hósdagur 7. juni 1984síða 11

| »Menniskjan kann tað sum hon eigur at | gera, og tá hon sigur seg ikki kunna, so vil hon ikki«. syrgja fyri, at tey fólk, sum kunnu skapa nakað, fáa eina rættiliga »inspi- rerandi« útgangssteðu. Tað eru bert vit — menn- iskjuni, sum búgva her — sum kunnu syrgja fyri tí. Steinurin, fossurin, fiski- markið, ja, enntá fiska- negdirnar hava í hesum sambandi ongan áhuga hjá mær í mun til fólkið, ið her býr. Um nakað skal skapast her, eru tað bert menniskjuni, ið kunnu gera tað. Hvussu bera vit so okkum at við at leita eftir meguleikum? — Eg havi sagt tað fleiri ferðir áður, men eg vil endurtaka meg sjálvan: Um tú hevur gingið á háskúla ella universiteti- num, so er vandi fyri, at tú metir meguleikarnar eftir kurvum. Næstan ongantíð verður eitt rætti- ligt tiltak til um tú metir meguleikarnar eftir leingjan av tílíkum kurvum. Tað er »ansa eftir menniskjuni« ið gera tað, meðan „finna uppá menn- iskjuni« er nakað heilt annað. Tey síggja ting, tey síggja ikki kurvir. Tey síggja fyrst ein dreym hava varhugan av nekrum. So eru tey úti og snúsa og siga: »Er hetta møguligt?« Kann hesin dreymurin bliva veruleiki?« Og so formar bílætið seg so hvert — og bílætið verður eitt virki einaferð í fram- tíðini, so sum tað skal verða. Hjá teimum menn- iskjum, ið veruliga skapa nakað, eru enntá litir í sjónini Hesum eri eg ógvuliga upptikin av, tí hesum er tað eingin, ið undirvísir í. Tað er ikki vísindaligt nokk! — Men tá ið eg komi fram á menniskjur, sum hava skapad ella eru í ferð við at skapa nakað, so kunnu tey lýsa hetta bílæt fyri mær á ein ógvuliga livandi hátt. Tey taka tað fram — sjálvandi ikki alt. Hetta er nevniliga eitt »bilæt« í orðsins besta týdningi. Imaginasjónin liggur aftanfyri og myndar tílík bílet — og tað er ein framtíðarsjón, hesi menniskjuni síggja. Í fyrsta umfari síggja tey fleiri framtíðarsjónir, fleiri møguleikar: »Vit kunnu gera soleidis, vit kunnu gera tad, og kanska fái eg til tað.... o.s.fr.e Fyrst trilva tey seg fram, men so fær ein bílætið týðiligari við at gera eitt kanningarstig, har sagt verður: »Å jú, eg kann ikki bara sita her og droyma, Johann Gottlieb Fichte —<øo——<<aea eg má út at finna nakað, savna upplýsingar.“ — Og tá ið ein er komin so langt, at ein sigur: »Ja, men eg kann ikki gera bæði hatta og hetta, eg má gera antin tað ella tað< — tá er ein komin fram til hetta við Mið og avgerð. Til síðst hava vit tey seinastu stigini: Realisering av avgerð og eftirliti — eftirroynd. Her skal eg ikki fara í æsir, men leggið til merkis eitt: Framtíðarbílætið kann so sum tað er vorðið til í teimum ymisku stigunum í avgerðargongdini lættliga verða ávirkað av Fortíðarminnisvarðum. Ella fyri at siga tað á ein annan hátt: »Arvasyndin« kemur við í bíletini. — Tú kanst ikki ríva teg leysan frá tí vanabundna. Hvat mær viðvíkur er hitt vanabundna (konven- sjónin) ikki bert tað at >vit skulu vera fitt — og í hvussu so er ikki arbeiða, meðan presturin prædikar« — og nógv annað. Fyri meg eru kon- vensjónirnar sterkast, har vit ikki leggja til merkis, at tær eru til: Nevniliga hvussu virkir verða sett á stovn, hvussu arbeitt verður í virkjunum: >| Danmark og Noreg gera tey so og so. Hetta meinar Matcon. Hetta sigur HáS....= o.s.fr. Eg veit at fyri nógv virkir eru hesar konvensjónir ógvuliga dýrar. Tey 3 týdningarmestu avgerðarekini eru: 1. Val av tí arbeiði, id gerast skal — tvs. tað arbeiðið vit í framtíð- ini skulu gera. 2. Val av framleiðslu (produkt) — Marknað- ur — og leggið nú til merkis, at trykkið er lagt á orðini marknað- ur - tí framleiðslan er jú til sjeynda og síðst mein framleiðsla av marknaðinum, (eitt produkt av marknaði- num). 3. Val av kappingarpro- fil - (tvs. tað sum er merkt fyri okkum). Fyri at taka avgerå um, hvat gerast skal, mugu vit riva okkum leysan frå hugsunnarmumium og hugsanum, sum i veru- leikanum ikki eru sannar, men sum bert eru i okkara hugsunnarhåtti. Vit mugu hyggja realistiskt at arb- eiðstreytunum, soleiðis sum tær í veruleikanum eru — ikki soleiðis sum vit halda tær eru, tí vit hava vant okkum á nakrar fastar hugsanir. — Vant okkum til USA, HáS Matcon o.s.fr Øll mugu væl vera á einum máli um, at fyri at gera sær eina mynd av tí arbeiði, ið gerast skal, so mugu arbeiðstreytirnar tað vit hava kring okkum - vera miðdepilin. Og hvat er so kring okkum. Jú, tað eru m.a menniskjur uttanfyri teg sum taka avgerðir. — Tú veit tað, — veit hver tekur avgerðir sum kunnu geva tær meguleikar — ella fyri ti: trupulleikar. — eitt tekniskt stig rkar øl! virkir Maskinur finnast, og tær fylgja ikki bert mun iggjarugu logunum, me eisini teimur teknisku lógunun og tað má buskapurin finna seg 1, la ið nú hesar maskinur eina ferð eru fingnar til vega Og síðst, men ikki minst, so er jú virkið ein sosial organisma. Menni- skjuni eru har, og menn- iskjuni eru tad truplasta av øllum Um tey menniskjur, sum arbeiða í einum virki, ynskja tað, so kunnu tey fáa virkið at doyggja, og tað gerst skjótt, — ja, tey kunnu fáa eina heila vinnu at doyggja, um tey vilja - og vinnur finnast sum ikki hava verið langt frá hes- um! Menniskjuni kunnu tó eisini samarbeiða, so tað verður eitt veruliga gott er ikki! alt ávir foroya ídnaðarstova Kring teg hevur tú eisini tað geofysiska planið. Vit liggja her í Norður At- lantshavinum, vit hava klettar, og vit hava eitt ávíst veðurlag ið broytist. Alt hettar er eitt steði undir arbeiði okkara. — Men vit hava eisini tað biologiska steðið: Tað er alt kring okkum, sum fødist, veksur, blomstrar, avblomstrar og doyr, antin tad so vidvikur menniskjum, djórum, plantum, algum ella mikrobum. Alt hetta hevur ein stóran týdning á nógvum ekjum. Tá ið eg áður kannaði eitt virki, var tað bert tað fíggjarliga virkið, eg sá. Nú síggi eg nakað heilt annað. Eg síggi trý virkir i sama virki. Sjálvandi veit eg, at tað fíggjarliga er har. Peningur ávirkar jú virkið í síni heild. Men tað samanspæl, og tá veksur framleiðslumegin á ein slíkan hátt, sum tú ikki hevði hugsað tær tekniskt/figgjarligt gjør- ligt. I hesum samspæli kemur tad kreativa eisini fram og breidir seg um alt virkið. Tað er mín sanna hugsan at tað, sum júst er tann stóri meguleikin hjá okkum »desentraliseradu« er at vit hava eitt heilt annað hugvekjandi og kreativt umhvervi í mun til tað jakstraða og rædda umhvervi, sum meira og meira merkist í teimum sterru býunum. Tað er júst hesin stóri fyrimunur okkara, ið fær meg at seta eitt stórt spurnartekin við eina verkætlan sum virkisdep- ilin á Sundi. Fyri 20-30 árum síðani var hon óivað rett, men depils-tíðin hevur í Vestur-heiminun longu sæð sínar bestu dagar ein ) slupr » klippfiskat ru síðar leikar ert 'VEgjand helst nýfeddir sann- leikar vit mugu stevna ímóti skulu vit menna okkara land. Og menning in má fremjast fremst gjøgnum tað sum sermerkir okkum sum fólk ikki gjøgnum tað sum sermerkir danir, norðmenn, ella aðrar tjóðir Min hevuðsuppgáva sum ídnaðarráðgevi (-tad bretar meti eg sjálvur —) er at kveikja lív í ta skapanar megi, sum væl saktans býr í okkum ellum, men sum hjá nekrum nærum stødugt er um at spreingj- ast At geva júst ti- líkum menniskjum trúnna á, at tey megna alt bert viljin er sterkur nokk. Heimspekingurin Jo- hann Gottlieb Fichte segði tad soleidis: »Menniskjan kann tad sum hon eigur at gera, og tå hon sigur seg ikki kunna, so vil hon ikki«. Hesin setningur åtti sjálvandi at verið eitt orð fyri lívið fyri okkum øll, ti hann vildi styrkt dyggiliga um okkara sjálvsálit Tað legna er tó, at í dag tykist alt okkara tonagev andi sinnalag føroyska folkasålin meira og meira at andeva ímóti júst hesum orðum ímóti megini og innihaldinum í orðunum. Alitið á okkum sjálvar fánar meira og meira burtur. Fyri meg sum havi havt ta hepnu lagnu at sita í einum av samfelagsins skapandi »deplum« nu í 12 år, er tað hugtyngjandi at leggja til merkis, hvussu tað á nógvum ekjum hevur gingið aftur eftir hæli við sjálvsálitinum. Demini eru nógv: Fyri 22 árum síðani var tað ein sjálvfylgja at vit sjálvir bygdu td. Landssjúkrahúsið. 1 dag megna vit ikki so mikið sum at byggja eitt motor- hús (Sundsverkið), men mugu lata útlendingar standa fyri arbeiðinum — og kanska ringast av ellum: Vit gjalda uttan at mukka, hóast m“-prísurin fyri bygningin kom nærum á somu legu sum Norðurlandahúsið. Hvar er tann kritiska landsrevi- siónin?? Ella duga tit í heila tikið at hugsa tykkum at okkara abbar — sjálvt í svartastu amtstidini — føru til Danmarkar at bidja um hjålp at beina fyri burturkastinum? — Eg skal ikki her nema við ætlaðu SEV-útbyggingina annað enn at siga, at her nærkast vit tí beinleiðis absurda. — — — Tað eg vil fram til her er, at vit idnadarins åbyrgd- armenniskju mugu halda fyr at halda hjólit skapt trýst fram vinnulivsgreinarnar ork urådid'orkug nevndina runnin al Men hvat Jú »Stora o.s.fr hava vit fingið beiggjar« og »Tankapoli tie Finstaklingafrælsi er vorðið eitt plastikk spjaldur við einum og tú fer skjótt í kasjott gloymir, at eitur tali á ina, um tú Koltur ikki Koltur, men nr. í Alt í lagi at >systemini- í eðrum londum eru vorðin longur 3829 so kompliseradi, at ein har er noyddur til slikt. Men just tad, at okkum tørvar hvørki Stórabeiggjar ella Tankapoliti fyri at menna landið — júst tað átti at verið eitt av okkara sterstu aktivum. Vit mugu fyri okkara egnu kæru skuld aftur tora at sláa nevan í borðið, skilja at kósin er skeiv. Ídnaðarmenn mugu í einum demi sum við brennisteðini (og hundrað- tals av eðrum) tora at fara til kommunalpolitikarar- nar og siga: Tað er sjálvandi erskapur, at vit skulu koyra tómar papp- eskjur og rotin grunnis- ta vit hevd úr Sumba til Air at brennast Vit hava hollar royndir at loysa tílík mál latið tí okkum málið upp í hendur Vit mugu dag meiri vakin enn nakrantíð fyri tí, ið fyriferst í okkara samfelag. Eru vit ikki tað vera so vakna vit skjótt eir vakran morgun og uppdaga at vit ikki eir gang vakna sjálvir, men at tað er Tankapolitiið hjá Stórabeiggja, ið vakt okkum og tað sum verri er: Hevði tappað úr okkum teir seinastu droparnar av skapanar- megi og sjálvsáliti Mítt lyndi noktar mær at enda dapurskygt og tað er tað heldur eingin grund til, tí vit hava enn tíð at broyta kós »Tidin er altíð tek — ein eingil skal koma og siga tá hon er úti!< sigur eitt gamalt grikst orðatak. Og at tað eru fáar tjóðir í heiminum — um nakrar „ ið í mun til fólkatalið kunnu vísa á so ovurhonds stórar meguleikar og ríkidemi, sum júst vit, ja tað skuldi myndin á næstu síðu verið eitt gott prógv um. Vit hava í veruleikanum enn bert dropið stórutá í tað ómetaliga ríkidemi, ið er í okkara sjógvi. — Hetta mugu vit prenta í okkara medvit, tí tað eru myndir sum hendan, ið skal geva okkum tað megi og sjálvsálit okkum terva at byggja upp eitt lívs- sterkt dygdarsamfelag. 25.05.1984 Tormóður Dahl Á