týsdagur 22. oktober 1985síða 16

Síða 16 Í seinasta nummarinum av Mondli, id er blað, sum Føroya Forn- minnissavn gevur út, hevur Símun Arge, fornfreðingur, áhuga- verda grein um útgrevsturin, sum gjerdur er í Sandavági. Vit hava fingið loyvi at endurprenta hesa greinina. Fornminnissavnið fekk miðskeiðis í apríl mánaða fráboðan um, at teir undir útgrevstri fyri sethúsum í nýggju útstykkingini uppi í Heygagerði, teir rópa, vóru komnir fram á ymist, ið kundi bent á fornar toftir. Komnir á staðið varð tað skjótt greitt, at so var. Har vóru bæði grótlaðingar, øska, stórar hellur umframt hitasprongt malargrót at síggja. Aftaná royndar- kanning varð avgjert at seta rannsókn í verk. Rannsóknin vardi frá fyrru helvt av mai mánaða og til ólavseku, tá vit góvust fyri í ár. Tá var rannsøknarøkid um 100 m' til víddar. Farið verður undir aftur rannsóknina til várs. Tað er um fyribils- úrslitini av hesi rannsókn her í stuttum skal verða sagt frá. Bústaðaleivdirnar liggja 35 m oman sjóvar- målan, ovast í gomlum bø, millum Mataránna og Heygagerði. Tað vit vita, eru ongar frásagnir um forna búseting á staðnum, og eingi tekin hava heldur verið í lendinum. Skilligt var, at eftir at bústaðurin er frágingin, hevur verið velt á staðnum heilt niður í toftirnar — merkini av veltingarhakanum stóðu eftir í nógvum av laðing- arsteinunum — og hevur veltingin nervað toftirnar í vissan mun. Rannsóknin Tað hevur við rannsóknini til nú m.a. eydnast at stað- festa leivdirnar av tveim- um bygningum, umframt aðrar bústaðaleivdir (sí 1. mynd). Hús Í Bygningurin er 46 m langur og 2,5 m breiður. Hann vendir í ein útnyrð- ing-landsynning. Veggir- nir eru fyri tað mesta grótífyllingarveggir. Har teir eru best varðveittir, eru teir 80-90 cm tjúkkir. Av suðurvegginum eru bert partar av innsíðuni varðveittir. 70 cm breiður durur hevur verið í land- nyrðingshorninum. Gólvið er steinsett við sterri hellum. Í ovara parti av bygninginum eru gólvfláir av eskublandað- ari mold/torvmold varð- veittar omaná gólvhell- unum. Í einum avmark- aðum eki varð farið niður gjøgnum gólvfláirnar. Her eru tad eydnast at skilja út tvær gólvfláir omanå hellunum. Enn er eingin vissa fingin fyri eldstaði. Men í landsynningshorninum er nógv til av øsku og brend- um malarsteinum. Hugs- andi er, at eldstaður hevur verið her í horninum. Einki er funnið, ið gevur upplýsingar um bygnings- konstruktiónir, so sum stólpahol. Hús 2 Beint eystanfyri (oman- fyri) Hús 1 eru leivdir funnar av eðrum bygn- ingi, nevndur Hus II. Hesin er tó ikki so væl varðveittur sum áður um- reddi. Sum er síggjast leivdir av einum norður- veggi, 1,4 m tjúkkur, og einum vesturveggi, Í m tjúkkur. Báðir eru meiri at kalla moldifyllingarvegg- ir. Norðurveggurin gongur niðan í helluna, ið stingur seg oman undan vegnum í útgrevstrargkið. At norðurveggurin er breiðari enn vesturvegg- urin kemur helst av, at hæddarmunurin har er stórur millum inn- og út- síðurnar. Bert uml. 3,5 m av vesturvegginum er 60 em breiður durur. Í dur- inum liggja tvær hellur, sum munnu hava verið trapputrin inn í bygning- in. Gólvið er steinsett við smærri gróti. Beinleiðis gólvfláir omaná steinset- ingini vóru ongar. Tó er heldur nógv eska í tí varð- veitta útnyrðingshorn- inum. Eystureftir (niðan- eftir) er gólvið og harvið bygningurin — avmark- aður av spreingin og grevstri fyri nýggja vegnum. Meguliga hevur bygningurin hildið áfram eystureftir, men hesin partur er tó burtur nú. So- statt ber ikki til at siga nakað um steddina á bygninginum. Dururin leiðir beint vestur (oman) í eitt stein- sett tún, ið er millum bygningarnar báðar. Her hevur sostatt verið trongt skot. Aðrar bústaðaleivdir Norðan fyri umreddu bygningarnar eru aðrar bústaðaleivdir. Talan er um ymiskar ivi- og einlað- aðar grótlaðingar. Laðing- arnar eru tó ikki kannaðar neyvari, og tí ber ikki til at siga, hvussu tær skulu tulkast. Hetta fer vónandi framhaldandi rannsóknin at greiða. Laðingarnar ganga eystur-vestur (oman- niðan) og eru laðaðar niðan í og fram við sjálv- ari helluni, ið her stingur seg oman í útgrevstrar- ekið. Í einum avmarkaðum eki heilt niðan móti hell- uni er nógv eska. Í eskuni er sterri hella, ið er sprongd av hita. Helst hevur einhver eldstaður verið her. Gripatilfarið Skrásettir eru 70 gripir. Lutfallið millum gripir funnir í veltu brúnmoldini og teir, funnir í svartmold- ini, t.e. kulturfláunum, ið knýttar eru beinleiðis at bústaðarleivdunum, er sera javnt. Av gripum, ið funnir eru í veltu brúnmoldini, eru flestir (10) av yngri upp- runa, t.e. krússapottum og steintoy. Næst teimum í negd eru ílatabrot úr føroyskum leiri (7), brot av baksturhellum (6) og krit- pípubrot (5). Talan er so- statt um gripir bæði av yngri og eldri uppruna. Hetta er ikki at undrast yvir, tí sum longu nevnt hevur verið velt á staðn- um í geldir. Velt hevur verið niður í sjálvar toftir- nar, og má hetta hava havt við sær, at forngripir — her verður serliga hugsað um ílatabrotini úr føroyskum leiri, bakstur- Nr. 120 — 22. oktober 1985 500 oO þara tl 500m } Bústaðir i Sandavågi. Yvirlitskort. Í ferhyrningi teir seguliga og í klingru teir forseguligu bústaðirnir. Núverandi kirkjustaðurin merktur við krossi. Fyri 1741 var kirkjustaðurin niðri á bakkanum beint norðanfyri bústaðin á Sondum. Grovari puntar vísa gamla bein um ár 1800. Brotastrikurnar vísa gomlu bygdageturnar seinast í somu eld. Lagt verður til merkis, at umframt teir seguligu, liggja eisini teir forseguligu bústaðirnir við bygdar- getur. Eingjartoftir tó undantikin. 1. á Sondum, 2. á Steig, 3. í Eingjartoftum, 4. Yviri í Toftini, 5. á Straplinum, 6. Innanfyri Heygagerði. 20 m eru millum hæddarkurv- arnar. hellurnar og helst brýnini við, sum hava ligið í toft- unum — eru veltir upp úr teimum saman við eðrum tilfari. Í sambandi við veltingina eru teð borin á bein, og er lítið at ivast í, at tey yngru ílatabrotini og kritpípubrotini eru komin á staðið vid tødum. Verður hugt eftir, hverj- ir gripir ið stava frá kulturfláunum, er vert at merkja sær negdina av heimligu ílatabrotunum (24), sum er nógv stersti gripabólkurin. Talan er um ílatabrot, ið eru dimt brún á liti. Flestu eru síðubrot, sum í miðal hava verið 9,4 mm tjúkk. Tey vísa, at íletuni hava havt reystar síður. Tramarbrot- ini vísa, at tromin hevur verið sneidd beint av. Í tveimum førum er sjálv tromion heldur tjykkri enn síðan. Bert í einum feri er tromin eitt sindur inná bend. Eittans botn- brotið er funnið, og er tað av ílati við slettum botni. Líkt kundi sostatt verið til, at tey ílet, sum vit her hava funnið brot av, hava verið spannskapað. Tó er ov tíðliga at siga nakað neyvari hesum viðvíkj- andi (sí 2. mynd). Harumframt vórðu funnin brynisbrot úr gliturfløgu. Giliturflega finst ikki her á landi, og má tí vera innflutt vera. Hesin gripabólkur er van- liga millum teir sterstu í fornfreðiligum rannsókn- um her á landi. Men í hesum førinum eru óvan- liga fá brýni funnin. Hin- vegin er líkt til, at teir á hesum staði hava nýtt ein heimligan stein — tver- ' grýti — til brynisstein. Tvergrýti er at finna í eini gongd beint oman fyri bygdina. Tvergrýtissteim - er funnin, ið uttan iva er nýttur sum brýni. Á einum staði í toftaleivd- unum lá ein lítil dungi av tvergrýtissteinum, ið er borin til bústaðin, og sum teir mugu hava havt ætlanir um at nýta til eitt- hvert. Hvert sum er — væl ber til at nýta hann at brýna á. Eisini vórðu funnin fleiri brot av baksturhell- um. Hetta eru útvið 1 cm tunnar plátur úr fitisteins- fløgu. Á báðum síðunum eru hegdar ella slípaðar klænar, javnfjarðar foyrur (rípur), ymiskar til longd- ar, men ikki neyvari sam- skipaðar (sí 3. mynd). Baksturhellurnar hava havt avrundað, ovalt skap, og hava í Noregi verið nýttar til at baka flatbreyð á. Har vísa nýggjari kanningar, at allar tær norsku bakstur- hellurnar eru hegdar úr sama fjalli á Hardanger- leiðini. Brot av baksturhellum