hósdagur 22. januar 1987síða 22

Síða 22 Tað má gerast eitt drúgt arbeiði: Í málneyndina mugu setast minst tvey konufólk. Javnsteðis- nevndin má taka sær um reiggj og átala, at mis- munur verður gjerdur á monnum og kvinnum í starvssetanum, á arbeiðs- marknaðinum sum heild og í málinum. Og ikki minst mugu kvinnurnar sjálvar, eitt nú í politisku flokkunum, gera meira vart við seg. Hetta skal til fyri at fáa málið at verða eitt mál fyri ell, kvinnur og menn. Tað er ein niðursteða eftir at hava lisið bókina >Fær- øerne, sprog og kultur«, ið Kirsten Didriksen hevur skrivað. Bókin er ein lys- ing av støduni hjå kvinn- uni i Føroyum — við mål- inum sum grundarlagi. Kirsten hevur umskrivað bókina út frá serritgerð síni um sama evni á Árhus Universiteti. Kirsten heldur seg til ta granskingina, ið sigur, at málið endurspeglar sam- felagsmynstrið. Málið sig- ur tí eisini nakað um leik- lutin hjá kvinnunum í samfelagnum. Og við at kanna málið sæst lítið til kvinnurnar. Tær eru ósjónligar. Bokin byrjar við eini samfelagslýsing av Feroy- um, við hevuðsdenti á við- urskiftini hjá kvinnuni. Síðan gongur Kirsten mál- teoriina ígjegnum, og seinasti partur av bókini eru dømi úr føroysku blød- unum og viðmerkingar frå fólki år politisku flokkun- um og frå Kvinnufelagn- um í Havn. Eisini verður greitt frá málnevndini, javnstødisnevndini 0.0. Samband er millum mál- ið og umsteðurnar hjá kvinnunum. At kvinnur- nar hava torferari við at fáa sterv enn menn, at færri kvinnur enn menn fáa hægri útbúgving, at tað framvegis verður hild- ið at vera uppgávan hjá kvinnuni at fáa bernini ansað. Og fordómar og vanahugsan. Tað eru ikki kvinnurnar, sum stíga fram við meiningum. Tær avgera ikki, hvat hevur týdning í samfelagnum. Teir halda og valda Hetta sæst aftur í málin- um. Kirsten hevur í lýsing síni kannað føroysku blød- ini eina tilvildarliga viku í 1984 og hugt eftir mál- burðinum. Kvinnurnar eru so at siga ikki til. Sjálvt vit, sum dagliga fá- ast við at skriva og kanska eisini kenna og góðtaka sjónarmiðini hjá Kirsten, øtast av dømun- um, ið hon dregur fram. Vit detta sjálvar av og á í veitina, so fastgrógvin er málburðurin. Menn halda og valda. Jóngerð Purk- hús er fíggjarmálaráð- harri, Harin Kjelbro leg- Ingeborg Hinar kvinnurnar hoyra vit lítið tingsmaður, Vinther formaður. um. Við at fylgja rættskriv- ingini slepst ikki undan av og á at gera mismun í mál- inum móti kvinnum. Eitt nú tá vit umreða kvinnur í ymsum stervum, tí tey flestu stervini hava kall- kynsheiti. Skal javnstøda vera í málinum hesum við- víkjandi, má málið broyt- ast. Sjálv haldi eg tað vera rætt i summum førum at víkja frá rættskrivingini fyri at sleppa undan at umreða kvinnur sum teir. Nógvar vendingar stava frá fornmálinum. Saman- setingar við mans- og manna-. Málfreðingar brúka altíð sum undan- førslu, at maður í fornmål- inum var tað sama sum menniskja. Men tað er ein farin tíð, ein maður er ein maður, eitt menniskja eitt menniskja. Vit liva í eini aðrari tíð. Sjálvandi verð- ur tað ikki gjert eftir ein- um degi, men skulu vit hava javnstødu í málin- um, mugu vit lúka burtur og seta nýggj orð í staðin fyri orð sum manngarð, mannahugsan umframt allan annan mannamun. Kirsten hevur tosað við menn og kvinnur í teimum politisku flokkunum. Í øll- um flokkum eru kvinnur- nar í minniluta. Fleiri kvinnur eru bara limir sum kona mannin. Kirst- en finst at flokkunum, tí teir allir gera ov lítið fyri at halda kvinnunum til í tí politiska arbeiðinum. I stadin fyri at luttaka i pol- itiska ordaskiftinum, gera kvinnurnar kaffi. Tad er tó munur á flokkunum. Jú longri til hegru, jú minni er fatanin av, at kvinnur- nar hava rætt til at hava lent arbeiði uttan fyri heimið, og at barnaansing átti at verið ein sjálv- fylgja. Sum ein reyður tráður gongur aftur í øll- um flokkum, at kvinnur- nar verða stillaðar upp mest til pynt, og kanska er tað skomm ikki at hava kvinnur á listanum. Hver veit, um tær ikki kunnu Kvinnurnar vilja eisini hava orðið FÆRØERNE SPROG & bjarga flokkinum nakrar atkvødur, men fåa tær nógvar, eru tær ein hótt- an. Sosialurin frægast Kirsten leitaði í teimum føroysku blødunum og teir fægstu mismunirnar millum kynini fann hon i Sosialinum. Sosialurin hevur eisini tær flestu greinirnar um viðurskifti hjá kvinnum. Kirsten heldur orsekina vera, at javnaðarkvinnur eru lut- falsliga virknar — ið hvussu er í mun til hegra- flokkarnar. Sosialurin hevur heldur ikki bara blaðmenn. Og eg kann legfgja aftrat, at tað finn- ast blaðmenn, sum hava í huganum, tá teir skriva, at kvinnur eru til. Tjóðveldiskvinnur eru minst líka virknar, sum javnaðarkvinnur. Hvussu ber tað so til, at Kirsten fann tey flestu dømini um mismun millum kynini í málinum júst í Fjúrtanda, málgagninum hjá Tjóð- veldisflokkinum? Kirsten heldur hetta hava sam- band við, at flokkurin í so nógv ár hevur havt ein mann sum leiðara, sum hevur orðað sjónarmiðini hjá flokkinum. Ég vil tó halda, at orsekin minst líka so nógv er, at tað eru stór orð at tosas um tjóð- veldi. Politikkurin byggir á orðavalið hjá tjóðskap- arrersluni, tí gomlu, sum menninir orðaðu fyri 100 árum síðan. Um fedrar- nar, vit eru feroyingar, menskir = menn o.s.fr. Vendingar frá tí tíðina verða altíð tiknar fram og seta seg lætt í málið. Meira enn ein maður hev- ur ábyrgdina av tí. Nøkrum atfinningum haldi eg vera rætt at koma við móti lýsingini av Fer- oyum. Tað skilst, at sam- felagslýsingin er gjørd út frá steðuni í 1984 Tá kannaði Kirsten eis- ini bleðini. Hon nevnir, at vit liva í krepputíð við ar- beiðsloysi og tílíkum. Arið eftir gjørdi hon samreður- nar. Kirsten kundi ikki vita frammanundan, at um tað mundið hendi ein stór broyting í Feroyum, við tað at í staðin fyri at hava arbeiðsloysi, bleiv knappliga brúk fyri øllum arbeiðshondum. So nógv er steðan broytt, at til val- ið í 1984 gav tað atkveður at tosa um heimið, har kvinnur og bern áttu at vera, meðan arbeiðspláss- ini nú rópa neyðarróp eftir ellum, sum kunnu arbeiða, ikki minst trýtur flaka- virkjunum kvinnur. Sjálvt tær smáu kommunurnar hava dagrektarskipan. Tða er ikki ljótt longur. Tann samfelagsliga lýs- ingin átti tí at verið endur- skoðað í eini bók, sum varð givin út fyri góðum mánaði síðan. Tað hevði gjørt bókina meira verda, sjálvt um tað neyvan hev- ur ávirkað málið eftir so stuttari tíð. Logtingsmenn spilla Tað verður nevnt, at bara ein kvinna situr í legting- inum. Júst hetta haldi eg hava nógv sterri týdning enn bara at vera eitt demi um, hvussu lítið kvinnur- nar eru umboðaðar. Tað er ikki bara tað, at menn næstan einsamallir taka avgerðir. Tey longu og drúgvu orðaskiftini verða ógvuliga ofta fest á band og útvarpað. Harvið streyma kvinnufígginda- ligur hugsanarháttur og málburður við mismuni út til hvert hevd í landinum. Hvussu nógv orðaskiftini ávirka, kann prógvast við ellum teimum vánaligu løgtingsmåliskunum, ið festa seg í málið, og sum onnur skjótt taka til sín. Sum áður nevnt hevur Kirsten i blødunum funnið demi um mismun eina til- vildarliga valda viku Einki er at ivast i, at vit framvegis kundu funnið líka nógv. Til kunningar og kanska eisini til undir- hald kunnu nevnsat nekur demi, sum Kirsten fann í blødunum: »Fuglafjardar Arbeids- mannafelag helt 50-åra veitsluna i henni (høllini), og var henda veitsla væl- eydnað, og tað skulu teir eiga, at hellin varð sera væl umgingin.« (Hver mundi rudda og vaska???) >Vit hava nú lurtað eftir legtingsmonnunum. Ja, hvat skal ein siga, eru hetta menninir, sum vald- Nr. 9 — 22. januar 1987 ir eru av fólkinum?< „Til nýggjan formann var vald Gunnleyg Dur- huus.« „Hetta er jú mannagongd.« vanlig Ger mun i fyrsta umfari Tad er ikki bara sum at siga tað at broyta málið. Og viðhvert kann tað hava eitt endamál at gera mun. T.d. eru tað ógvuliga nógv heiti, ið enda við - maður. Sjálvandi er tað rætt í staðin at tosa um - fólk. Men so leingi sum kvinnurnar eru í minni- luta, er tað kanska rættari at nevna stervini ávika- vist -kvinnur og -menn, tí harvið káva vit ikki út yv- ir tað skeiva býtið. Hetta er fyrsta vísinda- liga lýsingin av sínum slagi av feroyska málin- um, og hon er kærkomin. Eg vildi tó ynskt, at bókin var á feroyskum, so hon vendi sær til fleiri feroy- ingar og gjerdi enn sterri gagn. Ikki tí, bókin er lett at lesa og skilja. Og ellum, sum fáast við mál, monn- um og kvinnum, mæli eg til at lesa bókina. Samd ella ikki, tú fært kortini nógv at hugsa um. Kirsten Didriksen: Fær- øerne, sprog og køn Utgevari: Husets Forlag, Arhus, 1986 Kostnaður: 147 krónur Randi Jacobsen TRYGGINGAR UMBOÐS STOVA HOYDALSVEGUR 6 TLF 1 5222 MEIMA TLF 1 2940 ÚTSTOYT Esmar Simonsen 3813 Fuglafjørdur FU i á Í FO #