týsdagur 22. oktober 1985síða 17

Demi um brot av baksturhellum. Í Á A eru funnin víða hvar í fornfreðiligum rannsókn- um í Feroyum. Av tí at rá- evnið, ið tær eru úr, ikki finst í Feroyum, hevur verið hildið, at tær, eins og brýnini, mundu vera inn- fluttar, helst úr Noregi. Kanningar hava nú víst, at baksturhellubrot úr Feroyum eru av sama uppruna sum tey norsku. Tað, at fólk her á landi fyrr hava nýtt bakstur- helli, er vitnisburður um, at flatbreyð er nýtt til matna. Hetta kenna vit ikki til í seinni tíð, ella tí sum vanliga verður nevnt tí gamla bóndasamfelag V ðe ra hann seinr Umframt her reddu funnið teir um gripabólkar, varð brot av vaðsteini og bronsubrot, ið helst stavar frá einumhverjum ílati. Tíðarfesting Tíðarfestingin av føroysku unum er ikki uttan vans- ar. Størsti vansin er ofta tann, at gripatilfarid av heimligum uppruna er so einshåttad, at tad væl kann hava verið nýtt i øld- ir. Ti er torført at nyta tad til tíðarfestingar. Stóru býarrannsóknirnar i Noregi eftir seinna heims- bardaga hava givid møgu- bústaðaleivd leikar fyri at seta upp tíðarreðir | fyri ymsar gripabólkar har. Hetta gevur okkum høvi til at knýta gripir, ið mettir verða at vera av norskum uppruna, funnir í Feroy- um, til hesar tíðarreðir, sum sostatt kunnu vera leiðbeinandi fyri okkara tíðarfestingar. Baksturhellurnar, ið sum áður umrett eru inn- fluttar úr Noregi, verða har tíðarfestar til miðeld ikki eldri enn 1050-1100. Yngsta vissa umreða í skrivaðum heimildum av baksturhellum er frá mið- skeiðis í 1500-árunum. Esini er funnin hópur av malarsteinum, ið lógu spjaddir víða um í rann- søknarøkinum. Hesir hava skilliga verið í eldi og eru hitasprongdir. Slíkir hita- sprongdir malarsteinar eru heilt vanligir at finna í fornum bústaðaleivdum her á landi. Mett verður, at hetta eru malarsteinar, sum eru upphitaðir í eldi, og sum síðan verða lagdir í ílet við einumhverjum logi. Hetta fyri at legurin kann verða upphitaður uttan at sjálvt ílatið kemur í samband við eldin. Hesin upphitingar- háttur er væl kendur i øll rÅ a he te t )r x x I 1 [ erlsini at hava I huga I bandi vid tidarfestingar spurningin Býarrannsóknirnar Noregi hava víst, at kóki- steinar mest eru at finna í fláunum frá tíðliga í mið- eld. Tó er ymiskt ið bendir á, at úti á bygd í eitt nú Norðurnoregi eru teir at finna longur upp í midøld Hinvegin eru teir ikki funnir í eftirtrúbótarflá- unum. Verður tí sagt, at kókisteinar har hoyra mið- eldini og tíðindi henni til. Har hitasprongdir mal- arsteinar eru funnir her á landi — her verður ikki hugsað um beinleiðis forn- freðiligar rannsóknir, men meiri um ymisk grevstrar- arbeiði, ella har teir síggj- ast at vera ruddir úr bakk- undan anum niðri í fjøruni hevur verið vanligt at taka teir sum tekin um forna búseting á staðnum Tíðarfestingin í Noregi tykist samsvara hesum sjónarmiði, og gevur okkum eina ábending um tíðarfesting til midøld. Millum teir gripir, ið eru av heimligum uppruna, og sum við vissum fyrivarni kunnu hjálpa okkum eitt sindur á leið tíðarfest- ingini viðvíkjandi, eru ílatabrotini úr feroyskum leiri. Grundað á ta vitan — Símun Arge, fornfreðingur um enn hon er lítil — vit í dag hava um heimligu ílatagerðina, mugu vit halda fyri vist, at hon er miðaldarlig Hvussu tíðliga í tíðini, fólk her á landi eru farin undir at evna ílet úr leiri, er eingin vissa fingin fyri enn. Ikki er tó ov nógv sagt, at tílíkt virki er farið fram longu tíðliga í miðeld. Í bók síni um Feroyaferðina í árunum 1781-82 skrivar Svabo, at leirílet verða gjerd í ávís- um bygdum, serliga í Leir- vík og úti i Koltri. Tað tykist sum, at tá hevur føroyska leirílatagerðin ikki verið vanlig longur Men tá hevdu feroyingar eisini aðrar meguleikar at ogna sær ílet av leiri til mong ymisk endamál, nevniliga reyðveruna sum hevði tikið seg upp í lond- unum fyri sunnan: krússa- pottar, fet og pannur, og sum vórðu innflutt til landið í stórum negdum Samanumtikið má sig- ast, at hóast gripatilfarið er einsháttað og enn ikki so rúgvismikið, so talar gripaheildin greitt fyri eini tíðarfesting av bú- vera bvød rustirnar og tey i stu husini eru komin vestan fyri Storå. Av ti at máað er undan bakkanum á Sondum, er laðað upp undir hann. Ti hevur eisini sum frá leið verið neyðugt at flyta bæði hús og kirkjustað niðanfrá. staðaleivdunum innan fyri Heygagerði til miðeld kanska hámiðeld Tad er av týdning at eingir gripir av yngri upp runa eru funnir í kulturflá unum. Hinvegin eru eingir gripir, sum benda á serligt elli, og sum kundu hálað tíðarfestingina longri aftur í tíð Sum tað er framgingið, er tíðarfestingin einans grundað á fornfreðiligt tilfar. Framhaldandi rann- sóknin fer at leggja dent á at fáa til vega náttúru- freðiligar kanningar, til tess at tíðarfestingar- spurningurin verður við- gjerdur á breiðari grund- arlagi Verður hugt at gripatil- farinum sum heild, verður lagt til merkis, at gripa- bólkar, sum annars mugu sigast vera vanligir í forn- um bústaðaleivdum her á landi, eitt nú ílatabrot úr fitisteini, og renlar evnaðir úr ymiskum tilfari, enn ikki eru at finna millum teir her umreddu gripir Kann tó vísa á, at tá Sverri Dahl í 1956 rann Framhald á síðu 18