hósdagur 29. januar 1987síða 9

Nr. 12 29. januar 198 EEK imdøm! i ringt fyri fyrstu ferð i Før heilt ókend fólk klamsað niður á tað hvíta avíspappírið og hund- er í Feroyum at hjúkla um sitt og at vara seg fyri at koma út orð. Nú vóru ova segu dálkað fyri eygunum á ellum Ferova fólki Henda kollvelting í foroyskari blað segu hevði tvey endamál. Annað enda- málið var at ræða tann einstaka feroy ingin, serstakliga hann, sum hevði eina sjálvsteðuga politiska áskoðan. Tú hevði sum varhugan av, at Dagblaðið — eftir at tann nýggja blað- stjórnin tók við mátti vera ein av landsins størstu sleyigsentralum Sleygisegurnar, um persónlig viður- skifti hjá fólki, spríktu úr tí mesta av ti, sum stóð í bladnum, hugleiðingum, lesarabrøvum og fyrst og fremst bak- síðuni. Setti onkur førovingur sina hugsan á prent, var Dagblaðsins and- ikki eitt sakligt sjónarmið, men brigsl um jerð ella slekt ella onnur per- sónlig mál. Endamálið var at hótta tann frílynta feroyingin. Vágar tú tær at hava eina meining, so vita vit nakað um teg ella pápa tín ella abba tín Henda kósin hevur verið við til at dálka og køvt alt veruligt politiskt og mentunarligt orðaskifti i Foroyum tey seinastu tólv árini Hitt endamálið var meira áhugavert, tí tað sigur nakað um eitt streymskifti í Feroya búskaparligu og mentunar- ligu segu. Í stuttum ber til at siga, at fyri at fáa selt Dagblaðið, var tað neyð- ugt at gera feroyingin, hansara ger- andisdag og trupulleikar, til eina hand- ilsveru. Tíðindi og sleygisegur um fólk, sonn ella ósonn, sum oftast bólgna út um alt sømuligt mark, vóru sett í blaðið, sum agn. Á búskaparlig- um máli eitur hetta reificatión. Tað, sum er livandi, endaleyst og fylt við anda, verður umskapað til eitt ting, deytt og vanærað. Feroyingurin var sum menniskja og skapningur Í blaðfólkanna eygum ikki longur til Hann var degraderaður til at vera eitt amboð, hvers hevuðsendamál var at vaksa um upplagið á blaðnum lesari svar Nú má eingin halda, at Oli Breck- nann einsamallur hevur funnið uppá at misbrúka fólk á henda hátt. Slík skriving er kend og rættiliga vanlig í Kendastur fyri misbrúk av hesum slag er týski blaðkongurin Axel Springer. Tveir týskir rithevundar, Heinrich Bøll og Gunther Walraff, hava skaldsøgusnidi, hin i sakligari fråsøgn greitt frå, hvussu stóra neyð Spring er-bloðini — og fyrst og fremst tað illa gitna Bild-Zeitung hava volt í ein- staka týskaranum. Hvert ár taka fólk í hópatali seg av døgum, í býum og úti á smábygdum í Vesturtýsklandi, tí tey orka ikki at koma út í ringt orð, eitt nú í blaðnum Bild-Zeitung Hvussu stóra neyð og hvussu nógv fortreð Óli Breckmann og hansara blað hava volt tí einstaka feroyinginum er als ikki metandi um. Av Dagblaðsins åvum livir mangur feroyingur í dag- ligum ótta. Burtur úr rúgvuni av dømum skal eg her taka eitt fram. Fyri at fáa selt blaðið fór ein blaðmaður út á eina føroyska bygd at sóknast eftir »størtidindum«. Hann kom á tal við onkran og fekk fatur á eina sleygisogu, um okkurt smáklandur ímillum tvey hús. Segan — sum einki hevði uppá seg — var sett á blaðið, á forsíðuna, við tjúkkum, svertum stavum, sum var talan um ein altjóða toppfund. Inni í blaðnum bar til at lesa meira, og har var mynd av húsunum. Tað vildi so til, at í eðrum húsunum búði ein gamal maður. Hann var staddur í Havn, tá summum stórum londum annar (1 Á;r iðindablaðið hetta hendi. Hann var skelkaður og ólukkuligur. Tað gingu fleiri dagar, til hann aftur hættaði sær út á sína heim At enda noyddist hann bygd Ogvu- liga treyður i blødini at verja sina æru! Mentan og list LIKA SIDAN HAMMERSHAIMB skapti okkara skriftmål og serliga eftir at tjóðskaparrerslan fyri hundrað árum síðani vaknaði, hava feroyingar, kvinnur og menn, stríðst fyri at hjúkla um okkara siðmenning og at varðveitt okkara mentunarligu serstødu millum onnur lond. Nógv kundi verið sagt um hetta stríð. Okkara høvudsyrki á hesum eki er eftir mínum tykki ein ofta ósjálvsekin eldhugi, sum enn logar, hóast hann í okkara grannalondum er útkólnaður og verður hildin at vera »Otidarhoskandi«. Hvussu hevur Dag- blaðið roynst í hesum stríði tey sein- astu tíggju árini, hvussu hevur tað stuðlað og hjálpt til? Lat okkum taka Christian Matras fyrst. Sum yrkjari, vísindamaður og ikki minst — sálmatýðari stendur hann okkara hann, sum ein av stórsúlunum í mentunarhúsi í hesi eld. Tá áttati ára gamal, gav út eina bók aftrat við týðingum, var ein maður bók mentaliga púra hvassur settur at »uimmæla« bókina í Dagblaðnum »Ummeælarin« gjerdi rætt og slætt tað at hann speirak Christian og tiltak hansara! Bókin var — uttan nakra kvalifiseraða próvgrund — skýrt eitt »makkverk«. Til seinast varð forhånis- liga slongt aftan á týðaranum: >Yrk- ingarnar kosta 3,75 krónur stykkid«. (Dagblaðið 16. des. 1981). Vit fara síðani til William Heinesen. Hann skrivar — av grundum, sum vit oll kenna — á donskum. Men hansara meistaraverk eru sprottin úr feroysk- ari mold. "lann hevur verið ein høvuds- stuðul og megininnblástur hjá listar- liga skapandi feroyingum, í ellum listargreinum, í hesi eld. Aftrat tí hava hansara umdømi og listarligu avreks- verk gagnað Føroyum í útheiminum, bæði andaliga og beinleiðis peninga- liga — og tað meira enn mangt tiltak av búskaparligum slag. 1 1983 kom Dagblaðsins meting um virkið hjá Williami í feroyskum mentunarlívi Metingin kom ikki i brævi, hon var skrivað av anum sjålvum, og blaðið var tá stjórn- við til at umboða einum lesara blaðstjór arblað og sam gonguna. Í fyrsta lagi var tað listarliga hjá Williami mett at einki vert, William var — sum keisarin í ævintýrinum púra nakin. Men blaðstjórin fór víðari. William var í veruleikanum „eitt bartrog«, ein »spei- rekari«, »skrøggari« og »fjantari«, hann hevði »selt og svikið arbeiðsskap- andi førovingin«, og hansara livsverk var kallað »kommunistiskt boðfreta- virksemi í hålva øld«. Hetta eru bara nøkur få dømi úr dunganum av ónæri- ligum eyknevnum, sum Oli Breck mann i eini skarnbyttu fyri og aðrari eftir oysti oman yvir tann tá 82 ára gamla rithevundin. Hatrið var so glød- andi, og evundsjúkan so stór, at tú skalt heilt aftur til ja, nazitíðina fyri at finna makan. Skrivingin móti Williami vardi í fleiri mánaðir. Hon hevði einki við kritiskt orðaskifti at arbeiðið vera gera. Hon var rein mannajagstran Aðrenn eg geri eina niðursteðu burt- — William Heinesen, Christian Matras og Janus Kamban, triggir listarmenn, sum hava stadid fyri skotum Dagbladsins ur ur bókmentaligu og listarligu sjón armiðum Dagblaðsins, skal eg triva í eitt dømi aftrat, hesu ferð úr eini aðrari listagrein, heggmyndalistini. Janus Kamban er ein av okkara rættiliga fáu myndahøggarum. Hansara høggmynd- ir, úti sum inni, eru við til at geva Havnini andlit. Hansara tekningar og linoleumsskurðir hava glett og gleða mong menniskju. Janus fevnir bæði um hitt álvarsama og um hitt blíða (hygg bara at hansara yndisligu djóra- myndum!), men yvirhevur er listin hjá honum í sniði eyðkend av strangleika og einfeldi. Janus lifrar ikki fyri tí bráðvakra, hinvegin býr í hansara list nakað haldgott og sterkt, og strang- leikin avdúkar seg — sum frá líður — sum vakurleiki. Mentunarligi umboðs- maður Fólkafloksins hevur eisini loyvt sær at givið Janusi listarligt »skodsmål«. Hetta er ógvuliga áhuga- vert. Janus er — sambært Óla Breck- mann — »ikki listarmaður av sonn- um“, og tann eleganti Óli kallar Janus fyri »Kunstnar-Kamban« og >stív- sum Janus krampahøggarin« Tad hevur avrikað, verður av Ola rópt »list arligir deyðfoðingar= og »sibirisk frost stird lik«. Men mentaumbod Dagblaðs ins fer víðari. Sambært Óla er Janus »Lerroristur«, hann er haraftrat »spekulantur i før oyskari mentan«, og blaðstjórin spyr 1 gorilla«, »ideologisk seg sjålvan, um Janus ikki tå saman um kemur er »falsari i sinum arbeidi sum listarmaður<. (Dagblaðið 20. juli 1984 og 10. september 1986) Hetta er so Dagbladsins mynd av Føroya mentunarliga og listarliga urtagarði í hesi eld. Tað er sjálvsagt greitt, at tey fólk, sum nevnd eru om- Ch:istian Matras, William Heinesen og Janus Kamban, verða standandi sum listar- og vísindafólk á europeiskum eitt so rátt menniskja sum Oli Breckmann kann ikki vika henda veruleika so mikið sum ein millimetur. Hinvegin er tað áhuga- vert, at nettup Dagblaðið — sum sigst at hava og sigur seg hava okkurt sam- band við sjålvstyrisrørsluna — av all ari makt roynir at skemma Feroya mentunarliga profil mótvegis útheim inum. Í 1925 gramdi Janus Djurhuus røttum, um, at Danmark, og anfyri, steði, og seg, av danskir embætismenn Feroyum vistu feroyskari mentan so lítlan ans Aarstovuyrkjarin helt, at nekur kanska fóru at virða seg í framtíðini. men »dog ikke i Danmark, hvor Kend- skabet til og Forstaael:e af færøske Forhold er yderst ringe«. I dag, seksti år aftaná, hevði stødan, um Dagblaðið råddi, verid tann øvugta. Ti medan ut- heimurin fagnar okkara listarfolkum og visir teirra arbeidi ans og åhuga, eru hesi fólk, sambært Dagblaðnum, spekulantar, bartrog og falsarar! (framhald leygardagin)