týsdagur 6. november 1984síða 15

Nr. 130 — 6. november 1984 tíðindablaðið Sosialurin Síða 15 at grunnurin skipar fyri kollegiubygging og í heila tikið gerst týðandi táttur í einum sosialt rættvísum íbúðarpoli- tikki, ið tryggjar ellum menniskjum eina semi- liga íbúð uttan mun til innteku. Settur verður á stovn kommunalur byggibúningar- grunnur við tí endamáli at tryggja kommunum fíggjar- ligar meguleikar at útvega borgarum og íbúðarafelags- skapum bíligar byggigrundir. Náttúra og umhvervi Javnaðarflokkurin heldur, at óspilt umhvervi er ein virðis- mikil arvur, ið vit eiga at varð- veita. Við hesi grundáskoðan eiga umhvervissjónarmið at telja nógv, tá farið verður undir út- bygging av ymiskum slag, sum t.d. vegum, vatnorku, havnum o. s. fr. Hetta merkir, at landsætlan, 1ýggj náttúru- og umhvørvis- verndarløg eiga at verda gjørd- ar og settar i verk sum skjót- ast. Altjóða samtyktir um dálk- ing og náttúruvernd eiga at verða settar í gildi. Avtalur eiga at gerast við okkara grannalond, ið leita eft- ir olju um, hvussu farast skal fram, og um hver skal gjalda fyri tær vanlukkur, ið henda á teirra eki, men sum fáa avleið- ingar á okkara. So hvert sum landið verður útbygt sum ídnaðarsamfelag, styrknar fatanin av, at umhvervi fevnir longur enn um heim, arbeiðspláss og næsta grannalag, og at náttúr- an ell sum hon er hevur týdn- ing fyri trivnað og livilíkindi okkara. Øll eiga at kenna ábyrgd av, at náttúran verður umsitin við skili, og sum mentað tjóð eiga føroyingar at hava al- mennar reglur og lógir, sum tryggja skynsama gagnnýtslu av øllum náttúruríkidemi, at virðismikil landsleg ikki fara fyri skeyti av fyrilitaleysari útbygging, og at umhvervið verður varðveitt so reint og óspilt sum gjørligt. Skundað verður undir víð- fevnandi umhvervislóggávu. Náttúrufriðingarlógin verður endurskoðað og broytt, soleið- is at hon í sterri mun gevur meguleika at stýra nýtslu av náttúru og umhvervi og fær greiðari reglur um varðveiting av virðismiklari náttúru. Fyri at samfelagsútbygging- in kann halda fram uttan óbetiligan skaða á náttúru og umhvervi, verður sum nevnt gjørd landsumfatandi heildar- ætlan fyri friðing av virdir- miklum ekjum og reglum fyri hverji eki kunnu verða tikin til útbygging av býum, vegum ídnaði o. o. Til at leggja og fremja hesa ætlan krevst samskipan av út- byggingaráhugamálum og vist- frødiligum áhugamálum í form- ligum samstarvi millum av- varðandi myndugleikar. Uttanrikismål Umframt i mesta mun sjålvi at sita fyri uttanrikispolitisk- um samrådingum taka føroy- ingar sjålvir lut i nordurlendsk- um samstarvi. Hetta samstarv fer fram i Norðurlanda ráðnum, har javn- adarflokkurin krevur, at Før- oyar fáa umboðan javnbjóðis hinum tjóðunum. Virkað verður tí fyri, at við- tekur ráðsins verða broyttar samsvarandi. Í samsvari við grundsjónar- mið floksins, at Feroyar — so lítið vit enn evna — gera sítt besta til frama fyri frið og semju millum allar tjóðir og á besta hátt og eftir feri- muni stríðast ímóti militar- ismu, verður virkað fyri, at Feroyar eru óheftar av allari hernaðardubbing og undir øll- um umsteðum verða kjarn- orkuvápnafríar. Friðarrerslurnar báðu megin jarntjaldið verða stuðlaðar, og roynt verður við avtalum at gera so stórar partar av heim- inum sum gjørligt til kjarn- orkuvápnafrí eki. Ríkisfelagsskapurin — Undirgrundin Í samsvar við grundsjónarmið floksins um stjórnarsteð- una verður heimastýrisskipan- in stødugt umsitin soleiðis, at hon veruliga roynist ein frælsis- og sjálvbjargnisskip- an, har føroyingar taka avgerð- irnar um egnan útvikling. Henda sjálvræðisskipan hev- ur ikki loysing til endamáls, men skulu ell mál, ið krevja samráðingar við danir, loysast eftir teimum hugsjónum, ið eru niðurlagdar í heimastýris- lógina ella grundsteði henn- ara, um hon so verður broytt ella ikki. Í komandi valskeiði stendur undirgrundsmálið fyri at loysa. Hetta mál er stórmál, eins og spurningurin um ríkisrættar- skipanina í síni tíð var tað. Javnaðarflokkurin er tann einasti flokkur, ið kann vísa á gongda leið í hesum máli — eina leið, sum veitir okkum før- oyingum fullar semdir, uttan at seta danir og grenlendingar út um ytstu gátt. Vit skulu tí samráða okkum til avtalu við ríkismyndugleik- arnar — avtalu, sum gevur fer- oyingum avgerðarrætt viðvíkj- andi tí, sum skal henda við undirgrundini. Vit skulu — við eðrum orðum — hava avtalu, I sum ger målsøkid Føroya Und- irgrund til føroyskt sermål. Hetta merkir, at vit taka all- ar avgerðir um — nær nakað skal setast í verk — hvat setast skal í verk — hvussu hetta skal umsit- ast. Og hetta merkir sjálvsagt, at vit sjálvir umsita alt hetta í so stóran mun, sum vit yvirhevur orka. Sostatt er loysn javnaðar- floksins tann einasta leið til tess at loysa undirgrundsmál- ið, sum ikki ferir til ta óhepnu grenlendsku ráevnaskipan ella til loysing. Orkuspurningurin Her eru tveir høvudsspurning- ar: 1. Tann orkutørvur, sum í løt- uni er mest átrokandi. 2. Spurningurin um, hvussu vit loysa okkara orkuviður- skifti í framtíðini. Tann átrokandi orkutervin vil javnaðarflokkurin loysa við at útvega neyðuga dieselorku at taka til beinanvegin, at fremja hina mest skynsomu og um- hvervisvarðveitandi útbygging av vatnorkuni í Eysturoy. Fyri at langtíðartervurin kann nøktast mugu sum skjót- ast allir fyriliggjandi megu- leikar innan vatn-, vind- og aldumegi eins væl og kol- og dieselmegi takast í nýtslu í al- mennu orkuútbyggingini. Tiltaksoljugoymslur verða settar á stovn at mótvirka fylgjunum av nýggjum olju- kreppum, og miðvís orkuspar- andi tiltøk verða sett í verk innan tað almenna, privatu húsarhaldum, um borð í skip- um okkara og í vinnulívinum annars. Eingin orkuútbygging verð- ur framd uttan álvarsamt fyri- lit fyri náttúruvirðum og vinnulívi. Heilsumál Heilsusteðan er grundarlagið undir ellum trivnaði. Arbeitt eigur at verða fyri miðvísum kostpolitikki, har feðslulig krev, eftirlit við og kanning av allar matveruframleiðslu verða sett í verk, og har hverj- um einstekum verða tryggjað- ar umsteður at útvega sær sunnan mat. Kostvegleiðing og eftirlit við matstovum verða sett í verk, og feðslufrálæra verður kravd grein í barna-, fram- halds- og hægri skúlum. Hildið verður fram við at útbyggja primeru heilsutæn- astuna í samband við sosialar eindir og heilsumiðsteðir. Sterri dentur eigur at verða lagdur á fyribyrgjandi arbeið- ið hjá kommunulæknunum, heilsusystrum og skúlaheilsu- systrum. | Skúlabarnatannrektin verð- ur víðkað til eisini at umfata serlæknaviðgerð. Hildið verður fram við út- byggingini av sjúkrahúsverk- inum, so øll trý sjúkrahús fáa tey bestu arbeiðslíkindi. Brúkaramál og príslagið Brúkaraumboðsmaður verður settur. Hann skal taka sær av áhugamálum brúkaranna og hava eftirlit við lóggávuni. Brukarafeløg verða stuðlað. Prístalsskipanin eigur altíð at vera tíðarhóskandi. Prísans- ingin verður umskipað, so hin besta trygdin fæst fyri rími- ligari príslegu, og neyðugt tal av prísansarum verða settir. Familju- og ungdómspolitikkur Tað er ein tann mest týðandi uppgáva samfelagsins at veita bernum og foreldrum tryggar og góðar umsteður. Fyri bern- ini hevur hetta týdning fyri trivnað og menning — fyri for- eldrini hevur hetta tann týdn- ing, at tey ekkaleys kunnu seta bern í verðina. Fyri sam- felagið alt er ein familju- og barnavinarligur politikkur av stórum týdningi, al tann tíð fallandi barnatal er vorðið eitt av teimum álvarsomu samfel- agstrupulleikunum í t. d. Norð- urlondum. Út frá hesum fer javnaðar- flokkurin at virka fyri at leingja barsilsorlov í samband við barnsburð/adoptión upp í 24 vikur við len, og fyri at eisini pápin fær ávísa orlov við løn, um hann ynskir, og nær hann.ynskir tað. Vøggustovu-, dagrøktar- og barnagarðspláss verða ókeypis fyri láglent og einsamallar uppihaldarar, og sett verða á stovn frítíðarheim. Tann stersta hóttanin móti umhvervi barnanna er tann vaksandi ferðslan. Tað eigur tí at verða sett í verk álvarsom tiltøk til tess at beta um ferðslutrygdina. Kommunur eiga at fáa dyggan stuðul til at tryggja vegir, skúlar og pláss, har bern spæla, sum best. Eingin vegagerð eigur at fara fram, uttan at ferðslu- trygd barnanna frammanund- an er tann best meguliga. Undirvísingin í ferðslutrygd verður ekt og styrkt á ellum stigum — frá barnagarði til koyriskúlan. Frítíðarvirksemi og -undir- vísing hava eftir galdandi frí- tíðarundirvísingarlóg ikki nóg góðar umsteður. Frítíðarundirvísingarlógin eigur tí at verða endurskoðað, so hon veruliga eggjar til og kann gerast eitt haldgott grundarlag undir frítíðarund- irvísing, frítíðarítrivi og virk- semi hjá ungdómsfelagsskap- um um alt landið.