saman vid handli og sølu — marknað- arvidurskiftum. Veidi- menninir hava torført vid at Sleppa av vid vørurnar. Teir sleppa so at siga bert av vid skinnini. Likt er til, at her tørvar ein sam- skipan. Eisini upplysir formad- urin i SIK, at bøndurnir, sum hava seyð hava trupulleikar vid at sleppa av vid kjøtid, samstundis sum bæði kjøt og fiskur verður innflutt. Ti má brúksmynstrið eisini broytast og handil og framleiðsla sam- skipast. Í hesum viðfangi vísir Jens Lyberth annars á, at mett verður, at hafid- ilsverur fara at lækka í prísi, tá Grenlands sleppur úr EF, tí Gren- land er við at gjalda til ov- framleiðsluna í EF-lond- unum. Grenlendingar eru heldur ikki nøgdir við pris- ásetingina á fiskaverur og útflutnings- og markn- aðarviðurskiftini. Sum er verða avreiðingarprísirnir einaferð um árið fastsettir eftir samráðingar við KGH. Jens Lyberth sigur, at fiskivinnufelegini royna at trýsta á, men tað er torfert at gera seg gald- andi. Prísirnir eru í meðal helvtina minni enn føroysku fiskaprisirnir. Avtalu vi EF — men hvussu Evnid fyri fundin var »Grønland eftir EF-fólka- atkvøduna«. Men hetta er ein spurningur sum er ógvuliga ógreiður og eigur nógvar møguleikar. — Vit hava kjakast nógv um spurningin, hvat vit skulu seta í staðin fyri limaskapin. Um vit skulu royna at fáa somu steðu sum Feroyar, sum 3. land, ella um vit skulu royna at fáa eina asosieringsavtalu fyribils í nekur ár sum fyrrverandi hjálond hava. sigur Jens Lyberth Men vit eru samdir um avfaringarsteðið: eina samarbeiðsavtalu um stuðul og handil. Ein slík avtala gevur ikki so nógv, men avgerðarrætturin yvir t.d. fiskivinnupoli- tikkinum og arbeiðs- marknaðinum fellur til okkum. Annars heldur for- maðurin í SIK, at tað er givið, at samstarv verður tikið upp við Ísland, Fer- oyar. eskimoar í Kanada og Alaska og við Norður- lond. men á stjórnarstigi kann einki gerast, fyrr enn úrslitið frá samráðing- unum er greitt. Einki er at ivast í, at brúk er fyri samstarvi. Jens Lyberth greiðir frá, at flotin og vinnulívið standa aftarliga. Kapitalkons- entratión Í hesum viðfangi sigur hann, at tað er ein stór kapitalkonsentratión við at fara fram og at eitt tað fyrsta, heimastýrið má síggja til er at fáa hesa konsentratiónina spjadda og avgerðarrættin spjadd- an. Somuleiðis er ynski um at yvirtaka KGH, tann kongaliga handilin. Kapitalurin er m.a. savnaður um rækjuflotan, men eisini um handverk- ararfyritekurnar — og tær eru eisini farnar at gera seg galdandi innan vinnulívið annars. Jens Lyberth ivast ikki í, at tað er nógv ítekiligt, Feroyar og Grenland og eisini Ísland kunnu sam- starva um. Sum demi nevnir hann útbúgving innan sjóvinnuna — td. av maskinmeistarum, og annars eina samskipan av framleiðsluni, so ikki hesi trý londini gera tað sama og kappast við hvert annað. Avbjóðingarnar hjá tí grenlendska fólkinum eru stórar og nógvar. Bæði innlendis og útlendis. Framburðurin hevur verið stórur. Spurningurin er, um hann altíð hevur verið so gagnligur og um hann hevur = samrímað við náttúruna í grenlending- inum. Men teir ungu gren- lendsku politikkararnir — djarvir og sannferdir — eru farnir at skapa eitt grenlendskt samfelag í javnvág við seg sjálvt.