hósdagur 20. juni 1985síða 7

Nr. 68 — 20. juni 1985 Tú A N liga aktuellar. Æ Ein av lesarum okkara hevur bidid | um innivist fyri trimum greinum, | hann hevur tytt til svenskum. Tær snugva seg um dålk- ing av umhvørvinum og eru ti rætti- føroyskt úr Hóttir meguleikan Tá ið veddarnir ikki fáa at yvirliva arbeitt, sum teir skulu, verður ein minni mentur Umhvørviseitur kann hava ymisk ring árin. Stórar nøgdir upp- tiknar samstundis beinleidis til, at doyggja. Og tað vóru just sovorðin dømi, ið fyrt góvu okkum kunnleika um umhverviseiturevnini Í 1930-unum fóru menn undir at viðgera frækorn við kviksilvurs-binding- um til tess at fyribyrgja svampasjúku í sáðnum Frækorn verður ofta etið av fræetandi fuglum, og frá teimum fer eitrið víðari til rovfuglar. Sum frá leið funnu menn oftari og oft ari fuglar, ið vóru eitraðir av kviksilvuri, og seinni enntá deyð djór. Men tað liðu uml. 30 ár áðrenn vandin við kviksilvuri var so dyggiliga prógvaður, at hetta varð bannað. nógv elva djórini Umsteðurnar eru torfer- ar, tá ið eitrið kemur í so- mikið smáum negdum, at tað ikki sýnir nekur íteki- lig eitringartekin, men kortini ávirkar heilsu djór- anna so álvarsliga, at møguleikin at yvirliva versnar. Tá kann tað vera ógvuliga torfert at vísa á, at lívsvandi er á ferð hjá einum heilum djóraslagi Vøddarnir virka verri Evni, ið nytt verða móti smákyktum eru ofta nervaeitur, t.d. diklorvos og DDT, eins og blýggj og blýggj-bindingar Mett hevur verið, at summi umhverviseitur skaða fosturið ella elva til krabbamein, meðan onnur ávirka veddarnar ella evnabroyting likamsins. at gera. Í álvarsligum fer- um kann hetta gerast hættisligt. Um eitt djór er viknað somikið nógv, at tað ikki megnar at finna fødi til sín sjálvs ella til ungar lívs vandi jú á ferð sinar, so er Megin minkar Eitt úrslit av at evna- broyting likamsins verður tarnað, kann til 1, at kroppurin fær ilt við at nýta eykamegi sína demis veri soleiðis at ein eisini megn- ar minni. Hetta kann av sonnum gerast álvarsligt í fleiri ymiskum førum, eins og tá ið veddarnir vikna Klorfenolir, ið verða nýttar innan skógarídnað til tess at forða fyri svampaskaða á pappirstil- fari og trævirki, ávirka evnabroyting kropsins Hetta ferir við sær, at tann megin, sum er í mat- inum og í feittgoymslu kropsins og glykogen einamest verður til hita og sostatt ikki kann nýtast til verulig endamál Minkað megi, ið kann nýtast, merkir eisini, at tær uppgåvur, ið likamid ger til tess at framleiða nýggjan vevnað, verða ikki loystar til fulnar Hetta kann merkja, at til- veksturin verður tarnað- ur, og tá eru umsteðurnar hjá ungum skepnum at yvirliva sjálvsagt í vanda Minkar matarhugin PCB, nøgdum, sjålvt i småum minkar mongd- ina av fødi, ið verður etin, við ødrum orðum, minkar matarhugin. I longum tíð- arskeiðum kann sovorðið elva til maktarloysi og rætt og slætt til hungurs- deyða. Langt áðrenn hungursdeyðin kemur, kunnu onnur árin eisini ávirka meguleikan fyri at yvirliva. Ein skepna, ið hungrar, megnar ikki líka nógv og tann, ið fær nóg mikið av foði. Um megin viknar, eru eisini meguleikarnir minni fyri at fáa fatur á nóg mikið av fødi, eins og tað verður truplari at rýma undan t.d. rovdjór- um Haraftrat versna treytirnar fyri at flyta nóg mikið av fødi heim til ung- arnar, og sjálvsagt minkar meguleikin fyri at kunna útinna arbeiði, fuglanna er fyri- stríggið flutningur eitt so sum Neringin verður mest rakt Tíverri bendir alt á, at nør- ingin verður mest rakt av árinunum frá umhvervis- eitrinum. Í kanningum, sum gjerdar eru á rann- sóknarstovum, verða færri ungar feddir enn vanliga, um djórini fáa somu mongd av til demis DDT og PCB mótsvarandi teimum mongdum, ið longu nú finnast i nåtturøuni, nøgdir, ið ikki geva djórunum nakað annað sjúkratekin (mynd 6) Gaman í at djórini doyggja ikki, men verða færri ungar føddir, kann dovggja Tó er ikki veruleikin er so einfaldur Talið á skepnum í einum komandi ættarliði veldst nevniliga ættin sjálvsagt út sum frá líður. vist, at ikki einans um, hvussu nógvir ungar verða føddir, men eisini um, hvussu meguleikin er fyri at finna sær fødi, og hvussu nógv verða etin av rovdjórum. At neringin hjá fuglum verður og súgdjórum órógvað, er ivaleyst ein av vandum, teimum umhverviseitrun- teimum sterstu ið standast av kendu um A virkar óbeinleiðis Vegna sambandið millum tey ymisku djórini og samband teirra við náttúr- una, kunnu sløg, ið ongantíð fáa eitur- evni í seg óbeinleiðis ávirk ast av tí. Tá ið nóg mikið er til av smágnagarum, eta rovfuglar = henda ið lættur er at fáa eisini djóra- m.o fongin, fatur å Um talið á smågnagar um minkar, t.d. vegna eit ur móti gnagarum s.n rodenficidir (»gnagadjøra eitur«), noyðast hesir stóru rovfuglarnir at eta frosk ar, maðkar og onnur små- djór Hesi minka síðan í tali, uttan at djórini verða rakt av eitri Djór, við smá- gnagarum um feði og bú- pláss, skuldu haraftur- ímóti snegs sagt fingið betri umsteður djorasløg id berjast Styrkja hvørt annad Royndir hava vist, hvussu torført tað kann vera frammanundan at siga hvat hendir í náttúruni, eftir at eitur er sloppið út í hana, hóast árinseginleik- arnir hjá eitrinum eru væl kendir í rannsóknarroynd- um, sum fara fram undir eftirliti. Steðan gerst enn meira fløkt, av ti at eitur- evnini ongantíð eru skild sundur. Í náttúrun! blandingur av eitrandi evnum, sum hava ymisk árin, og sum kanska vikna ella styrkja hvert annað Eitt tíðarbært demi kann lýsa hetta: Gjegnum brennslur finnst ein nogvum steinrunnar breiða vit út binda seg við vatn og verður til Ein avleiðing er tann súrganin (minkað PH) sum rakar vatn og sum í sjálvum sær er álvarsligt og ferir við sær, at svávuloxidir, sum svávulsýru. bein og djórasleg doyggja út í vetnunum t.d. í Sveríki. Haraftrat loysir hetta súrgaða vatn- ið út ávís benum, t.d. aluminium kopar, kadmium (mynd 7 og blýggj nógv málmevni úr Tá fáa vit sterri nøgdir av hesum málm- evnum, og verður hetta sum frá líður ein nýggj hóttan mótvegis vekstri, djórum og okkum sjálv um Umhverviseitur — eru tey neyðug? Umhverviseitrið PCB varð innført í idnadarvirksemi umleid 1930, varð ikki uptikið í náttúruni fyrr enn í 1967, tá tað elvdi til stóran skaða, m.a. í neringini hjá teimum stóru rovdjórun- um. Hvussu skulu vit sleppa undan sovorðnum vanlukkum í framtíðini? Myndugleikarnir í Sve- ríki hava viðtikið tiltek, sum t.d. bann, avmarkan og verjureglugerðir. At hesi tiltøk hava hjálpt, sæst m.a. av at mongdin av DDT í náttúruni í Sve- men longu procent implanterade agg 90 70 0 30 utan DD? 10 ríki er minkað munandi síðan bann varð sett fyri hesum í 1969 Til tess at nýggjum umhvervisvan- lukkum, hevi verið best at nýtt ið líkjast teim- sum fin uni, t.e. evni, forða fyri evni, um, nast í náttúr- ið lættliga týnast og skjótt hverva i Ið hvuissu ið hava ilt y erðið umhv ørvinum er, attu vid at sterkt avmarkad evni tynast, at Tå id eitt e gg ettir at tað troðið. lívmóðrina og verða til eitt skal seta seg fast fyritreytin, at lívmóðrini tostur, er slímhinnurnar hava útsjónd Hetta teimum kvinnuligu kyns hormonunum ikki nóg mikið er av hesum kann neringin hon eina avlsa verður skipað a Um hormonum, ikki skal | rannsóknarstovum hava menn klárt kunnað prógvað, at um mús fær DDT beint áðrenn tey troðaðu eggini skulu seta seg fast í lívmóðrina, tá minkar talið á eggum, sum festa seg í lívmóðrina við sløkum 60 prosentum. Vanliga festast næstan 80 prosent av teimum egg- um, sum verða avgivin undir neringini. fremjast, sum Framhald á síðu 8