leygardagur 31. januar 1987síða 9

— Nr. 13 — 31. januar 1987 TAÐ ER UMVENT, EYÐUN So, Eyðun Andreassen. Man junabandslógin frá 1777 ikki vera ætlað teim veikastu samfelagnum, fæloysingum og smærri ognarfólki, til yrimuns? Kongsjerðin og kongs óndafamiljurnar vóru tryggjaðar móti hungri og alli við galdandi arvalóg Kongsjerðin var samfelagsins grundstødi og fólksins evsta vissa fyri, at ikki alt fólkið skuldi týnast í fellisárum og niðurundirkomin av land- farssóttum So marxistiska freistingin hjá folkalivfrødinginum hev- r verið ov stór til, at vísindin hevur havt ein kjans Orsekin til hjúnabands lógina í 1777 er kanska júst að umvenda av ti, ført verður fram í »Ur søgn og søgu«, og ur verið sett í verk av ábyrgdarfullum monnum í eroyum til at bjarga fjøldini undan tí stóru nátúruvan lukkuni TSRÆTTURIN Tað, teir vinstrahallu í dag la lógina um »båtsband ð<, hevdi eisini tvær síður sum so mangt annað. Men ljólkalívfreaðingurin = roynir aftur her at gjara út fyri síni plitisku visind Løgin frå 1813 tryggjadi ísini monnum ein rætt til at eiga sess á bóndabátunum í Feroyum. Bendurnir høvdu nevniliga skyldu til at halda bát. Ar henda skylda inn legutíðir kundi vera ein fyri munur — ikki bert hjá bónd anum sjålvum, men hjá øll um teim 5, 10 ella fleiri hús fólkunum, sum vóru knýtt at STØRRI SKYLDUR Men helst hava bónda arnir í hesum tíðarskei heilt upp til traða- og slug tíðina fingið fleiri muni metta, fleiri hendur at gg arbeiði, fleiri avlamin at og klæða. og hesar sky høvdu ikki verðið røktal lóg av ødrum — båtaeiga; ella ikki enn gerðunum Helst hevur henda sal lagsfunktiónin hjá gerð um gjørt tað neyðug tryggja. at kongsbá hava havt manning. Men stútt økjandi fólkatali si skjótt verðið komið haga aðrir sjålvstødugir vor manssterkir til at úvegað egið seks- ella áttaman ANNAÐ SAMFELAG Uttan mun til, hvat ein ment lentur granskari hugsar politiskt um síðst næstsiåstu eld, so sleps! undan, at tann tíðin vag fullkomiliga — eðrvísi okkara egna samtíð, at t nyttuleyst at brúka sínar 8 fordómar um kapitalista fæloysingar til at tulka andisdagin hjá fólki í Fø um fyri 150-200 árum sið um henda tulking skal við skili og vísinda haldbar Tad er kanska ikki er dittimunt av undirritaða leikmanni á hesum eki geva seg í kast við ein vísi mann sum Eyðun Andre sen, hvers bók í aðrar -4 var ein forkunnigur ey opnari (| Men marxistisk prik til ára gamlar feroyskar 4 bøndur fyri at:styrkja i logiska grundstødid 4 garðinum, er væl meguligt sosialistisku tilvitanini Men tað er legið, at ein føroyska almenningi følkalivfrødingur heldur eitt hoyrir ikki heima á ei mannafar fyri 100-200 ár vísindaligum rannsók um síðan hava verið eitt kap stovni, men heldur í talistiskt vinnutól pressuni Eingin rúgva av fól fræði kann heldur forða ligum fólki í at brúka v vit og skil, sum eisini vera gagnligt, tá vit t Buskaparliga framgongd n, ekti timburhandilin og vaksandi fískanegdin við þetri bátum og fískireiðskapi, sum við undantaki av sjálvari leonskrigstidini eyð- hjúnabandslóg og báts kendi tíðarskeiðið 1750 fram fyri tveimum eldum sí ftir, hevdi gjørt tað lættari OB. hjå ødrum enn kongsbøndr at utvega sær båtar Brot úr greinini hjá Óla Breckmann í Dagblaðnum tann 5. januar. oyskir segumenn hava felt yvir hesa fyriskipan. Ein av okkara mætastu segumonnum, Hans Jákup Debes, hevði fyri einum ári síðani nakrar fyri- lestrar í Útvarpinum, sum nettup vóru um hesa tíðina. Í teimum var Forordn- ing af 21. Maj nevnd sum eitt demi um tað ófrælsi og tey kúgandi kor, fátæk fólk livdu undir i Føroyum. John Dav- idsen kallar bart út hesa fyriskipan »trælalogina«. (sí hansara fråliku og vælskrivaðu bók um H. N. Jacobsen). Og í síni frálíku grein >Enn er bót á borådi« (Varðin 1952) skrivar Rasmus á Háskúlanum um Forordning af 21. Maj 1777: „Hin fátæki, tann sterra múgvan, hevði mist tey mest sjálvfylgiligu mannarættindi og hevði einki at bera í betuflaka fyri seg. Hinum fátæka var meinað at fylgja teimum sterku drift- um, skaparin hevur lagt niður í alt liv- andi. Honum var meinað at grunda sítt fátæka heim, sum, tó at tað kundi vera neyðarsligt, gjerdi, at hann kendi seg sum frælsan mann { millum manna. Tað einasta, hann reið á at líta, var bóndans náð. Bondig kundi, um hann vildi, lata tvey giftågt uppå sina å- byrgd; men so hevði húnn eisini hand og hálsrætt yvir teinstim. At giftar- málini vóru fá og barnatælið lítið prógvast av tí lítla fólkatali, ið tá var; tað stóð hartil so at kalla í stað. Alt samlív kynjanna millum uttan fyri lógligt hjúnaband var dømt sum »Utugtigt Levned« og fyri slíkum var revsingin herð, ikki bert hesumegin. grevina, men enn verri hinumegin. Prestarnir tá prædikaðu dúgliga um allar helvitispinslur. Hvat kundu annað vera úrslitið úr slíkari rangverg- ari skipan, enn at ein meginpartur av fólkinum kom til at liva undir einum kroppsligum og andaligum trýsti, sum aldi fram eina undirlutakenslu, ið skjótari er at koma enn hvørva.« Ein nidurstøda Í HESI GREIN havi eg roynt at sagt eitt sindur um, hvat virði Dagblaðið hevur sum sannur og haldgóður tíð- indaflutningur, um blaðsins máta at handfara feroyingin og føroysk tjóð- skaparligt og mentunarligt arbeið, um blaðsins steðu til fólkaræðisspurn- ingin og endiliga um blaðsins stødu til ta lóg, sum var við til at skapa eitt hitt mest undirbrotliga tíðarskeiðið í Føroya søgu. Lesarin hevur nú rætt til at spyrja: Hví hava vit drigið hesi viðurskifti fram? Hvat samband er ímillum eitt nú Dagblaðsins stødu til einraræðið hja Pinochet í 1979 og til hjúnarbandsforboðið og bátsbandið í 1777? Eg skal royna at svara hesum spurningum og vita, um ein nidurstøda spyrst burturúr. Líka síðan Dagblaðið fyri 11-12 árum síðani skifti stíl og broytti kós, hevur verið gitt og ætlað um, hvat endamálið var við hesum. Dagblaðið hevur eisini sjálvt roynt at greitt fólki frá hesum og eitt nú viljað verið við, at tað umboðar frælsi ella vesturlendskan hugsunarhátt, og at tað fyrst og fremst vil »vinstravonginum« og »marxistum« og »kommunistum« til lívs. Nógv fólk tykjast at trúgva hesum. Men fara vit at kanna blaðsins innihald eitt sindur gjellari, og hugsa vit okkum eitt sindur um, vísir tað seg, at hesar metingar raka við síðuna av, og at blaðsins endamál er eitt heilt annað. Dagblaðsins hevuðsfíggindi er — hverki kommunisman ella marxisman — men: tann frílynti, sjálvsteðugt hugsandi feroyingurin. Blaðstjórin á Dagblaðnum er ein hatafullur eins- rættari, ein avgjerdur anti-individual- istur, og hansara hevuðssetningur er at fáa allar føroyingar til at ganga á træðri. Hetta verður gjert á ymsan hátt. Við at ræða fólk, so at tey at enda himprast við at bera sína hugsan fram. Við at bera rangvergan, snaraðan ella beinleiðis ósannan tíðindaflutning og á tann hátt lækka upplýsingarsteðið hjá fólki. Við at fylla lesaran við hatri, for- dómum og moralskum burturkasti og á tann hátt krypla hann og gera hann óreinan. Við — eftir tí gitnu uppskrift- ini í 1984 eftir George Orwell — at siga fólki, at í dag eru tvey og tvey fýra, meðan tey í morgin eru fimm, og á tann hátt degradera og kompromittera sannleikan sum hugtak. Við at skriva rósandi um totaliter lond og á tann hátt sáa iva um fólkaræðið sum hugtak. Rætt er tað, at orð sum marx- istur, kommunistur, stalinistur ofta eru at síggja í blaðnum. Men hesi orð verða sjáldan brúkt um tey fyribrigdi, tey standa fyri. Tey verða brúkt sum spjaldur at heingja um hálsin á sjálv- stødugt hugsandi føroyingum, sum — hóast teir ikki eru sosialistar — hava gjert ta stóru misgerð at stíga út úr tí einsrættaða, blint marsjerandi Breck- mann-liðnum. — n————EI Síða 9 Men við hesum er myndin av Dag- blaðnum ikki fullfíggjað. Tá ein flokk- ur er undantikin, eru allir føroyskir politiskir flokkar runnir úr sjálvstýris- flokkinum. Allir bera teir sjálvstýris- merkið — ella ein farveg av tí — á sær. Hesir flokkar eru líkir í tí, at teir allir byggja á fólkaræði, at teir allir hver á sín hátt hava roynt at stuðlað feroysk- um tjóðskaparligum og mentunar- ligum arbeiði, og at kolonitíðin við øll- um eyðkennum sínum, einahandli, trælalóg og bátsbandi, hevur staðið fyri teimum sum eitt tað svartasta kapitlið í okkara segu. Men tey seinastu árini hevur Dag- blaðið stig fyri stig forkað seg burtur frá sjálvstýriskósini. Eitt demi um hetta er stúkuskiftið í NATO-mál- Jákup Jacobsen um ta av Dagblaðnum róstu trælalógina: >Koyrilin hekk yvir nakka — stongt tað var i búr. . .« inum. Eitt annað demi er hetta heilt merkiliga, at umboðsmaður Fólka- floksins á danska fólkatinginum hevur givið seg upp til tann politiska flokkin í Danmark, sum — seguliga — eina- mest hevur sett fetur í spenni í fer- oyskum tjóðskaparligum stríði. Triðja demið er Dagblaðsins broytta steða til Forordning af 21. Maj 1777. Nú hómast eitt mynstur. Dagblaðið hevur róð andróður ímóti tíðini og hennara frælsishugsjónum, aftur um tjóðskaparhugsjónina, aftur um fólka- ræðishugtakið, aftur um sjálva liber- alismuna (eitt hugtak, sum eisini hevur fostrað Sambandsflokkin) — líka aftur í kolonitíðina. Tá saman um kemur hevur eingin hástórur danskur embætismaður nakrantíð speirikið før- oyingar og feroyskt mentunararbeiði so forhánisliga sum Dagblaðið hevur gjert tey seinastu tíggju árini. Feroy- ingar, sum í álvara og við hegni hava givið okkum eina mentunarliga kjøl- festu, verða skýrdir falsarar og speku- lantar. Føroyingar, sum gera sær sjålv- steðugar hugsanir um politiskar spurningar, verða í Dagblaðnum róptir njósnarar og rekavætti. Er tað ikki púra í tráð við henda hugsunarhátt, at blaðstjórin á Dagblaðnum vitjar lond, har liberalisman ikki er til, har øll mannarættindi eru avsegd, og har van- lig borgarlig rættindi verða vird sum rusk? Og er tað ikki púra í tráð við henda hugsunarhátt, at Dagblaðið kennir samhuga við teimum, sum fyri 210 árum síðani trælubundu feroy- ingin, læstu sjógvin fyri eygunum á honum, gjerdu tað til eitt brotsverk at eiga børn og settu stongsul millum — Rasmus á Háskúlanum um Trælalóg- ina: Hin fátæki, tann sterra múgvan, hevði mist tey mannarættindi. mest sjálvfylgiligu bygdir og hevuðsstað og millum oyggjarnar og útheimin? Stranga kongavald TAÐ ER SO langt ífrá, at undirritaði er tann einasti, sum hevur ansað eftir teimum politisku og hugmyndafrødi- ligu broytingum, sum hava skapt eitt nýtt flokspolitiskt mynstur í Feroyum og eitt nú elvt til, at Sambandsflokk- urin í dag stendur sum ein meira sosi- alur, meira frílyntur og meira fram- burðarhugaður flokkur enn Fólka- flokkurin. Mong hava ansað eftir hes- um. Og ein og hver, sum hevur havt eyguni við sær, hevur sæð, at hesar broytingar longu nú hava ávirkað sam- gongusamansetingarnar. Tað er ikki mítt endamál at greiða frá hesum. Kortini skal tað nevnast, at spell hevði verið, um tann frílynti parturin av Fólkaflokkinum fór fyri mutur og skutur, rendur um koll av bólkum, sum ikki virða fólkaræði, mannarættindi og føroyska mentan. Tað tíðarskeið, sum nomið er við í hesi grein, er eisini lýst í feroyskum skaldskapi. Jakob Jakobsen, tann frægi vísindamaðurin og stóri feði- landsvinurin, hevur yrkt eina yrking, hann kallar Stranga kongavald á sinni. Um hesa tíðina, tá bátsband, eina- handil, hjúnarlagsforboð og mong onn- ur mannminkandi fjøtur ovklyvjaðu føroyingin, tekur Jákup doktari m. a. soleiðis til: Hvat ið undir fremmand harrum fólkið seinni leið, undir ísspeglum og narrum, tað fortelist ei. Koyrilin hekk yvir nakka, stongt tað var í búr, undir fótum var tað traðkað rætt sum kríatúr. Tað er mín vón, at henda vesæla- tíðin, sum Jákup doktari lýsir so ram- liga, ein tíð so depur, at tú skalt heilt til Suðurafrika ella Chile fyri at finna hennara líka í dag, ongantíð fer at renna uppaftur í Feroyum. Skuldi hon sníkt seg inn í okkara tíð, so gævi hon ongantíð kemur longur enn til at ana sum ein rangverg lognbrá á teimum skýmligu hugahválvunum á blaðstjór- anum á Traðarvegi og harkaliði hans- ara. Hanus Andreassen