leygardagur 17. august 1985síða 15

Kl Nr. 92 Frå Landslæknanum: 17. august 1985 tíðindablaðið Nøkur orð Mong eru tey, ið eru farin at ræðast hesa nýggju sjúku og at kenna seg ótrygg av henni Fram um alt tey sjálvandi, sum hoyra upp í sonevndu vandabólkarnar, men eisini mong onnur bera ótta fyri sjúkuni AIDS er eitt vandamál, bæði sálarliga, samfelagsliga og læknafreðiliga. Eitt stórt vandamál. Men kortini ber til at siga við vissu, at fólk uttan fyri sjálvan vandabólk in bert eru ógvuliga lítið hótt av smittu. Ikki at latast um von um vandan er kortini eins lítið skilagott og tað er at vera ov mikið ræddur. AIDS smittar ikki við van- ligari nerting, men bert við kynsligari samveru og við blóðinum. Uttan vanda kunnu vit sostatt halda áfram at sýna eymleika og samhuga hver ímóti eðrum Smáverur, tað er mikroorg- anismur, hava verið til her á fold eins leingi og vit menn- iskju, ja. nógv longur. Sam- tilverðan hevur fridarlig soppar, bakter verið meira og minni Hesar smáverur iur og virus hava frá upp havi verið orsek til nógvar sjúkur Í hesi grein skal verða roynt at greiða frá ti, ið vit vita um AIDS og um á hverjum stigi granskingin í lotuni er. Hvat merkja starvirnir AIDS? Sjúkan AIDS varð á fyrsta sinni funnin í USA á vári 1981. Hon fekk navnið AIDS, og standa hesir fýra bokstav ir fyri »Acquired Immune Deficiency Syndrome«. Hetta merkir á føroyskum: »Samheild av sjúkueyð- kennum elvd av fingnari ór insbilan«. Kundi á føroyskum kanska itid okkurt Fingið sjúkuviðkvæmi Síðan fólk vórðu varug við hesa sjúku er talið av til burðum vaksið í stórum og er tvífaldað hverjar seks til átta manaðar. Frá 1981 og til endan av apríl 1985 vóru í USA tilsamans fráboðaðir 10.000 tilburðir, ella 41 til- burðir fyri hverja millión í búgvar. 75 % av tilburðunum eru funnir hjá vóru homoseksuellir bururav ella av og á (t. e. umframt við sum monnum, ið monnum eisini hevdu kyns- ligt samband við konufólk) hjá fólkum, ið van- nýta rúseitur við at spræna inn tað rúsandi evnið og 17 Í Danmark vóru teir fyrstu tilburðirnir við AIDS stað festir í 1980/81. 17. juni 1985 vóru tilsamans fráboðaðir 47 AIDS-tilburdir har. 22 av hesum sjúklingum eru longu deyðir. Veksturin í talinum á AIDS-tilburðum í Danmark hevur verið eins stórur og í USA. Fyrstu 3 mánaðirnar í 1985 eru fráboðaðir 9 sjúk lingar í Danmark. Heldur hesin tíðleikin áfram. so vænta menn, at dupult so nógvar fráboðanir koma í Danmark um AIDS sjúkling- ar í 1985 sum í 1984. Um so er, at talið av nýggjum AIDS-sjúklingum gerst dupult so stórt fyri hvert ár, so metir danska heilsstjórnin at AIDS vil verða funnið hjá úr 1.200 upp í 1.500 sjúk- lingum í Danmark fram til 1990. Hesi tel eru kendir sjúklingar. Men mett verður, at nógv fleiri fólk eru smitt- að. Onkur konur metir talið á smittaðum fólkum í Dan- mark í dag at vera um leið 6.000 Hesin veruleikin ger, at tað er neyðugt at fólk gerast kunnug um tað, ið vit vita um AIDS, og hvussu langt áleið is granskingin er hesum við- víkjandi Hvat er AIDS? Tað skilst, at AIDS er ein ógvuliga álvarslig sjúka Gávurnar hjá manrakropp- inum at verja seg fyri ávísum igerdarsjukum og fyri einum illkynjaðum vekstri, ið nevnist Kaposi sarkom mink Hetta sæst íkki mótsteðu r í stórum hjá fólkum, har førid er, sum tað eigur. Mót støduføri okkara verjir okkum móti igerdarsjukum og helst eisini móti summum vøkstrum Mótsteðuferi (órinsverjan), er ein rættiliga floktur síná millum leikur millum ymisk sleg av blóðkroppum Sum áður nevnt so er bil- andi mótsteðuferi í samband við sjúkuna AIDS íkomin Hon er fingin og sostatt ikki vidfødd. Í dag vita vit at bil andi mótsteðuferi er elvt av einum virus, ið verður neynt Humant T-lymfotropt virkus typa III, stytt HILV-II1 Virussjúkur gera, at kropp- urin framleiðir andevni, sum royna at vera av við smitt flestum sjúkum eydnast hetta, og tá ið andevnini hava gjert ar- beiði sítt, so smittar ein ikki longur. Og í fleiri forum verð ur ein tá ikki sjúkur aftur av somu smittandi sjúku smittað við evnið. Í smittandi Tey ið verða AIDS-virus, næstan ell HILV-III ikki at smittan vant er at framleiða andevni Hetta merkir tó virus doyr, og at heldur uppat. vera við MOLI sum virus m AIDS igerdarsjukum. Hesar serligu umstødur bera i åvising av HILF-III-andevni í blóði vísir ikki bert, at fólkið er vorðið smittað við AIDS- virus. men eisini at hann ella sær, at hon má kunna smitta iskt, men varir helst í nógv ár, kanska alt lívið sigast at Smittuferið er ym Igerdartid og sjukutekin Ígerðartíðin, tað er tidin frá ein er smittaður og til sjúkan vísir seg, er ymisk, úr fáum mánaðum og upp í fleiri ár Sjúkutekin kunnu trupulleikar, ið hava varað í fleiri mánaðar við ringari meði, nógvum fepri, ringum sveitta um náttina, ringum lívsýki (diarré), lættnan uttan kenda orsek, hovnir eitlar, serliga á hálsi og undir hond vera um. Eitlarnir kunnu annað- hvert vera eymir ella ikki sár ir. Hesi sjúkueyðkenni eiga at fáa fólk at fara til lækna til kanningar HILV-III igerdarstødan finst heilt uttan sjúkueyðkenni Koma seinni lívshóttandi i Kaposis elsini gerðarsjúkur o/ella sarkom sum vøkstir i hudini ella i eitlunum, ber til at stad- festa sjukuna AIDS Igerd við HILV-III kann sostatt elva frá ongum trup- ulleikum til lívshóttandi sjúkur. Sjúkuavgerðin AIDS galdandi fyri tær álvarssamastu lívshóttandi stødurnar í HILV-III-igerð- er bert ini Tað tykist, sum er tað bert tann minni parturin av teim um smittaðu, sum fær AIDS lgerdin tykist nær sum helst at kunna steðga í síni gongd. í minsta lagi áðrenn stødan ber fram AIDS. Men steðgar ígerðin, so ber ikki til hjá okkum í dag at siga, um sjúkan er bast ella um virus- ígerðin er duld (latent) og síðan seinni kemur í ljósmála og tekur dik á seg móti Hvat hendir teimum, ið eru smittað við HILV-III? Av teimum sum eru smittad, men eingi sjúkueyðkenni enn hava, fara helst so við og við nekur prosent at versna og so við og við fáa AIDS. Av teim- um, ið hava trútnaðar eitlar ella tekin uppá bilandi mót- støduføri, tykist vandin fyri AIDS at liggja millum 10 og 20%, tá ið tey eru fylgd læknaliga í eini 2 ár Av teimum, sum fingið hava AIDS, hava bert eini 20% enn verið á lívi eftir 2 árum. Nekur rættilig viðgerð finst ikki. Hóast tað kann bera til at lekja onkra igerð arsjúku sjuklingurin hevur storur sum fingið, so er vandin fyri at onkur onnur ålvarsom igerdarsjuka kemur i Tá id hugsað verður um tey døpru útlitini fyri tey, ið rakt verða av AIDS, er eyðsæð, at vit eiga at royna at gera tað. sum gerast kann til tess at minka um meguleikan fyri, at HILV-III spjatt til fleiri. Eins tydningarmikiåd er at tann, ið smittaður er, royn- ir at sjúka hansara versnar til AIDS verður byrgja fyri, at Hvussu spreiðist virus? HILV-I!I legu og igjøgnum blóðsam- band t. e. blóðflutning, og tí somu innspræningarnálir (kanylir) verða nýttar til fleiri fólk og ikki sóttreinskaðar uppímillum, v. m. Í feroyska heilsuverkinum nýta vit ikki sprænur (sproytur) ella nálir á ein slíkan hátt, at nakar kann smittast. Tann smittan, ið verður ferd yvir á hendan hátt, kemur bara fyri hjá teimum, sum fallin eru til rús- eitur, og sum spræna tað inn fleiri við somu sprænu ella somu nál. Tann smittar við sam- langa tíðin, gongur frá tí at eitt fólk er smittað og til sjúkueyð- kennini fyri HILV-III-smittu og um so er, at sjúkeyð- kenni yvirhevur koma —, ber sær, at stórur vandi er fyri, at smittandi, heilt frísk, kunnu smitta onn- ur við kynsligum sambandi ella við at lata blóð Smittan verður ikki borin manna millum á annan hátt Tí er gott at vita hetta HILV-III smittar ikki av samveru sum sum kenna seg vanligari millum Ikki er vandamikið at nerta við ein, sum er smittaður. Vandi er eingin av at taka onkran lut, sum smittað fólk hevur nomið við. Smittan verður ikki borin gjøgnum luftina. Smittan verður ikki borin við mati. Eingin verður smittaður av at nýta sama toalett sum hin sjúki. Eingin verður smittaður av baðivatni, sum sjuklingurin hevur verið í. manna Hverji eru í vanda fyri at verða smittað við HILV-III? Royndir vísa, at HILV-III smittuvandin er avmarkaður til hesi: Mannfólk, sum í 1979 ella seinni hava havt kynsligt samband við aðrar menn. Konufólk sum hava havt samlegu við slíkum monnum. Fólk, ið vannýta ruseitur við at spræna tað inn innan- æðra og tey, sum kynsligt samband hava við tey. Fólk við bleðarasjúku. Tey kunnu verða smittað av inn- fluttum blóðevnum, sum tey noyðast at kunna liva eitt vanligt liv. hava, so tey Tey, sum kynsligt sam- band hava við HILV-III smittad fólk. Smittaðar kvinnur kunnu bera smittuna pinkubern. Smittan hendir helst gjøgnum livmod- rina, i samband vid barns- burð ella møguliga stutt eftir hann. Fólk frá inn á Haiti og afrik- Síða 15 Í hesi greinini greiðir Hegni Debes Joensen, landslækni frá tí, ið vit í dag vita um sjúkuna AIDS og um á hverjum stigi granskingin í letuni er. anskum londum kring linjuna (ækvator) og tey, sum havt hava kynsligt samband við tey. Prostituerað ít.e mannfólk ella konufólk, sum bjóða sær til) og sum oftast samstudis vannyta rúseitur innanæðra og við- skiftafolk teirra. Eingin arbeiðir í heilsuverkinum hevur fingið AIDS, tá ið tey hava verið um AIDS sjúklingar ella eru komin í samband við kann- (t.d. blóð) frá sum ingarvertir slíkum. Til teirra, ið hoyra upp í onkran av vandabolkunum : Gevið ikki blóð ella plasma Halt teg í kynslivi bert til eitt fólk til at smittuvandan. Nyt altid hit (kondom) við samlegu. minka um Til teirra, id vannyta rúseitur innanæðra Um so er, at tú ert ikki ferur fyri at halda uppat at spræna inn í teg sjálvan, so skalt tu ongantið býta sprænur og nálir við nakran annan. Teimum, ið leita samband við prostituerað (mannfólk og konufólk, sum bjóða sær til): Halt teg fra prostituerað, ti at tey ofta nýta rúseitur innanæðra. og samlegu við av ti stendst ektur smittu- vandi. Til teirra, ið ferðast uttanlands: Hav ikki kynsligt samband við onnur enn tey, ið tu kennir ógvuliga væl. Mest ræður um at vera varin á ferðum til afrikansk lond kring linjuna og til Haiti, har sjukan fyri. serliga ofta kemur Til teirra, ið eru heilt uttan fyri vandabólkarnar: Havið kynsligt samband við so fá fólk sum til ber. Havið ikki kynsligt samband við prostituerað og folk, nýta rúseitur innanæðra. Í USA Hava konufolk, smittað, eisini smittad menn I t.d. Zaire og Kenya er AIDS ein sjúka. id er lika vanlig hjá kvinnum og monn um. sum prostituerað sum eru vorðin Hegni Debes Joensen landslækni