týsdagur 11. september 1984síða 2

Eitt kveldið, nakað fyri jól, eg var komin suður við „Smyril“ og var á veg út eftir kajuni, móti tjern, stúrsaði eg við, tí tað kom mær fyri, at nakað var broytt í myndini, eg fataði bert ikki beinanvegin, hvat tað var. Har hevur ein, líka frá barnsbeini, verið vanur at síggja tríggjar bræddar lonir standa: húsini hjá Tumm- as í Tjern, húsini hjá Óla Dahl og uttast gamla handilshúsið, ein hugnalig sjón, eitt, í dag, for- kunnugt umhvervi. Knappliga skilti eg hvat tað var, eg stóð sum stein- runnin, eg trúði tí ikki. Gamla handilshúsið var burtur: uttan at nakar hevur trivið í pennin, uttan at nakar hevur látist um vón, uttan at nakar hevur hevjað brandin til verju, er hesin seguligi lutur sópaður av toftini, har hann hevur staðið í út- við 110 ár. Ikki rættast tað aftur, men harfyri skal tað ikki tigast við, hvat tað er fyri ein óbetiligur skaði, sum her er gjerdur, og tað má býráðið taka alla skuldina fyri. Er tann seguligi, tann estetiski ansurin heilt deydur her? Um hugurin til at týna segulig virði, kring alt landi var líka stórur sum her, so vóru vit skjótt identitetsleys, (vit hevdu sjálvandi havt myt- una eftir), so skuldu vit ikki nógv ættarlið fram, fyrr enn fólkið eingi eyð- kenni hevði at halda seg til, fyri at kenna seg sum tjóð. Tikið verður til, at land elur tjóð. Og landið, sum elur eina tjóð, er ikki bara landslag og náttúra. Tað er eisini lívsstríð, sega og móðurmál, alt hetta, sum vit dagliga standa í. Tað er okkara sega, okkara móðurmál, og verja vit ikki hesi eyðkenni, so hava vit einki at halda okkum til. Og tað er kanska tann mest fundamentali skeiv- leikin í seguligu tilvitan okkara í dag, at alt hetta, sum ikki er til nakra bein- leiðis nyttu, ið ikki kann tæna sum ein liður í tí mangan fyrilitaleysa framleiðsluerskapinum, tað veri seg náttúru — ella mannagivin virði, at tey mugu burtur. Kunnu tey ikki vera við til at hækka livifót okkara, ekja um okkara materialistisku trygdarkenslu, so er ikki brúk fyri teimum. Ein maður fær hug at byggja sær eitt virki, og í dag eru megugóðir, grunn- arnir nógvir. Men pioner- tíðin er av og andin tann, sum ráddi, tá handilshúsið á Tjern varð bygt. Og maðurin sekir um byggi- loyvi á Tjørn, har sum hetta lítillátaða, gamla handilshúsið, við einari væl yvir hundrað ára gamlari segu, stendur. Hjá teirru materialist- isku menniskjuni talar alt ímóti hesum gamla húsi: uppi á vegnum fúka bilar- nir framvið, niðri á bryggj- uni leggja teir nútímans ísfiskatrolararnir at og landa = til Polarfrost. Tjernin liggur har, í óbroyttum líki og sum ein- asta ítekiliga prógv frá pionertíðini. Bilarnir uppi á vegnum, Polarfrost og allur trolaraflotin eru, til í dag, seinasti liður í teirru menning, sum byrjaði, tá Jákup Dahl fór at handla á Gerðunum í 1860, og bróð- ur hansara Petur Hans fór undir tað sama á Tjern í 1876. Fyrsti handilin opnaði í Vági, tá Jógvan í Lopra, í húsum sínum upp við Krosslið, fór at handla fyri M. C. Restorff, úr Havn, í 1857, har synirnir Jákup og Petur Hans gingu hon- um til handa. Í 1860 bygdi Jákup á Gerðunum og fór tíðindablaðið at handla fyri Thomsen av Tveroyri, til hann í 1866 gjørdist sjálvsteðugur. Í 1875 segði Petur Hans av- taluna við M. C. Restorff upp, og ólavsekudag 1876 opnaði hann handilin aftur á Tjern, eitt framhald av tí handli, ið, sum tann fyrsti í bygdini, læt upp við Krosslið í 1857. Á Tjern hevði hann bygt sær handil og stórt pakkhús og seinni, tá hann fór at keypa sær skip, kom so alt tað afturat, sum hartil kravdist: vaskiskúrur, saltfiska- og klippfiska- goymsla, brúgv og fiska- pláss. Tað er ein náttúrligur liður í menningini, at eitt nútímans flakavirki liggur, har fyrr saltfiskur- in var tilvirkaður, men sjålvt um tað ikki var til nakra nyttu longur, so er tað fyrilitaloysi út um alt mark, at hesin 108 ára gamli handilsbygningur, sum hevði stórt seguligt virði, við býráðsins væl- signilsi, skal verða burtur- beindur, og tað eisini uttan at nakar hevur greitt eitt orð. Og nú skal ein bygning- ur úr betong stinga seg upp og, frá sjónum, fjala okkara vekru kirkju. Eg lasti ikki mannin, sum sekti sær byggiloyvi har, sjálvt um tað harmar meg, at hann ikki hevði ans fyri, at tað vóru eini hús av seguligum virði, hann reiv niður, men tað skakar meg, at býráðið hevur sýnt eina slíka líkasælu, tað skakar meg eisini, at bygdarfólkið ikki hevur gjørt vart við seg, men tað skakar meg allarmest, at tann einasta stættin í bygdini, sum má sigast, gjøgnum sína útbúgving, at hava seguligt innlit og átti at havt seguligan ans, og sum eisini hevur stund- ir til tess, lærarastættin, ikki hevur trivið í pennin og forða slíkari vandal- ismu. Tað hvílir nú á býráðn- um at syrgja fyri, at hesin nýggi bygningur íkki kemur so hegt upp, at hann á nakran hátt fjalir kirkjuna. Tað kemur at kosta pening, men tað er prísurin fyri líkasæluna. Og tað tykist, sum at altíð tær bíligastu loysnirnar hava verið valdar, av tí til hverja tíð sitandi býráðið, tá nakað skuldi gerast í Vági. Vit síggja, hvar tann kommunali kesturin var lagdur, og hvat tað hevur oyðilagt av náttúru. Og tá nýggjur skúli skuldi byggjast, =o skuldi hann partout kroystasi inn á kirkjuna, á ovaru síðu, so hon er heilt fjald frá teirru síðuni. Tað var bíligasta loysnin. Og við hesum seinasta tiltakinum hverv- ir hon, at kalla, heilt. Latið ikki tað skomm henda, at tann mest monumentali bygningur í bygdini ikki verður at síggja. Betur hon lívdi enn gamalt grót, kirkjan á nesi og tanga... syngur sálmaskaldið, og soleiðis legdu teir gomlu kirkjurnar, tær skuldu síggjast, hvar tú var staddur, tær veittu tær eina trygdarkenslu. Mær renna í hug hesi orð: >Hvi er Herrens ord forsvundet af hans hus«. Hetta var yvirskriftin til ta fyrstu prædiku, Grundtvig helt, »dimisprædiku« hansara, sum vakti mikla øsing millum starvsfelagar hansara, sum óivað kendi seg raktar. Vit kunnu eisini spyrja: hví er tann seguligi ans- urin burtur ? Eg trúgvi, at í nýtslusamfelag okkara idag, við øllum fjølmidlum til hjálpar, hevur ídnaður- in: nýtsluídnaður, ferða- mannaídnaður o. s. fr., við reklamugallrópum sínum, fríar ræsir at skapa júst BRUD ALE LLE! nøng sag 590 #42% 1% tad nytslumynstur, hann ynskir. Nøkur menniskju lata seg tøla, fjøldin ger tað sama, ti hetta må verða »in«, og eins og grindin, tá blóð er komið í hana, rennir seg uppá land, soleiðis letur fjeldin seg stýra, uttan á nakran hátt at geva tilvitan síni hevi til, á ein objektivan hátt, at koma framat og geva eina meting av, hvat tað er, ein letur seg tøla til. Eg vil nýta orðið »kom- formitetspsykosa« um henda ørskap, id eins og krabbamein breidir seg, eisini her hjå okkum. Eg veit ikki, um hetta orðið alment er at finna, men tað skal siga somikið sum: ein erskapur eftir at líkj- ast hinum, at gera sum hini, tí tað er »in«. Hvussu kann nekur rúmd verða her fyri teimum seguligu og estetisku virðunum. Skaldið Heðin Brú sigur um henda andliga deyða: Deyðin er tað at sepla úr goymslum tað dýra gullið, lata tað fjarða í skríni, meðan tú góðsið goymdi. Hevur tú einki at flýggja, uttan ta tómu tægu ert tú ein deyður maður. Tit, sum ráða, sum hava boðið tykkum fram til at stýra hesum bygdasam- felag, við tí andliga og tímiliga tervi, sum eitt hvert samfelag hevur, tit hava sýnt ábyrgdarloysi í hesum máli. Tit áttu at dugað at sæð, at her var hevi at skapa eitt um- hvervi av seguligum virði, Nr. 106 — 11. september 1984 z%8% 8433 við at varðveitt gamla handilshúsið, saman við teimum báðum gomlu lon- unum, sum eftir standa, somikið meira, tí tað var Tjernin, saman við handl- inum á Gerðunum, sum setti gongd í menningina í bygdini. Myndin omanfyri er tik- in í 1957, av >Ternunic, seinni »Dugvan«, strand- faraskip, beint ådrenn lagt verður til bryggju, og var hetta skip óivað enskur minusveipari frá seinna heimsbardaga. | Myndin sýnir tær tríggjar lonir- nar, húsini hjá Tummas á Tjørn tó fjald av einum neysti. Um hesar tríggjar lonir vórðu fríðkaðar upp og fingu tær flagtekjur aftur, sum tær hava havt, so kann ein og hver í- mynda sær, hvat fyri ófert estetiskt virði, ið her varð skapað, umframt tað seguliga, sum vildi verðið varðveitt. Tí kann ein bert harmast um tað, sum her er hent. Tað nyttar ikki at um- bera seg við, at tað kostar pening at varðveita. Tað má og skal aldrin verða ein spurningur um kostn- að, tá tað ræður um at varðveita tey seguligu virðini, náttúruvirðini. Sum áður nevnt: land og sega skapa tjóð. Eitt skald sigur tað soleiðis: Vi ved, at fjæld kan sprænges, og tvinges kan en elv, men aldrig kan et folk forgå, som ikke vil det selv. Niels Juel Nolsøe