hósdagur 22. mai 1986síða 9

Nr. 56 — 22. maí 1986 eftir samdust um at siga: „Eitt kjarnorkukríggj kann eingin vinna og skal tí ongantíð bresta á, = so vóru vit komin sera langt, og so kundu vit sett okkum at bíða eftir endaligu semjuni, sum má verða burturbeining av slíkum vápnum, sum ikki kunnu og mugu nýtast kortini, men hetta vit ikki gera. Sum rvnt er tydningar- mugu trýstið sera mikið, tí tíðin er knepp Dagligi vandin fyri mis tekum, óhappum, sum seta maskinuna í gongd, Ja misskiljingum, sum útloysa automatisku skipanini fyri mót- tiltøkum ella hevndartil- tøkum, er so storur, at vit als onga tíð hava at geva ut. Rakettin á Norður- sælandi, sum legði nekur summarhús í oyði, sovjet- iska venjingarrakettin, ið fleyg yvir Finnland og Noreg og síðan brast í Barentshavinum, atom- bumbuvanlukkurnar Í Thule og Meðalhavinum og annars tey mongu óhappini í USA og Sovjet sýna, at tað er »eydnan meira enn skilið<, tá stór- vanlukkur ikki spurdust burturúr. Alitið til at menniskjan við sínum tekni hevur niðurbundið tær ræðuligu kreftir og ta oyðandi orku, sum vápnini goyma, er minkandi, og óttin fyri, at hon ikki kann stýra hesum kreftum, tí eftirlits skipanirnar eru flektar og fjøltåttadar, at vandin fyri mistekum gerst sterri og sterri, fleiri vápnini verða í tali og sniði, er vaksandi. Vit, sum eru uttan fyri tey fimm londini, ið eiga hver sín knett at útloysa leðingarnar við, mugu tí framvegis streingja á, at ítekilig úrslit nú spyrjast burturúr tí nógva tosi Hvat kunnu vit í Feroyum gera? „Vit eru so smá, vit eru so få, vit muna so lítið“, er ein vælskiljandi hugs- unnarháttur. Og tað er rætt, vit skapa ongi úrslit einsamell, og vit ávirka sera lítið. Okkara løgtingssam- tyktir standa har, vit røkka bert at fremja tær, um aðrir vilja medvirka. Hin seinasta um Før- oyar sum kjarnorku- vápnafrítt eki eigur snegt sagt bert virði, tá hon hevur gingið allan teinin tilMoskva, New York, Paris, Í ondon og Peking, sum skulu veita tær trygdir, ið treyta nyttuna í samtyktunum sum friðarvarðveitandi tiltek. Kortini eru vit í hesum spurningi í eini serstødu, sum ger, at vit saman við hetlendingum, íslend- ingum og grenlending- um noyðast at hava ein virknan leiklut, skulu meguligar samtyktir um kjarnorkufri eki ikki økja vandan í tí eki, vit eru partar av Vit mugu tí vóna, at tann > parlamentarikara- fundur, sum skipaður varð i Keypmannahavn i november i fjør, heldur og kemur at årslit, sum stigtak fram bera verulig tíðin líður og en av arunum Anker Jørgensen hevur ætlanin er at fara vidari i hesum åri Helst verða tilnevndir fastir limir í eina nevnd at kjarnorku- agt, at viðgera vápnafríu ekini Hugsjónin um Norður- lond sum kjarnorku- vápnafrítt eki er sera dámlig, og saman við eini fyriskipan um eina breiða atomvápnafría geil oman igjøgnum Europu til eitt annað kjarnorkuvápna- frítt eki á Balkan kundu fyrstu stigini til eina broytta atomvápnastrat- egi verið tikin, tí tað er helst viljað og tilvitað, at bæði stórveldini hava dubbað ekini báðu megin merkini so við rakettum og taktiskum kjarnorku- vápnum, at tað er mest sannlíkt, at atomvápna- vígvellurin gerst Europa, so tjóðirnar í USA og Sovjet so frægt sum meguligt sleppa undan geislingunum og hinum ræðuligu fylgjunum. Men nú vita vit, at hesum sleppa tær ikki undan Henda dubbingin er sera vandamikil, tí hvat er í at velja, um Sovjet við sin1i vvirvåg av her monnum og útgerð fer vesturum? Móttiltakið, ið vestan- veldini hava bygt upp, er tey sonevndu taktisku kjarnorkuvápnini Hvat útloysa tey í triðja umfari og so framvegis? Tí er skilagott at royna at styrkja álitið til, at londini vilja friðin við at virka fyri, at sonevnd kjarnorkuvåpnafri øki verða skapt bådumegin við og at tey lyfti, sum skulu fylgja við, fáast til vega. Síðan kunnu vón- andi avvápnaðarsam- ráðingar so líðandi víðari minka um vandan báðu- megin við. Hesin politikkur — verður hann veruleiki, uttan at lordin í Atlants- havi eru við — goymir fyri okkum tann vanda í sær, at trýstið á okkara eki økist, soleiðis at vit strat- egiskt fáa enn /sterri áhuga. Ikki hesi smáu landaøkini, men sjógkini ímillum londini og luftin yvir hesum sjøøkjum. Kravið um rætt til at ferð- ast frítt undir hesum sjógvi og omaná og tol at flúgva frítt í hesum lofti verður sterkari, tá vápnini í Europu eru minkað, og vápn tí skulu fáast fram åigjøgnum hesar geilir millum Hetland, Feroyar, Ísland og Gren- land. Vit kunnu tí ikki sleppa Frá friðargonguni hinum Norðurlondunum undan samábyrgd við okk- um, soleiðis at tey skapa skipanir fyri síni landaøki uttan at fáa til vega greiðar avtalur um, hvat gerast ma á sjóskinum ímillum Norðuratlants- havslondini. Tað er helst órealistiskt at hugsa um hesi sjoøki sum fullkomiliga kjarn- orkuvånpafri eki, har eingin flogberi, ongin kjarnorkukavbátur og ongin rakett má flytast, men so mikið týdning- armeiri er tað, at vit vegna hesa sersteðu royna at taka lut og royna at skapa fatan fyri tí lívsneyðuga í, at vit ikki verða sett út um tær skipanir, ið kunnu smíðast, og tær avtalur, ið kunnu gerast. Okkara eki skulu tí við í avtalurnar. Sum nevnt taka vit — tað vil siga legtingið — fult og heilt undir við hugsanunum um kjarn- orkufrí eki, men vit hava serlig áhugamál. Fyrst og fremst taka vit undir, tí vit meta, at ein slík gongd kann gerast eitt álitis- skapandi tiltak, sum gongur undan veruligum tiltøkum til avvápnað. Vit eru sjálvsagt ikki so bláoygd, at vit meta slík eki at hava serligan strategiskan týdning, tí trygdin røkkur ikki longur enn álitið til, at kjarn- orkuvápnaveldini halda lyftir og skrivaðar av- talur, og vit vita jú, at onki kriggj er brostið á uttan -brotin lyftir og brostnar sáttmálar. Kortini eru kjarnorku- vápnafríu ekini rett stig á leiðini pi". 2. hvitusunnudag Nevndi tey mongu kríggj, sum áhaldandi verða stridd um allan heim, men sum gerast so gerandislig í huga okkara, at vit koma í sama vanda sum tey medmenniskju, ið taka lut í hesum døgum, nevniliga iskjansliga at missa vónir nar, at gerast køld og lika- sæl menniskju, har tær betru kenslurnar sum kærleiki, medmenn- iskjansligheit, idealir og framtíðarvónir verða brýnd burtur úr huga- heimi okkara. Vaksandi talið av valds- gerðum og hin ekti harð- skapurin í okkara londum kundi verið tekin um hetta, men latið okkum berjast ímóti hesum og heldur nýta tey óhugna- ligu demini til at herða okkum í stríðnum ímóti ófrælsi, tervandi demo- kratii og kúgan. Um dagarnar bar svenskur lækni tíðindi úr Afghan- istan um krígsbrotsgerðir framdar av sovjetsikum hermonnum, ið menniskj- ansliga eru kroystir heilt út i útjaðaran av ti, sum mannasinnið goymir. Hann segði frá um handteku av bernum, pín- ing og avrættan av bern- um í smábygdum, har for- eldrini ella næstringarnir ikki orkaðu at keypa tey leys fyri pening. Slíkt sum bert kríggið sjålvt ber í sær, og sum ikki er tilviljað av stjórn- unum. Danska sjónvarpið hevði hóskveldið sending um tær brotsgerðir, sum USA fremur í Nicaragua, har CIA fremur eitt privat bar- menn- kríggj, sum kongressin og senatið hava bannað og CIA hevur soleiðis sett amerikansku parlament- arismuna út av spælinum Sambært hesa sending er væntandi, at altjóða- rætturin í Haag kemur at dema USA sekt í hesum valdsgerðum. Hetta vóru bert demi um, hvussu langt út í vitloysi mannaættin kann verða rikin, tí hon ger ov lítið til at fremja semjur ímillum tjóðir, lond og politiskar skip- anir. Lat meg nevna annað dømi, sum kanska kann roynast fyrbyrgjandi, so nytta fæst burturúr. Hugsi um trupulleik- arnar við at skapa trygd fyri, at menniskjan hevur tamarhald á teknini. Tjernobyl-vanlukkan er ein sera álvarsom ávaring av hesum slag. Vónandi kann henda geislingar- spjaðing okkum er fyri í dag tryggja betri eftir- ansni framyvir. Hesa ferð hendi óhappið eystanfyri, og ikki er frítt, at onkur vil misbrúka tað politiskt, men tá vit minnast Windscale í Bret- landi, har 3 menniskju doyðu í 1957, og har síðan 39 við vissu eru deyð av fylgjunum, og tá vit minnast Trí-míla oynna, er als ongin grund til at gera politikk burtur úr slíkum. Heldur er at taka allan spurningin um kjarnorku upp til nýggja umhugsan. Er tað neyðugt, at hon skal verða mannatænari, ella kunnu vit lata vera? Í hvussu er, ber til at sleppa undan, at hon er tvey síða 9 mannaoyðari í okkara At dubbingarsnyrilin tykist uttan enda fáa vit nú aftur fesk demi um Tað sigst, at NATO lond ikki hava framleitt kemisk vápn síðan 1969 Ti sigst Sovjet at hava fingið fyrimun. Nú skulu so nýggj kemisk vápn ger- ast, og giftgranatir leggjast upp í Europa Hesar goyma evni í tveim- um rúmum, og tá hol gerst ímillum, fæst eitur til vega, sum virkar 50 km til allar síður. Vit eiga eisini at gera vart við okkum móti slíkum erskapi, hóast okkara redd er klæntra- slig og veik. Eg havi frætt, at >Fólk fyri fridi« umhugsa tiltøk, sum betri gera vart við okkara áhugamál, eitt nú fyriskipan = av friðar- seminari ella onkrum tílíkum. Nú er tað helst so, at tit hjá mær sóknast eftir onkrari politiskari tilsegn um stuðul til slíkt. Slíkt havi eg íkki heimild at veita, men út frá tí veruleika, at allir flokkar taka undir við parlamentarikaratiltakin- um og helst vilja luttaka framyvir, haldi eg ein kann meta, at eitthvert skilagott tiltak vil verða umhugsað vælvildarliga hjá ellum politiskum flokkum í dag. Eg byrjaði við at minna á, at ST hevði lýst 1986 vapnum friðarárið, soleiðis at vápnamilliardirnar verða nýttar teim lýðandi og sveltandi at gagni.