leygardagur 23. mars 1985síða 12

Egyptaland — eitt av heimsins elstu rikjum — 5000 ára gamalt Karl Nolsee hevur ferðast í nógvum londum og hevur hann m.a. ferðast í Egyptalandi — ikki bert sum turistur, men fleiri ferðir sum ferðaleiðari. Hann hevur tí sera stóran kunnleika til hetta elsta mentanar- ríkið í heiminum og fer í komandi blødum at greiða frá tí, sum bæði fortíð og nútíð hava at bjóða tí fremmanda Fyrsti partur Søga Frå byrjan av 5. tåsund årinum f.kr finnast leivdir av byggjan og steinaldar- mentan Akurbrúk var farið at vinna fram i fruktagóða dalinum. 4000 ár f.kr. var samband íkomið við Býarmatannar í fremru Asiu, ið stuðlaði mentunarligu og materiellu framgongdini. Býir vórðu stovnaðir og vuksu, små ríki komu upp, sum síðan savnaðust í tvey stór ríki, Ovara og Niðara Egypta- land, åvikavist åardalurin og deltaið. Farao Narmer savnadi bædi rikini til eitt riki um 3.000 f.kr. og gjørdi Memphis, har, sum Nilåin rennur inn i deltaid, til høvudsstad Frå tå av og til hertøku Alexanders hins Stora 332 f.kr. ætlast 30 dynasti ella kongsættir at hava styrt rikinum. Hendan tidin bytist upp i 3 høvuds- tidarskeid: Gamla ríkið um 3000-2280 f.kr., 1.—6. dynastiini, har faraoarnir voru einarædis- og gudalikir. Tær stóru pyramidurnar i Giza vórðu bygdar undir 4. dynastiinum. Síðan kom spjaðingartið, ið vardi nekur hundrað ár, har smá ríki bardust hver móti eðrum Landið varð aftur savnað úr suðri um 2080 f.kr. og hevuðsstaðuirn varð fluttur til Theben í Ovara Egyptalandi, har nú Karnak og Luxor eru Mittasta Ríkið 2080 f.kr. varð stjórnað av 11. og 12. dynastiinum, ið iks um ríkið vid hertøkum í Libyu Landið var í blóman mentunnarliga og aterielt. I 800 f.kr. kom ein nygg ið og nidara Egyptalar asiatiskum folki ] ella sevåamannafólkið, s ið eis På Seinni mint ist egyptar hesa tid 5 : il g otta merk sum hon herð erið av fremmandum siðloysingun Kongarnir Theben róku un 57 Hyksos út g sameindu aftur Nýggja Ríkið undir 18.-20. dynast inum skapti egyptiska stórveldið fevndi um londini frá Sudan til Eufrat Tað eydnaðist ongantið at friðarli A gera og sameina teir asiatisku partarnar av ríkinum og aftan á síðstu stórveldis tíð undir Ramses 2., 1308 —1234 f.kr byrjaði langa afturgongdin, ið endaði við, at landið helt uppat at virka sjålvstødugt ríki. Hetta var um ár f.Kr Í hesum tidarskeidi varð ríkið hertikið - L. … £ | 1 PP v 1; 1 av ymiskum folkum, m.a. ilbyarun nubiarum og at enda av assyrum 6 Frá 663—525 f.kr. var landið aftur sjålvstødugt, men var so aftur tikið av persum undir Kambyses 2 Alexander hin Stóri Alexander hin Stóri hertók Egyptaland år 332 f.kr., og tað kom tá undir týðandi grikska ávirkan undir Ptolemear dyna- stiinum, ið grundað varð av herovasta Alexanders, Ptolemeus Soter. Hetta tíðarskeið við Alexandria sum hevuðsstaði og miðdepli fyri griksk-hell- endskari mentan endaði við deyða Cleo- patru ár 30 f. kr. Longu tá var landið fast bundið aftur at Rom og var nú formliga gjørt til rómverskan landspart. alexandria blómaði framvegis sum týdningarmesti býurin næst Rom. Rómverski keisarin Theodosius hin Stóri bítt ríkið sundur millum tveir synir ár 395 e.kr. og Egyptaland varð partur av eysturrómverska ríkinum Alexandria og Konstantinopel kapp- aðust dúgliga um at vera týdningar- mesti býurin í hesum ríki Arabar hertóku undir herhevdinga Amr Iben Ass landið ár 642 e.kr. Landið var tá kristið, men aftaná muslimskt tað mest Tey kristnu Tey kristnu, sum eftir vóru, tey koptisk kristnu, hildu fram við síni gudsdyrkan til okkara dagar og hava skiftandi ávirk in parturin av fólkinum. ið er mest skyldur vid upp runafólkið. tå tey oftast giltast innan tjórnað av umboðs ðskeiðis í 9. eld úr Tunesiu ilvstaðugt undir >. KT x % i Nes ISKE ymaði landið og IK Fystara LE x r ind Air av g fyrrverandi el D mø st høvuds- 5 kurdiski forsætisrådharrin r ð egnari nd tann sidsta f ldsharr 71, og ætt Sale tyrdi til tå Mamelukkar, mur herliå, mannad stnum dreingjum ur Balkan og Grikkalandi, tók du til Osmann urkar hertóku landið i 1517 og V ið fyrrverandi KI! AauKasus valdið. Mamelukkar styr Nr. 35 — 23. mars 1985 SR Karl Nolsee her uttanfyri eitt av teimum kendastu gistingarhúsunum í Cairo i egyptiskum buna gjørdu tað til ein turkiskan landspart. Tad turkiska valdid var meira formligt enn veruligt og Mamelukkar hildu fram vid at hava veruliga valdid, til Napoleon og fransar hertóku landið i 1798. Fransar fóru úr landinum í 1803, og ein turkiskur leiguhermaður av griksk- albanskum uppruna tók við aftan á teir og stýrdi til 1848 at enda sum vara- kongur formliga undir turkum, men veruliga sjålvstødugur. Muhamed Ali Vid Napoleon og fransum byrjadi vest- liga árinið og Muhamed Ali royndi at knyta fastari samband vid Vestureuropa m.a. vid at bodsenda vegleidarar og råd- gevarar. Hann økti um øki landsins og gjørdi royndir at hertaka turkiska ríkið, men var forðaður av Fraklandi og Bret- landi og mátti í 1848 taka seg burtur úr øllum teim hertiknu ekjunum uttanfyri Egyptaland móti at fáa arvaligan rætt fyri ætt síni til varakongaembætið, afturfyri at eitt sindur av árligum skatti varð latið til turkiska sultanin Muhamed Ali og ættmenn hansara nú- timansgjørdu týðandi partar av umsit- ingini og vinnulivinum Bummullsdyrkan varð innførd, træla haldið avtikið og Suezveitin varð upp latin í 1869 Ettmenn Muhamed Alis vóru ikki so virknir sum ættfaðirin og búskapurin X versnaði. Statsskuldin vaks, til vara kongur Ísmael noyddist at selja stora part í kanalkompagninum til Bret lands í 1875 Ynsktu sjálvstýri Ein tjóðskaparlig uppreistrarroynd hevði tað úrslit vid sær, at tað ko indir bretskt hervald og var síð imsitid av bretskum umboðsmanr Búskaparliga og materielt kom frar gongd aftur í og var eitt úrslit he ein stødugt vaksandi miðalstætt vildi hava meira sjálvstýri Undir fyrra heimsbardaga sleptu turkar yvirrætti sínum og Egyptaland varð undir bretskari Sjálvstýrismenn vernd til 192 vildu hava breta burtur úr landinum og fingu í Zaglu Pasha ein idnan undangongumann. sun i 1920 stovnaði hin borgarliga tjóðskar arflokkin Wafd Egyptaland fekk formligt sjálvstýri í 1922, men Bretland skuldi ansa eftir uttanrikispolitikki og Suezveit-okinum og hevdi alsamt herdeildir i landinum Flokkurin gjørdi, at Tad eydnadist i 1936 at fåa nyggja skipan vid Bretland, ið gav meira sjålv- stýri, men bretskar herdeildir blivu verðandi. Undir seinna heimsbardaga var bú- skaparlig framgongd og sjálvstýris- krevini harðnaðu. Aftaná bardagan byrjaðu bretar at taka hermenn burtur, men ikki var liðugt fyrrenn í 1956 aftaná at Egypta- land hevði uppsagt 1936-sáttmálan í 1951, samstundis sum teir royndu at fáa vald á kanal-økinum. Nasser setir tjóðveldi á stovn I 1952 gjørdu nakrir yngri hermenn undir leiðslu Nasser ovasta, statskvett og noyddu kong Faruk at fara í útlegd Tjóðveldi varð sett á stovn við Naguib herhevdinga sum forseta. Í 1954 tók Nasser ovasti við aftaná hann. Tá USA og heimsbankin tóku játtanina um at figgja Aswan byrgingina aftur, tjóðtók Egyptaland Suezveit-felagið í 1956 Hetta fekk Frakland, Bretland og Ísrael at gera felags hernaðarinnrás í Suezveit-økinum. Undir amerikansk- sovjettiskum trýsti og við at ST kom upp í millum, endaði stríðið við, at inn rásherarnir tóku seg aftur og ST-her deildir komu í staðin luttikið í 4 bar Egyptaland hevur logum móti Ísrael, í 1948 } 1956. 1967 og 1978 gjordi Egyptaland fridarsått mála við Ísrael Í 1980 varð Aswan byrgingin liðug Hon varð sum tók við eftir bygd av Sovjetsamveldinum vigd av Sadat forseta Nasser. ið doyði í 1970 Sadat og Mubarakh Undir leiðslu Sadats og eftirmanni hans ra, Mubarakh, fær Egyptaland betri samstarv við vesturheimin og hevur vissad sær munandi stuðul harifrå Sambært stjórnarskipan er Egypta land eitt demokratiskt sosialistiskt tjóð veldi Forsetin verður valdur fyri 6 år av tjóðartinginum Valið verður síðan játtað við fólka atkvødu. Tjóðartingið hevur 360 ting menn, allir valdir alment við beinleiðis vali. Tó kann forsetin utnevna 10 limir Íslam er ríkistrúgvin Fleiri logligir politiskir flokkar eru. Framhald