hósdagur 13. juni 1985síða 9

Nr. 3 — JS þú 1985 Ein av lesarum okkara hevur biðið um innivist fyri trimum greinum, hann hevur týtt til feroyskt úr svenskum. Tær snúgva seg um dálk- ing av umhvervinum og eru tí rætti- liga aktuellar. Tað skal viðmerkjast, at tann fyrsta av greinunum, hana vit prenta í dag, stóð í 14. September 4. apríl 1984. | | ——eB - — PCB, DDT, diklorvos, fenolir, ftalatir... benspyren, klor- Vit eru hótt av hópin av eitrandi evnum, sum stødugt økjast í tali. Ein dålkadur og eitraður heimur er ein eins ræðandi fram- tíð og myndin, ið Aldous Huxley málaði á sinni. Í dag hava vit ov lítlan kunnleika um vandan við teimum túsundtals evnum, ið vit dagliga nýta. Til tess at verja heilsuna hava grannalondini sett eitt hægstamark fyri loyvdari negd av ymiskum eitur- evnum í luftini, vatni og matverum. Men grundir eru eisini til at verja heilsu náttúrunnar. Umhverviseitur kunnu — sjálvt tá tey raka maðkar og hagasóljur — vera ein hóttan móti heilsu okkara, sig- ur Jan Erik Kihlstrøm, sum her fer undir eina greinarød um evnafreðisligar vandar í umhvervinum på hetta ikk veruleikanum eru nevniliga eit bert randi, um negdirnar eru nóg stórar. Haraftra ofta vera kann eitt evni gagnligt og lívsneyðugt smáum negdum men drepandi í stórum negd um Vit kunnu taka eitt demi sum vanligt matar salt sum Í smáun negdum avgjørt er neyðugt fyri likamid. Við hvert koyra vit sterri nøgdir av salti í matin fyri smakkin. Í uppaftur sterri negdum drepur salt bakteriur, og varð tað tí fyrr í tíðini nýtt til mat, ið skuldi halda sær. Verða negdirnar heilt stórar, umleið eitt hálvt kilo fyri eitt tilkomið fólk, er salt eitt drepandi eitur Eitt eitrandi evni nýtist tískil ikki at vera nekur ræðumynd. Tað avgerandi er í hvussu stóran mun liv andi verur koma í sam- band við eitrið. Haraftrat eru vandar, ið vit góðtaka, Tabell 1 Evni sum verða nýtt dagliga 50.000 >vanlig evni« 1.500 virkin evni móti skaðadjórum og illgresi 4.000 virkin evni í heilivági 2.500 evni til matverur 3.000 haldevni 2.000 aðrar samanbindingar Tilsamans eru 63.000 evni í nýtslu in erða hildin at vera lutfalsliga nini sum klor-dioxidir (tey verða nú o/ býnum. sum í 1976 varð raktur av eini eiturvanlukku) fta kallað Seveso ) Bute yvirtiit yvir 4 sy y ; og 1 æi H 1 Vit kl prógvað krab € trer nd € jaksroykin so € ( ennisk seg stora ni g | ting hal: King 63.000 evni dagliga Menniskjar hevur altíð tilfari við visum eginleikun t.d stóra haldgóðsku, fyri at kunna framleiða vápn og amboð. Heilt afturi í tíðini var einans náttúrligt tilfar til taks, t.d ar, men træ og stein- longu tíðliga lærdu fólk seg at útvinna málm úr málmsteinum Tess vegna vóru málmur og hjá-framleiðsla úr málmi umframt ávís evni úr vakstrarríkinum leingi tey vanligastu eiturevnini Tey seinni hundrað árini hevur menniskjan megnað MYND 2 1 brensla kk ( k ø£L € ran I leið nir X ødisl ( oðis | saman! ) lið økist 3 p 1V Nes en verði KK yt IT ; erði ett 1 1 SOK tovu er VEE tusundatali verða tikin tslu á hverjum ári idnadarlondunum nýta vit dagliga 63.000 ymisk evni tabell 1-s.6 Triggjar leiðir Í høvudsheitum koma tey ymisku evnini út í um hvervið eftir trimum leið- um (mynd 1). Alt hevur samband við sum brenslu, skorsteinar, bilar, hitaverk og annað inna íd naðarframleiðslu er við til 2 lek og avlop Síða 9 x of K Og 3 3 leiðsl x Air ø På } ] | x Det x n a skað i V I 1 es få - t x 3 La € ein 1æ iðir V í ni ell 4 og ( Eitur verður umhverviseitur Øll evni, ið dálka í náttúr- uni verða stundum kallað umhver viseiturevni. Ti er kanska rætt at allýsa hetta fyri brigdið: Umhverviseitur eru so- Framhald á síðu 11 gáloysni N 3 eiturevni móti skaðadjórum 3 Og illgresi Í Svoríki hevur síðan 1974 verið arbeitt við at gera eitt 1 Framleiðsluy rlitið Higarti hava teir fingið inn navnaupplysing á 106.000 framleidsluvørum. Svenska fram Eftir trir vatn ella á bein. Tá ið ein num ymiskum leiðum koma evnini út í luft, tíð er umliðin, enda tey ofta í vatninum. Ein stórur partur verður so við og við upptikin av livandi verum, men tað kunnu ganga mánaðir, ár ella fleiri 10 ár, áðrenn árinini av teimum verða sjónlig froðisligar framleiðslur, ið koma á marknaðin, framleidsluvørum leidsluyvirlitid krevur nu upplysing um samansetingina a men her hava trupulleikar verið av ti at nógvar vørur erða innfluttar