hósdagur 20. oktober 1983síða 2

h S08 2 2 Føroyingar høvdu tíðindablaðið — vísa kanningar av gomlum beinagrind- m í Kirkjubø og á Sandi Í seinasta nummarinum av Mondli, id er blað, sum Føroya Fornminnis- savn gevur út, eru fleiri áhugaverdar greinar. Ein teirra er um, hvussu nógv blyggj føroyingar í forðum høvdu í sær. Greinina hava Ole Vagn Nielsen, Philippe Grandjean og Pia Bennike skrivað, meðan Bárður Jákupsson hevur týtt Feroyar hava í eldir havt týðandi handilssamband við Danmark og Noreg. Á hesum fjarskotnu oyggj- um má ávirkanin á um- hvervið av evnafreðiligum tilfari hava verið lítil. Mát- ingar nýliga av blýinni- haldinum í luftini hava víst, at blýdálkingin er sera lítil (OECD 1977). Blýggj hevur ongantíð verið vunnið upp úr jerð- ini í Feroyum, og blýggj hevði sera lítlan handils- ligan týdning í eina- handilstíðini. Tessvegna skuldi ein hildið, at blý- árinið á menniskjuni var lítið og einki. Blýggj er eitt tungt metal við lágum bræðing- armarki og góðum alis- frødiligum og evnafrødilig- um eginleikum. Siggja vit burtur frá ferrometal- unum (ferro - jarn), er valla nakað metal, ið kann nýt- ast til so mangt endamál, sum blýggj, og tað hevur verið í nýtslu í mong tús- und ár. Hesi seinastu árini hevur verið nógv tosað um blýeitran frá bilgassi, blý- innihald í gamlari máling og leirglasing og arbeiðs- sjúkur, ið stava frá blýggi (WHO 1977). Lúnsk sløg av varandi blýeitran kunnu hugsast at órógva blóðrenslið og nervaskip- anina. Av tí at blýfosfat upp- loysist ikki væl, hópast blýggj upp í beinagrind- ini. Tí innihalda bein og tenn umleið 95% av tí blýggi, ið er í líkaminum (WHO 1977). Blyggj er kanska bundið í ávísum kálkkristallum í beinvevn- aðinum, og einhver út- skiljing haðani má ganga sera seint. Fornfreðiligar kann- ingar av beinagrindum kunnu tí vísa, hvussu nógv blýggj er í jarðaðum likamum frá gamlari tíð. Hesin arbeiðsháttur hevur verið nýttur nýliga í mongum londum, eitt nú Póllandi og Danmark (Jaworowski 1968 og Grandjean 1973). Kann- ingarnar hava víst, at fólk hava verið fyri stórum árini av blýggi í gomlum degum, serstakliga í 18. og 19. eld. Tað hevur borið til at finna fleiri orsakir til hetta stóra blýinnihald: vatnleiðingar úr blyggj, blyggj, ið varð latið út í vín og el, blýggj í vakur- leikasmyrsli, máling og heilivág, tinbúnyttur og leirglasingar við blýggi í. Líknandi blýkeldur mugu hava verið í Feroyum, hóast eingi demi eru funnin. Tilfar og manna- gongd Vit hava kannað eitt rættiliga stórt tal av beinagrindum úr tveimum stødum: Kirkjubøar og Sands kirkjum (talva 1). Tær flestu av miðaldar- gravunum í Kirkjube vóru upprunaliga uttan fyri kirkjuna, men ekið varð seinni tikið upp í kirkjuna, og gravirnar komu tá at vera undir gólvinum. Gravirnar úr 18. eld undir kirkjugólvinum hoyra til bøndurnar. Men ongar upplýsingar eru annars tekar, ið kunnu gera grein á gravunum í kirkjuni (Dahl 1977). Kirkjubeur var í eldir Feroya mentanarligi og átrúnaðarligi miðdepil. Men Sands kirkja er ein vanlig bygdarkirkja. Mið- aldar beinagreindir vórðu funnar undir gólvinum í aðru kirkju av teimum til- samans seks, ið vóru bygdar á somu grund heima á Sandi. Fornfreði- ligar og mannfreðiligar granskingar benda á, at kirkjan kann hava hoyrt til ein garð nærindis, og at ey, ið grivin eru í kirkj- uni, vóru ell av somu ætt. (Krogh 1975, Andersen 1978). Gravirnar ur 18. øld undir kørinum i 5. kirkju kunnu hava hoyrt til prestar og ættfólk teirra. Tær flestu beinagrind- irnar vóru rættiliga væl varðveittar undir gólv- inum í teimum báðum kirkjunum. Tær flestu av teimum eldru gravunum í Kirkjube vóru tó, sum nevnt, upprunaliga uttan- dura, men komu seinni at vera undir kirkjuni. Undir útgrevstrinum vórðu nakrir fáir gripir av blýggj funnir, t.d. lodd, signetir o.t., eingin í gravum kort- ini. Av tí at beinatilfarið var í rættiliga góðum standi, og vandin fyri blý- árini eftir deyðan er sera lítil, hóskaði tilfarið til blýkanningar. Arbeitt varð eftir teirri mannagongd, ið Grand- jean o.a. lýsa (1979). Eftir hesum háttalag er frávikið í miðal 10%, og at kalla alt blýggið verður aftur- fingið. Urslitini verða, eftir hesi mannagongd, neyvari enn tey, ið áður eru almanna- kend (Grandjean 1973). Ein roynd av ryggjageisla varð kannað av hvørjari beinagrind, og sjålv rann- sóknin gekk fyri seg, sum Grandjean hevur greitt frá (1973). Tilvísingartil- far frá Dagsins Danmark varð fingið til vega við lík- skurði á Retsmedicinsk Institut í Keypmanna- havn. Tær nýggju roynd- irnar vórðu tiknar úr vangabeininum (Grand- jean o.a. 1979), sum kann innihalda umleið 50% meira av blyggj enn ryggjageislin. Úrslit Urslitid fyri hverja beina- grind er sett upp á talvu I. Allar blýmongdir eru ávístar í ug/g (milliónta- partar) av turrari vekt. Blýggj hópar seg van- liga upp við aldrinum, og mannfólk hava mangan størri negdir enn konu- fólk. Men í hesi rannsókn kundi ikki takast dagar í kyni ella aldri, uttan tá talan var um tey trý bern- ini, ið hevdu sera smáar negdir. Miðal blynøgdir í vaksnum beinagrindum eru settar upp á talvu 2. Tað hega miðaltalið í teimum elstu beinagrind- unum úr Kirkjube stendst av, at tað eina domið visti blýmongdina 240 ug/g. Í Gravir úr 18. eld í kórinum í Kirkjubear kirkju aðrar mátar tykjast blý- negdirnar á Sandi og í Kirkjube at samtykkja. Í tilfarinum úr Kirkjube úr 18. eld er munurin eyð- sýndur á miðal blýinni- haldi í teimum beinagrind- unum, ið lógu í kórinum, og teimum, ið lógu í skip- inum. Mest áhugavert var at finna munin millum blý- negdirnar í hesum forn- freðiligu royndum og í 22 royndum úr Keypmanna- havn í dag. Tær seinnu royndirnar vórðu tiknar frá mannfólki og konufólki í tilsvarandi aldursbólk- um. Blýggið í ryggjageisl- unum varð ikki mált í hesum nýggju rann- sóknum, men væntast mátti, at tað var heldur minni enn í vangabein- inum. Sostatt er blýinni- haldið í teimum jarðfunnu beinagrindunum í miðal um 10 ferðir so stórt sum miðal negdin í Danmark í dag. Tann vanliga blýeitran- in frá umhvervinum ekir um blýinnihaldið í manna- likaminum. Tær nátúrligu blýnegdirnar, ið uppruna- liga vóru til staðar í Homo Sapiens, vóru munandi lægri. Grundað á jarð- freðiligar og vistfreðiligar mátingar setti Patterson (1965) fram ta hugsan, at tann nátúrliga blýmongd- in í menniskjanum átti at verið um 1% av negdini í dag. Síðan tá hava jarð- funnin mannabein frá tíðarskeiðinum áðrenn menniskjuni fóru at nýta metal verið kannað (Grandjean oa. 1979). Grundað á hesar mátingar kann ein rokna seg fram til, at eitt nátúrligt blý- innihald i ryggjageisl- unum er um 0,1-0,2 ug/g. Samanlíknað við hetta tal innihalda fleiri fornfreðilig demi úr Feroyum meira enn 100 ferðir ov nógv blýggj. Orsakirnar til, at feroy- ingar Voru fyri so stórum blýárini kenna vit ikki. Blýrer til vatnleiðingar vórðu ikki nýtt um hesar leiðir, men múgvandi fólk hevdu líkindi til at keypa tinverur og glasaðar leir- verur. Ongar upplýsingar eru tøkar um blyggj í mál- ing, vakurleikasmyrsli, heilivåg, vintilseting 0.s.fr. i Føroyum. Ein rannsókn, ið áður er gjørd av donskum manna- beinum frá 1711, vísti eitt miðal blýinnihald, ið var 5 ferðir so stórt sum miðal- talið í dag (Grandjean 1973). Stórt innihald av blýggj úr miðeld varð eisini funnið í hesi rann- sókn og í einari, ið Jaworowski (1968) gjørdi. Føroyar eru fjarskotnar, Nr. 121 — 20. oktober 198: og ongar nátúrligar orsak- ir eru til stórt blýárin, men innfluttar verur hava fert til ómetaliga stórt blýárin í farnum eldum. Ein eiturfreðilig meting av hesum úrslitum er sera torfer at gera, av tí at blýggj í beinagrindini evnafreðiliga verður hildið vera at kalla óvirksamt. Eitrandi árinið kemur av tí blýggi, ið setir seg í heila, merg og blóð (WHO 1977), og torfert er at meta um hesar negdir av tí tilfarinum, ið her er til taks. Men blýinnihaldið í viðkvomum likamslutum má kortini hava verið stórt, kanska líka so stórt sum í beinagrindini. Tí kann ein gera sær sínar hugsanir, um varandi blý- eitran og kanska bráðir sjúkutilburðir hava verið heldur vanlig fyribrigdi í Feroyum í forðum. Lesið um ítrótt