leygardagur 9. oktober 1982síða 11

Leygardagur 9. oktober 1982 Jergen M. Olsen heldur fram at greiða frá í Tíðindablaðn- um Sosialinum fleiri leypar, meðan tann stóra fjeran var. Men skjótt oljutangarnir komu har nær- hendis, doyði øll eðan út Dálkingarvandin! Eg vil ti heita á allar sjómenn kring landið um at vera sera varnar, tá skip og bátar taka olju, at eingin olja sleppur at renna á sjógvin, tí oljan er ein hin skaðiligasta dålking, sum finnst. Hon drepur bæði fugl, fisk, skeljadjór og alla greði í sjónum. Tað er púrasta neyð- ugt og uppá hægstu tíð, at allir føroyingar í felag fara í hernað móti dálkingarvand- anum, sum so sníkjandi er við at sláa feturnar ellum vinnulívi. Tað er bert ein tíðsspurningur, til henda vandamikla dálking fer at gera um seg av álvara! undan Ødan og tongulin Tey árini eg sum ungur drongur skræddi eður úr tor.glunum, sigur Jørgen víð- ari, uppdagaði eg, at hetta var sum at lúka urtagarð fyri illgresi. Her stungu fleiri spurningar seg upp: tað vísti seg at tonglarnir, sum vuksu, har eður vóru, altíð vóru sera væl vaksnir. Bæði langir og tjúkkir. Ein annar spurning- ur var. Var tað eðuyngulin, sum festi seg, har tað vóru stórir tonglar, ella var tað tongla- spírin, sum setti seg á oðu- skelina. Kanningarúrslitini sýntust at siga frá, at tað vóru teir smáu tonglaspír- arnir, sum rótfestu seg á eðu- skeljarnar. Hví rótfestu tong- laspírarnir seg ikki heldur á fastan botn heldur enn á eðu- skeljarnar? Eg kom enn einaferð fram til tað, sum orðatakið sigur, at »hvør av eðrum liva må«. Tað vísir seg, at tonglaspir- arnir heldur seta seg å eðurnar, har tær eru, enn á fastan botn. Men hvussu vita „sum hann nevndi >Tongul í 3. partur Orð og myndir: Jan Miiller hesir smáu tonglaspírar, hvar tað er best liviligt! Ein tonglaspíri, sum setur seg fastan á eina eðuskel, hann fær feði frá skarninum undan eðuni. Men um framleiðir tongulin ymisk sjónum, og hesum fær eðan gagn av Men tongulin veksur skjótt av hesi góðu tødu frá øduni og endar tað við. at hann verður tann sterri. Hann fær nú greinarøtur, sum leggja seg rundan um eðuna soleiðis, at hann kann halda seg fastan. Ødan hinvegin hevur fest seg í botnin við nekrum træðrum, ið vit kalla eðuskegg. Tongulin heldur fram við at vaksa og sveiggj somu tid súrevni saltir úr ilt, jot og ar í briminum Nu hann er vorðin stórur fer tongulin at rilla, og tað ger, at ødan má festa seg enn meira fyri ikki at verða rivin leys Tað endar ofta við, at tong ulin fær so nógvar og langar greinaretur, at fevnir um alla øduna, ið nú ikki kann lata seg upp. Ein slík eða doyr so líðandi í hungri. Tað eru serliga tær gomlu eðurnar, sum fáa henda bana, tí tær orka ikki at halda tong linum. Slíkir tonglar skuldu verðið lúkaðir burtur, áðrenn teir kvaldu eðuna, tí fylgja fleiri smærri oður við móðureðuni Jergen vísir í fangi til eina greinareð, ha hevði blødunu hann ofta hesum vid einaferå brimi«, ti slikar ødur enda sum tongul i brukti hann hesa yvirskrivt ina í greinunum um eðuna og tongulin brimi, og tí Havsins bendur Jergen Olsen hevur av og á skrivað greinar í bloðum og tíðarritum um kanningar og uppdagingar sínar Ein av hesum greinum var »Havsins bøndur«, sum stóð i Froskmannatíðindi nr. 1 juni 1973. . Jergen sigur soleiðis frá: — Froskmannafelagið bað meg skriva eina grein, sum kundi eggja fleiri fólkum at gerast froskmenn. Hetta helt eg vera ein legna uppgávu. Men eg hugsaði nógv um hetta og vildi ikki siga nei, og úrslitið var so »Havsins bøndur«. Vit vita, at froskmansins dreymur er at finna gullskip, men tað visti eg væl, at við okkara brimbardu strendur er litil møguleiki at finna gull- skip. Ti skrivadi eg hesa grein um, hvussu ein annar gulldreymur kann gerast veruleiki her heima hjá okkum. Vit endurprenta greinina: >Mannaættin hevur nú á degum lagt mánan undir fót. Eitt haldgott prógv fyri, at alt letur seg gera nú í tíðini. Og ú fingið | € € óhugna r A *R it 16 ivr eta pugyv hjá mennisKjum V sum eru jerðbundin latið okkum venda eygum »kkara móti teim aldarhevum stóru ver sum eru so stúgvandi full av megu Enn eru ikki mans leikum og lívi rúmdarferðir hvens ogn, og verður tað tað núlivandi ættarliðið, sum kemur at uppliva hetta Er rúmdin enn ikki okkara, so kann havið gerast hvens mans bert við at sær ein froskmannabúna, hesin búni verður enn hildin at vera stuttleikabúni — slíkt verður mest nýtt til frítíðar- itriv og spæl Hetta er heilt skeiv uppfat- an, ti tann dagur er ikki heilt langt burtur, tå ein frosk mannabúni verður eins van- ligur og onnur arbeiðsklæði og fleiri ferðir nyttugari fyri hann elia hana, ið ognar sær slíkan arbeiðsbúna Fyri hesi fólk stendur ein nýggj. ókend, vekur og spennandi verð opin. Ikki ein lívleys verð eins og mánin, men eitt satt ævintýrland so vakurt og íðandi fult at lívi Eg havi í morg ár gjert kanningar av havbotninum fram við landi á teimum dýpum, sum hóska væl fyri froskemnn at ferðast í. Eftir teimum kanningum, eg havi gjert, haldi eg meg síggja, at tíðin er komin, at hugsast má um at víðka um arbeiðseki førovinga Onkur vil siga, tá ið hann lisið hesa grein, at hetta er tann ráma dreyma sjón. Men so er ikki. Royndir mínar prógva, at hetta kann gerast veruleiki um stutta tíð, bert hugur og ágrýtni er neyvan ogn ogna hevur til tess Tá tað er prógv fyri, at jarðabrúkslendið er útpínt og ikki kann geva bendrunum dagligt er tíðin komin til at hugsa um at víðka um virkisekið. Og hvat er tá meira náttúrligt enn at taka havbotnin til hjálpar, tá ið lendið á landjørdini gerst ov trongligt? breyð, so Havbotnurin Havbotnin fram við Feroya strendur kunnu einans vit feroyingar kanna okkum sum okkara virkiseki. Og tá tað nú er hetta okkum feroying- um tervar eina mest, hví so ikki gerast »Havsins Bønd- ur< og heysta tað stóra ríki- demi, ið har er at finna og skapa arbeiði til allar hendur? Meðan stórlondini eru um at kodna í egnum ruski, so bæði luft, vetn og hev verða eitraði av hesum burturkasti, so alt lív við teirra strendur er um at doyggja, og tað, sum enn livur, er vandamikið at nýta til matna, so eru vit føroyingar so væl fyri, at vit liggja fjarskotnir mitt úti í stóra atlantshavinum, har okkara streymur, harði sjógvur og brimbardu strend- ur enn eru at kalla reinar í samanbering við onnur lond. Sum froskmenn kunnu vit heinta skeljafiskin upp frá hav- botninum. Eitt nú eðuna, sum er vælegnað til mannafeði. Her liggja ometaliga stórir meguleikar, heldur Jørgen Olsen Eiga vit ikki nógv gullskip liggjandi á okkara leiðum, so eiga vit feroyingar ómetaligt ríkidemi kring okkara strend ur sum til demis ymisk skel- dýr, sum í heilt negdum fødast og doyggja hvenn einasta dag uttan at nakar fær nyttu av teimum Til at heysta hetta ríkidemi krevst ikki stór fíggjan, tí tað eru fleiri sleg av nyttugum, skeldýrum, sum liva og nerast á so grunnum vatni, at tað bert nýtist frostmannaút- gerð fyri at teljast millum »Havsins Bendur< og vera við til at henta ómetaligar negdir av ráevni upp úr havs- ins stóra urtagarði. storun Tarin Í Japan er turrur heggi- slokkur eins nógv nýttur til matna sum tu hjá okkum verður Fari a sløgum torum nøgdum ein g 1 stuðul fyri hein kenda japanska ídnaðin Um øll tey ymisku slegini av tara, sum vaksa her hjá okkum verða nágreiniliga kannað, vildi tað óiva víst seg, at tað kring okkara strendur eins og í Japan, har tey ymisku taraslegini verða heintað upp frá havbotninum av ungum japanskum gent- um, sum í túsundatali eru við at heysta hetta virðismikla ráevni, ið verður nýtt til framleiðslu av ymiskum heili- vági, matverum og eðrum íd- naðarverum. Tað sigst, at tarin inniheld- ur ymisk sleg av gagnligum mineralum, ið greðin á Ka 1 mé at verð , i K K P k ! i inni hl + dá F æð EVI OF ant á s renn slík 5 ;ð % rÁ £ innflyta Í Kina eru sniglar hildnir t krás r Hví l ikki marknaður kun: veri útvegaður í onkrum a suðurlondum fyri okkara reinu og frísku kúvingum sum feðast og doyggja í tús árið Bert undum av tonsum un við okkara »kkurt smávegis verður strendur til agn Somuleiðis eru stórar negd ødum at finna inni á hverjum fjerði. Eisini hetta ríkidemi feðist og doyr í stor 1 av um negdum uttan at nakar fær gagn av hesun Umframt hetta hava vit hópin av kræklingi og krabba. Krabbin verður í mongum londum mettur eins góður og hummari at Krabba hava vit í hópatali, bæði smærri. Eg havi sjálvur fingið krabbar í vera sterri og sildagernum, sum vigaðu bæði eitt og tvey pund, og eru hesir krabbar so stórir, át teir eru 20—30 cm til longdar. At kræklingur Feroyum kann dyrkast eins og eðrun londum Froskmenn Tað fyrsta, sun gerast ma t skatta ríkidemi av skeljadjórum. Tá marknað fyri he mið í rættlag Tað er at netta er Ki kemur stig avenjing vung erugrein øllum føroysku skulum har møguleikar fyri innandura venjing, so bædi gentur og dreingir i skulatidini fåa holla utbugving i nytslu av frosk mannaútgerð. so tey eru taka upp arbeiði í búgvin havsins urtagarði, tá skúla- tíðin er av, um tey skuldu havt hug til tess Fyri fiskimannin vil tað altíð vera ein fyrimunur at duga at nýta froskmannaút- gerð. Tá so feroyingar eiga nóg mikið av væl skúlaðum froskmonnum, er bert tervur á at byggja einar tveir ella tríggjar hyljar úti í sjónum. A henda hátt nýtast ikki pumpur at iltmetta sjógvin. Skeljadjór krevja iltmettað- an sjógv alla tíðina, um tey skulu haldast á lívi nakrar Framhald á síðu 13 Halda vit ikki náttúruna reina — doyr samfelagið! Næsta leygardag kemur 4. og seinasti partur av samreðuni við granskaran og náttúrufreðingin, Jergen M. Olsen í Vági. Tá tosar hann um æðuna, sum er ein tann størsti meinbogin fyri gåggu- og kræklingayngul, um dålkingarvandan, sum kann forkoms okkara samfelag og um størsta ynski hjá Jørgeni