leygardagur 19. mars 1983síða 13

Leygardagur 19. mars 1983 og vísindamaður. Hansara kunnleiki til mál, segu, list og bókmentir var líka so stórur sum hansara vitan um støddfrødi, livfrødi, stjørnufrødi o.s.fr. Hann var ein av teimum seinastu margkunnugu i okkara tíð Vit koma nú til nakrar av hevuðstætt- unum í bókunum hjá Koestleri. Og her eiga vit fyrst at nevna hansara motstødu móti stalinismuni og hansara kritikk av Sovjettsamveldinum. Koestler gjørdist kommunistur fyrst i triatiårunum. Hann før år aftur flokkinum stutt fyri annan heimsbardaga. Ein av høvudsorsøkunum til fråfall hansara var ivaleyst Moskva- sakarmålini, út i odd og egg felsk sakar mål, ferd móti teimum bestu og trúgv- astu skaparunum av Sovjettsamveld inum, sjálvum »saltinum« í kollvelting ini. Men mótsteða hansara móti stalin heimsins politikarum og einaræðisharr um meguleikan at oyða alt lív á jørdini, hevur óivað rakt hann meinari enn tey flestu. Og eftir at hava skrivað ævisøgu sína í tveimum bindum. fór hann undir at leita eftir teimum djúpari orsekunum til, at heimurin var komin út í óferi. Frukt- irnar av hesi leitan vóru vísindaliga og heimspekiliga tríbindaverkið The Sleep- walkers (1959), The Act of Creation (1964) og The Ghost in the Machine (1967). Ein reyður tráður í hesum bókum er atfinningarnar móti vitskapi og vis- indamonnum, sum eftir Koestlers eru besta domið um, at vestur lendska menniskjað er avskeplað, í tvín ingum hvat viðvíkir reinum tekniskum dugnaskapi, á veg við ferð uppeftir, hinu hugsan eðrumegin, tankavirksemi og megin, moralskt og sálarliga, á veg við andur gestur í deyðum Koestler argumenterar fyri tí fyrra og er einum soleiðis í parti við t.d. flestu yrkjarum, sum halda, at vit „alheims børn Tekur ein sum lesari tráðin hjá Koestleri upp, sæst skjótt, at hann er ikki uttan týdning. Skulu vit fara fram í alheim- eru inum sum tjóvar og innbrótarar, ella skulu vit vara av fólki, fæi og tingum sum húsfólk í sínum egna húsi? Tað er tað fyrra, vit í letuni Tad er tað Koestler vil hava okkum at gera seinna, m.a gera Ein hevur, tá id ein lesur tær seinn bekurnar hjá Koestleri, varhugan av at brynjaðan við hitta ein mysticist alskyns skilaargumentum, ein religiesan ílatnan sum rationalist. Eitt er Koestler er moralistur og humanistur um ein háls ) anda hvussu er vist Hybris, vísinda „Eg havi ein dreym, sum vitjar meg næstan javnan. Tad er myrkt, og eg verði dripin í einari fellu ella einum skógi. Tiggju metur frá mær gongur ein vegur framvið, við nogv- ari ferðslu. Eg rópi neyðarróp, men eingin hoyrir meg, fólk ganga framvið, flennandi og sjodandi«. ismuni gjørdist ikki minni av Stalin Hitler paktini i 1939. Tad, sum serliga skelkadi tann stælda og treiska antifas cistin Koestler var tann lemjandi intifas hesin sáttmáli hevði á stisk: Må í mongum londum. fyrst Kos ] iðvjerdi talinismuna il bókum. Skaldsøgan Darkness at Noon Mørk« ( på dagen) er 1 k 1 og er ein royn( 1 | me 1 p irn i Þ ; erd k € i N on ' 4 r vð ð k T Th Y og ind tt MN MS Sé £ 5 i i Aj uw Í Durstødar Koestler ivnaðarrer i estann eigur at endurnyggja sinar demokratiskt og sosialistisku hugsjónir SKAL EIN Í hevuðsboðskap burtur úr hesum bókum, dag royna at sálda eir má tað vera hesin: órættur, morð og harðskapur eru altíð absolutt yvirgangur, aldri relativ fyribrigdi. Tey verða ikki betri av, at tað er »tin« flokkur, „títt: land, »tin« ideologi, sum fremur tey. Fyri at taka eitt demi: Tann sannroynd, at landið Afganistan nú liggur i smildri, og at millum ein og tvær milliónir av íbúgvum tess liggja úti á berajóli í Pakistan, fríðkast ikki av, at tað er leiðslan í Sovjettsamveldinum, ið hevur framt hetta. Og eitt annað demi: Tann sannroynd, at stjórnin í EI Salvador við sansaleysum hópdrápum útruddar katólskar og evangeliskar samkomur í landinum, fríðkast ikki av, at hetta verður gjert við hernaðarligum og mor alskum stuðuli frá USA og forseta tess, Ronaldi Reagan KRIGGIÐ VAR AV, og árini gingu, og sum frá leið tagnaði politiski atfinnarin Arthur Koestler. Men firð bant hann ikki fyri tað. Tað at tann edla og reina vísind- in, sum hann altíð havði havt so stóran áhuga fyri, uttan at blunka hevði skonkt ferð niðurt ftir. Sum tann seinasta »heila heimspekingin í vesturlendsku siðmenn ingini nevnir Koestler Pythagoras, sum helt vísind og list vera lekir somu keldu. og hvers loyniligi bróðurskap tann pythagoreiski, legði dent á, at at visind g landnan o o dan l erða ia Du ika og u p endu 4 ÞOKU Koe ler In SKI ið i í lin The Case of the Midwife Toad De H k ] Z í i! t + vfrødir i 1 A ; Í þ I i P 3 » t K í ' i i kur Á | ø he kil Uu | 3 ørdini på ' unum. ella er tað komið av rt og av tilvild, ein fremm g hugmóð eitt hevuð Í rlø finr 1 ha Sál stundis u strika i he t kian d yr virði. Og ð sa } or - á Á eru Inu rdis n S rjar ha r sein i bel r P kind < ' K i] W | X 4 x P du i i H % i o Þ i 3 KK i iðn 2 rumi? part av almenninginum i Europa. I onnur grund er helst hansara samanset lyndi: eðrumegin hugurin til at bróta upp úr nýggjun hinumegin ynskið ur ongantíð at siga ov nógv. Tað at han sum heimspekingur og vísindamaður tí traðkaða mangan for 1V gjørdi teir rætttrugvandi v inar kløkkar og ivandi. Tað at hann bar sir forvitnisligu og sjåldsomu hugsar ir fram i einum sakligum og stringent formi heit stjørnuovgdu vromantikarum burtur frå honur Men kansk koma ettup hes € leika at gera, at Koestler ker I 0. eld. Tað otrvgga, óhug 1 Of i SKI ( 6) rskeiðið X Va p i £ huga av, at { få FLOK í } góðtíkið í minieið „Prometheus toyggir seg út í móti stjørnunum, við einum tómum flenni á andliti sínum og einum totemtekni í hondini« Við foreldrum sínum við dalmatisku strondina dyrkaí gu annaðhvert á eskudungan ella í minsta lagi brovtast hugtøk sun visind, framburður, risaveldi skelkja eftir naKtjavt vag standa og OKKUM sun innantómar og vandamiklar ræðu myndir. Eitt slíkt tíðarskeið fær menn iskjuni at gera tvey ting: at finna fran sjóða virð r hugsanir og stødi saman á ein hátt. hor áður ikki hevði droymt um. Bæði hesi tingini Arthur Koestler gjert Hann hevur sum fáur lagt dent á hugans frælsi, menniskjans tað at mannalivið er heilagt hevur aftur vrakað virðir: og at hevur verdigheit Og hann sum ein tann fyrsti vist á, at má ogna sær eitt nytt skal nakra fran tið Verður nakað hús bygt á menniskjár »kosmiskt hava medvit, hon hesum stød eigur hann sin part i grundarsteininur Hanus Andreassen