týsdagur 14. juni 1983síða 4

Tað var seinnapartin ein kaldan dag í juli í 1981 at tann chilenski målarin Hugo Riveros sá tann legna bláa bilin steðga uttan fyri húsini hjá sær. Gjegnum fleiri dagar var bilurin stedgadur hinu- megin vegin, meðan bíðað varð eftir at Hugo Riveros fór frá húsum, og síðan varð hann eltur. Í fyrstani komu teir í einum hvítum Daihatsu, men við hvert, sum í dag, í einum myrka- bláum persónbili. Tríggir av monnunum hevdu verið har um morg- unin, meðan hann var úti, og spurt eftir honum. Teir segdu við konu hansara: „Hugo Reveros Gómez skal meta í rættinum.« Teir segdu ikki hví. Nú vóru teir aftur. Hann hevði neyvan latið hurðina upp fyrrenn teir tóku hann og bundu fyri eyguni á honum. Síðan legdu teir hann í jandjern, drógu hann út á getuna, koyrdu hann inn í bilin og fóru avstað við honum. Í Chile er einki óvanligt í at fólk verða burturførd, eiheldur var hetta fyrstu ferð at tann 29 ára gamli Hugo Riveros var ferdur heimanfrá. Árið fyri, tann 20. oktober 1980, varð hann handtikin heima við hús í Santiago av vápn- aðum monnum i sivilklædum. Hetta var byrjanin til 17 dagar i varðhaldi hjá CNI, loyni- politii i Chile. Hann sat i loyndum og varð píndur vid elektriskum stoytum. »Teir søgdu vid meg: Tad er okkum tað sama antin tú livir ella doyr< greiddi hann seinni frá. Fanga- verðarnir hóttu við at teri skuldu svrgia fyri at hann »hvarv« og góvu honum ein spaka. >Teir fóru út í garðin við mær og noyddu meg at grava eitt hol... Tá holið var nóg djúpt fekk eg boð um at seta meg á botnin og ein teirra segði í tí hann tók eina byrsu: Hvusu vilt tú helst doyggja?< Av ótta fyri hvat kundi henda Riveros i hondunum á CNI tók Amnesty International sær beinanvegin av máli- num. Hann varð seinni fluttur í varðveitslu hjá einum dómstóli, ákærdur fyri at vera limur í einum ólógligum politiskum flokki. Allir politiskir flokkar eru bannaðir í Chile. Riveros sat í fongsli í Santiago inntil hann slapp leysur móti kautión í mars 1981. Sakarmálið helt fram komandi mánaðirnar; ákærin kravdi at Riveros varð fluttur úr Santiago og út á bygd at búgva. Tað var tá hann varnaðist at teir eltu hann. Einaferð kendi hann ein av monnu- num í helunum á sær ein av teimum, ið plágaðu hann í varðhaldinum hjá CNI! Tann julimorgunin teir komu eftir honum í tí bláa bilinum hevði Riveros verið í býnum og hitt sak- føraran hjá sær. Nú, sama seinnapart, varð hann jagstraður av húsinum og burturførdur. Dagin eftir varð líkið av honum funnið í útjaðari- num av býnum, í Cajon del Maipo, ein gjóta nær Coloradi-ánni. Ein elek- trikari sum var til arbeiðis har um leiðir, gekk seg fram á tað. Hendurnar vóru bundnar aftanfyri bak og trý knívssár vóru á búkinum. Á bringuni lá eitt papppetti við bók- stavinum R á, skrivaður við blóði. R er merkið hjá »Resistance«, ið er ein felagsskapur av vinstra- halum mótsteðufólki móti stjórnini. Líkið varð ført til rættarlæknastovnin Insti- tuto Médico Legal, har kona Riveros, Miriam, kendi tað sum líkið av manninum. Uttan at vita hver hevði burturfert mannin, hevði hon longu verið í appelrættinum í Santiago við kravi um at rætturin setti eina kanning í verk fyri at finna hann. Nú gjerdi hon av at av- dúka drápsmenninar. Hon kravdi eina kanning av dråpinum, men appel rætturin sýtti fyri hesum. Tað eydnaðist henni kortini at fáa ein av undir- rættunum í býnum at taka sær av málinum. Men áðrenn eitt ár var liðið varð málið endað, uttan at tað eydnaðist at finna útav hver var sekur í morðinum av Riveros, og í apríl 1982 staðfesti appell- rætturin at málið skuldi leggjast niður. Tað kundi ikki verða uppafturtikið uttan nýggj prógv vórðu útvegað. Teir ósvaraðu spurningarnir eru fram- vegis nógvir í hesum máli- num eins og í eðrum málum í Shile og víða hvar í heiminum. Hverjir vóru drápsmenninir? Einki talar fyri at Riveros varð myrdur av vanligum brotsmonnum: Eingi krøv vóru um loysipening og papppettið, ið funnið varð á likinum, ber boð um eitt politiskt morð. Hví sýttu dómstólarnir fyri at taka sær av máli- num? Ein loyniligur drápsmannabólkur átók sær ábyrgdina fyri morði- num í fleiri telefonboðum til blødini. Kendur undir navninum Comando de Vengadores de Humberto Tapia Barraza hevnir hesin bólkurin morðið av Humberto Tapia Barraza, ein CNI-maður, ið varð skotin niður á getuni í juli 1981. Hetta er bert ein av teimum nógvu loyniligu felagsskapunum í Chile, ið vera hildnir at standa í sambandi við trygdartæn- astuna. Hví varð sakarmálið steðgað hóast alt bendi á at CNI hevði ein fingur við í spælinum? EWftirlitið við Riveros og burturferingin mintu nógv um framferðina, sum loynipolitiið hevur nýtt í eðrum førum. Ein embætismaður, ið var settur av mannarætt- indanevndini hjá S.T. at kanna tílíkar hendingar og onnur mannarættindabrot í Chile, endaði frágreiðing sína, ið kom í 1981, við hesum orðum: »Higartil er einki dømi um at teir seku í tílíkum brotsverk- um hava verið revsaðir eftir løgini.« Ósvaraðu spurningarnir í Riveros-málinum eru teir somu í eðrum dråpsmål- um í Chile eins og aðra- staðni. Í londum við ymiskum politiskum skipanum frá Guatemala til India, Philipsoyggj- arnar og Iran bendir alt á at stjórnardeildir hava eina hond við í tílíkum morðum. Sama myndin endurtekur seg: einki Tekningina hevur danski teknarin Ejler Krag Nr. 67 — 14. juni 1983 gjort. Hon er frå plakat-framsýning um »avrætt- ing uttan lóg og døm« verður gjørt fyri at avdúka teir seku og morð- ini halda fram ótarnað. Summar stjórnir senda misvísandi tíðindi út fyri at fjala yvir brotsverk- unum. Í 1974 boðaði stjórnin í Eitiopia frá at 60 kendir politiskir fangar, eitta millum tann fyrrverandi stjórnar- ovastin, vóru avrættaðir. Veruleikin var tann, at allir uttan ein vórðu skotnir uttan lóg og dóm. Í summum førum verða falsað »prøgv« nýtt. Í Colombia sýndi ein her- deild í 1981 fram nekur lík, sum teir segdu vóru av uppreistrarmonnum, ið vóru skotnir í bardaga. Grannarnir greiddu frá at teir dripnu vóru ferdir burtur av einum bónda- garði dagin fyri, líkini bótu tekin um tortur og vápnini, ið lógu við síðuna av líkunum vóru legd har av hermonnunum, sum hevdu noytt bygdafólkið at hjálpa til við at flyta líkini og leggja »framsyningina« til rættis. Tað hendir eisini, at lóg- gávan eggjar til politisk morð. Í indiska statinum Andhra Pradesh hava ávík eki í fleiri ár verið skrásett sum »vandaøki« í royndunum at basa teirr Marxist-Leninistisku rers- luni Naxalite. Í hesum ekj- unum hava politimenn rætt at skjóta við skerp- um um teir meta at ein samkoma við meira enn fimm luttakarum er ólóg- lig. Indiska stjórnin kunn- gjørdi i 1981 at seinastu 13 árini vóru 216 Naxa- littar skotnir til deyða í Andhra Pradesh, aftaná vápnað álop á politiið. Eygnavitni hava kortini greitt frá, at fleiri av offru- num vóru handtikin og pínd áðrenn tey vórðu skotin. Í einari roynd at vekja ans millum fólk um allan heimin fyri politiskum morðum sum altjóða fyribrigdi byrjaði fyrr- verandi stjórin fyri S.T mannarættindastovnin- um, Theo van Boven, reðu sína tá stovnurin hevði fund í 1982 við at greiða frá teimum prógvum hann hevði fingið. Í stríð við vanligan sið talaði hann uttan at leggja fingrarnar ímillum um hópdráp, ið vóru framd seinastu tíðina: útruddingin av ótaldum cambodianarum, blóðbað í Suður-Afrika, týningar í UGanda og Ekvatorial-Guinea, »hvør- vingar« og dråp i Chile og deyðaoffrini i El Salvador og Guatemala. »Vit kunnu tjakast um talið av teimum myrdu, avrættaðu og horvnu< segði van Boven. >Talið á offrum, ofta túsunda og tíggjutúsundatal, fer langt út um alt mennisk- jansligt vit og skil.« Teir sum myrdu Hugo Riveros Gómez í Chile eru framvegis ikki demdir og síðan tá eru onnur deyð á líknandi hátt. Tað var um hesi fólk, chilenarar, cam- bodianarar, ugandar og nógv nnur van Boven talaði, tá hann at enda segði: >Aftanfyri øll hesi tel hóma vit menniskju sum Heimsyvirlýsing Sameindu Tjóða um Mannarættindi eins væl var galdandi fyri og hvers rættur at liva var eins sjálvsagdur og tín og min.«