hósdagur 23. januar 1986síða 9

Nr. 9 — 23. januar 1986 Sida 9 Kina å veg inn i eina nyggja tid Deng Xiaoping »årsins maður< hjá Time tíðarrit- inum Edvard Jónson skrivar: „Marx situr í himlinum og hevur eina øgiliga makt. Hann sær, hvat ið vit havast at, og honum dámar tað so avgjert ikki. Tí hevur hann revsað meg við at gera meg deyvan.« Tað var ovastin í Kina, Deng Xiaoping, ið segði hesi orðini seinasta ár. Sjálvandi var hetta bert skemt — Deng, ið er 81 ára gamalur, var deyvur longu áðrenn hann var tann valdamesti maðurin í Kina, og tað er eisini ivingarsamt, um hann trýr uppá himmalin, ella at Marx hevur nakað vald har. Deng, ið stýrir sterstu tjóð í heiminum (íbúgva- tal: stívliga ein milljard), er eisini tann hugmynda- ríkasti og djarvasti oddamaðurin í tí marxistiska partinum av heiminum. Hann hevur nú av sínum eintingum leitt Kina inn á heilt nýtt spor, ið kann fullkomiliga umskapa tað kinesiska samfelagið. Tann nýggja skipanin, hann er við at menna, antin skúgvar til viks ella stendur ímóti nógvuma av teimum lærum, ið marxistar halda fast við, ser- liga tann sovjettiska útgávan av marxismuni. Fyri hetta stórfingna bragdið varð Deng valdur sum »årsins madur« av amerikanska tidarritionum Time fyri seinasta ár. Á odda fyri nýggjari kollvelting Deng hevur gingið á odda fyri nýggjari kollvelting í Kina — kollvelting, ið blandar tættir, sum tykj- Ungdómar í Peking Nýmótans hotelbygningar við Kinamúrin ast sínámillum ósemjandi, ið hvussu er innan fyri marxistiska hugmyndafreði: ríkis- og einkaogn, miðsavnan og marknaðir, ið kappast sínámillum, politiskt einaræði og avmarkað fíggjar- og ment- anarligt frælsi. Alt hetta tykist mestsum vera ein roynd at samanbinda kommunismu og kapital- ismu. Henda roynd er sjálvandi ikki uttan hættu. Tað er meguligt, at úrslitið av hesi samanblanding verður ein egiligur fíggjarligur hurlivasi. Tað er eisini meguligt, at gongdin vendir aftur til avbyrg- ingina og mentanarligu fanatismuna, ið ráddi í Kina undir Mao Tse-tung. Men Deng tykist óvik- andi í sínum vilja at fáa hesa friðarligu kollvelt- ingina at virka. Stórbroytingar Sum dømi um broytingina kann nevnast, at bendur kunnu nú dyrka ta jarðargreði teir vilja, og teir hava eisini loyvi at stovnseta einkafyritøk- ur. Umleið 80% av íbúgvunum í Kina liva úti á bygd. Deng vil eisini broyta og menna stórbýirnar og fáa stjórarnar í teimum rikisriknu fyritøkunum at fara fram sum ágrýtnir kapitalistar. Tað, sum Deng vil, er stutt og greitt at føra Kina út úr teirri niðurundirkomnu steðuni, landið hevur verið í alla hesa eld, og gera tað til ein nýmótans stat, ið er fíggjarliga og mentanarliga kappingarferur við framkomin lond í heiminum. Um hesar royndirnar hjá Deng eydnast, fer tað at fáa sera vittfevnandi og gjøgnumtreingjandi av- leiðingar fyri allan heimin. Um so verður, kann roknast við, at Sovjetsamveldið, ið altíð hevur ræðst Kina, gerst uppaftur ræddari, um hendan marxistiska trúvillan sigraði. Kommunistar um allan heim hevdu eisini hómað eitt alternativ til ta miseydnaðu sovjettisku marx- ismuna. Nógv av grannalondunum hjá Kina, t.d. Taiwan og Suður-Korea, hevdu fingið ein handils- felaga í staðin fyri ein politiskan fígginda, men samstundis hevði ein fíggjarligur pinkulingur gjørdist til ein handilsligan risa. Og tað, sum kanska er mest umráðandi: USA og Vesturheim- urin høvdu kenst við ein marxistiskan stat, ið tey kundu livad vid og i summum førum enntå fagnad. Kenna ikki landid aftur Deng hevur longu broytt ta dagliga livid i Kina meira enn nakar annar leidari i heiminum hevur gjørt i sinum heimlandi. Utlendingar, ið nú vitja Kina, kunnu næstan ikki trúgva, at hetta er sama landið, teir vitjaðu fyri 5-6 árum síðani. Handlar- nir standa at bresta av verum av ellum slag; fitt lítil hús eru reist allastaðni, og fjølbroyttur býar- ídnaður blómar.æ Kinesarar eru meira enn nakrantíð opnir fyri ár- inum uttanífrá, alt frá rock-tónleiki til teldu-tekni. Teir intellektuellu eru, sum Deng, ótolnir, tá talan er um hugmyndafreði, og tosa uttan himpr um, hvussu nógv av hugmyndafreðini kann blakast burtur til gagn fyri skjótari vøkstur. Pláss í segubókum Sovjettisku leiðarin Gorbachev, hóast frammaliga í tíðindum alt seinasta ár, kann ikki einaferð byrja at meta seg við Deng, tá talan er um praktiska ávirkan. Tær broytingarnar, sum Deng longu hevur avrikað í Kina, eru nógv framfúsari og meira víttfevnandi, enn nakað, sum Sovjett-sam- veldið hevur sæð higartil. Tíðarritið Time sigur í grundgevingini fyri titlinum „ársins madur«, at sum tann einasti av heimsins leiðarum hevði Deng tryggjað sær pláss í teimum segubókum, ið verða skrivaðar næstu eld. Deng Xiaoping. ársins maður