hósdagur 14. mai 1987síða 12

Síða 12 Nr. 54 — 14. mai 1987 Mortani Nolsøe, professara til minnis Um nónleitið flaggdag- in, fagra várlýkkuletu, meðan landi og tjóð vóru i håtidarlag, varð loyst upp fyri Mortani, hann legði eyguni saman fyri seinastu ferð og fekk um síðir frið og hvíld eftir drúgva og kvalamikla sjúku. Hesa somu letu var eg staddur á kirkjugarðin- um í Vági, kæru heim- bygd hansara, fylgdi gomlum góðum kunn- inga til gravar. Í ervi- num letu seinni varð ringt til mín. Tað var svágur Mortans, eg hevði fylgst við í kirkju- garðin og aftur í bygd- ina, ið bar mær tey sorg- arboð, at Mortan var sloknaður. Hesi boð vóru væntað, og leingi hevði eg stúrt fyri at fáa tey, men tó at eg visti, at vin- ur mín og starvsfelagi nú hevði fingið tann frið, hann leingi hevði tráað eftir, varð hjarta mitt fylt við sorg og trega, tí nú var komin skilnaðar- stund. Tað vinalag og samstarv, ið verið hevdi í mong ár, var at enda komið. Spurningurin, sum leingi hevði gjørt vart við seg, hvussu starvid á stovni okkara skuldi laga seg, tá ið hann var frá, stóð nú fyri hugans sjón nakin og ó- svaraður. Har sum lítið mannval er fyri, kennist missurin so mikið svár- ari, enn har id fjølment er. Vid andlåt Mortans er høgt so djúpt skarð i tann fámenta mann- garðin um dýrmætu tjóðminni okkara, at seint man tað verða fylt aftur. Tungt verður at lyfta arvin eftir tílíkan mann, ið Mortan var. Mortan Nolsøe varð borin í heim suðuri í Vági 5. juni 1924. Foreld- rini vóru Johan Nolsee, keypmaður á Marknoy- ri, og kona hansara Lau- ra Larsen úr Fámjin. Mortan hevði gávu- og mentafólk at bregða aft- ur í, í faðirætt m.a. Ják- up Nolsøe, handilsfor- valtara, og í móðurætt Óla Jespersen, skúlahal- dara, og faðir hansara, Schreter prest. Faðirin var tjóðskaparhugaður maður, og tí arvi var Mortan trúgvur. Hugin fyri søgum av manna- vørrum hevur hann eftir ti hann sjålvur hevur sagt, fingid stimbradan å seglloftinum å Markn- oyri. Har kom nógv fólk, og teir, sum seymaðu segl, vóru tíknir úr leik- um at siga frá segum og hendingum. Næmur hev- ur Mortan verið, tí segu- maður var hann sum fá- ur. Ótaldar vóru tær småsøgur, hann visti at siga vid hvørt høvi, id beyðst. Í 60 ára fødingar- degi hansara minnist eg, at eg nevndi millum tey fáu orð, eg segði við borðið, at nú hevði Mort- an troytt so mong heim- ildarfólkini um alt Fer- oya land, og nú var tíð uppá, at hann eisini fór at hugsa um at vera sín egin heimildarmaður og savna saman allar tær mongu søgur, hann visti at siga. Men tað varð vist av ongum, sum viti- ligt man vera, tí sovorð- nar segur koma ikki til hugs, uttan hevi er til; og ilt man vera at noyða tær fram fyri minnið. Tær eru letubornar, liva í let- uni, ið kallar á tær. Stórur var systkina- flokkurin, sum íkki var sjáldsamt tá á degum, sjey vóru breðurnir og tríggjar systrarnar. Tveir av breðrunum fóru undan Mortani. Mortan tók prelimi- nerprógv í Vágs skúla í 1940 og studentsprógv á Studentaskeiði Føroya legtings í 1942. Stríðsár- ini slapst sum vera man ikki burtur til náms, og Mortan hevdi nøkur år starv i Sjóvinnubanka- num. Tá ið farandi var aftur millum landa, fór hann til Keypmanna- havnar, har hann ætlaði at læra handilsfreði, men hann noyddist at leggja seg undir skurð fyri brek, hann einaferð hevði fingið av detti, og stígur kom tí í skúla- gongdina. Tá fór hann til Oslo, har hann var at vera eina tíð hjá móður- systir síni, ið har búði. Har fór hann at lesa norðurlendska málfreði á lærda háskúlanum, men sum frá leið, fór hann í lestri sínum at leggja hevuðsdent á tjóðminnafreði við ensk- um og týskum sum stuð- ulsgreinum. Í hesum greinum tók hann cand. mag.prógv í 1960, og í 1964 tók hann magist- arastigið (mag.art.) í tjóðminnafreði. Próvrit- gerðin var um trúgv og siðir í sambandi við út- róður i Føroyum. Hann fekk loyvi til at skriva ritgerðina á føroyskum, og man tað helst vera eindømi. Årini 1962-65 starvad- ist hann sum visindalig- ur atstødari (vit.ass.) á Institutt for folkeminne á lærda háskúlanum í Oslo, og 1965-73 sum savnsverður (konserva- tor) á sama stovni. Í sambandi við hesi sterv hevur hann undirvíst í tjóðminnafreði á øllum stigum á lærda háskúla- num i Oslo og eitt skifti eisini í Bergen. Arini 1962-72 hevur hann eisini hildið skeið i føroyskum fyri høvudsgreinar- stu- dentunum á Nordisk institutt á sama há- skúla. Meðan hann var í Oslo, var hann virkin í Norsk-færøysk lag og rit- stýrdi eina tíð saman við vinmanni sínum Tennes Andenes tíðindabrævi- num »Nytt fra Færeya- ne«. Í 1972 tók hann ta tydn- ingarmiklu avgerð at koma heim aftur til lands at taka upp vís- indaligt yrki. Hann søkti um og fekk starv, id var lýst leyst á Feroyamáls- deildini á Fróðskapar- setri Feroya at seta við ársbyrjan 1973. Har hev- ið hin fúsasti og dirvis- mesti, tó at hann longu bar tað mein, id varð honum at bana. Námsárini og starvs- árini i Oslo, eini 29 ár til samans, var hann at kalla á hverjum sumri heima i Føroyum í savn- ingarørindum. Høvuds- úrslitið av málsliga savningararbeiðinum er stórt savn av midanøvn- um og nøvnum á ýtum úr ellum landinum. Eisini hevur hann savnað - tík- ið upp á band - kveðing, frásagnir um pátrúgv á sjónum o.m.a. sunnan- fjørds og í Streymoynni. Bondini frá hesum ferð- um eru um 200 í tali. So væl veit við, at vit hava fingið heim makaeintek av ellum hesum bondum til ljóðbandasavnið á 4 Føroyamålsdeildini, ur hann sidan virkad sum amanuensis, lektari og frå 7. desember i fjør, sum professari i skald- skapi av mannamunni, te. munnbornu arv- mentan okkara sum kvæðum, segnum, ævin- týrum 0.ø., sum hann hevur verið hin kenasti í. Tá ið Mortan kom hig- ar, hevði læran á Feroya- málsdeildini verið próv- leyst ársskeið í føroysk- um fyri lærarum og eðr- um åhugadum, men ætl- anin var at taka stig longri fram á vegin. Nú var lagamanni at fremja hesar ætlanir, tí Mortan var góður í ráðum og verki, kenur sum hann var í viðurskiftum á lærdum háskúla. Í 1974 kundu vit so fara í holt við »Årsnåm í norður- lendskum, serliga fer- oyskum máli og bók- mentum« við fyrimynd í hinum norska »grunn- fag<. Tvey ár eftir varð eitt ár lagt omaná til exam.art.-nám, sum fekk viðurkenning sum hjágrein til skúlaembæt- isprógv á lærdum há- skúlum í grannalondum. Øllum hesum átti Mort- an sín stóra lut í. Og nú ið fyrireikingar hava verið til at stíga uppaft- ur hægri við at leggja onnur tvey ár omaná til hevuðsgreinarnám í fer- oyskum, hevur hann ver- sum undir fyristeðu Í Mortans er vaksið al- samt hesi árini og nú tel- ” ur um leið 1650 bond, alt mentanargripir, id tjóð- arogn er í. Sum demi um hugflog hansara og evni at ganga nýggjar leiðir er vert at nevna, at hann lærði fleiri av okkara góðu kvæðarum at nýta bandupptekutól, sum henn so læt teir hava hjá sær at kveða uppá, tá ið hugurin var til. Soleiðis fekst upp á band alt, id teir dugdu at kvøda. Hetta eru framúr virðis- mikil sevn. Hansara var eisini hugmyndin at nýta stórar litmyndir av bjørgunum og eðrum brattlendi tiknar úr flog- fari til at merkja á tey mongu staðarnevn, har eru, verk, ið gjert varð í evstu stund. Tað fyrsta, ið gjert varð av hesum, var í samstarvi við Al- bert Djurhuus at merkja nøvnini í Sunnbiarbjørg- um å myndir. Seinni er hetta gjørt fyri flestøll fuglabjørg i landinum. Til at útvega hesar dýru myndir hava peninga- stovnar okkara latið góð- an stuðul. Úrslit av rannsóknum sínum hevur Mortan lagt fram í vísindaligum greinum í Fróðskapar- ritum og útlendskum tíð- arritum og verkum og í fyrilestrum á Fróðskap- arsetrinum, í útvarpi- num og á ymsum mill- umtjóða ráðstevnum. Hann umboðaði Feroyar og føroysk vísindi á virðiligan hátt burtur í londum. Nógvar vinir og góðar kunningar hevði hann víða í útlondum, serliga í Noregi, og tað kom eisini setrinum at gagni. Alda- vinur hansara Reidar Djupedal, professari í Tróndheimi, hevur verið deild okkara hollur sum próvdómari øll árini, til hann noyddist at gevast vegna vanheilsu fyri ári síðan. Hann var limur í teirri nevnd, sum lands- stýrið setti at gera álit um nýskipan setursins. Stórt spell var, at Mort- an ikki fekk tær arbeiðs- umsteður, sum hann hevði uppibornar. Hann var soleiðis staddur, at av fíggjarligum grundum varð hann at taka á seg arbeiði uttan fyri setrið. Hann hevði tímar í fer- oyskum bæði á studenta- skúlanum og handilsskul- anum. Hann var væl dám- dur av næmingunum, hevur mær verið sagt, og hann hevur lagt alsk og kunnleika til mál okkara og mentan niður í mang- ar teirra, og tað man fara at bera ávekst. Men trá hansara var at fáa náðir til at halga seg meira vís- indaverkum sínum. Hóast tað næstan yvir- menska stríð, ið hann legði á seg, læt hann íkki á sær finna, men var sami glaðlyndi og lívsfúsi mað- ur sum vant. Hann var »drengr góðr<, sum tað æt á máli forfedra okka- ra, á leið tað, sum bretar nevna »gentleman«. Livs- hug og livsgledi åtti hann sum fåur, eisini medan hann gekk vid deydanum i hondunum. Ometalig eftirsjon er i honum á Feroyamáls- deildini, og so mikið meiri er hon hjá konuni og børnunum, id vóru um hann til tað seinasta. Teimum dvelur hugurin hjá við inniligari samken- slu og ben um ugga. Stóra gleði hava tey í tí lítla fitta beiggjanum, ið er so líkur abbanum og ber navn hansara. Systkinum hansara og ellum teirra vátta vit eis- ini samhuga, nú tey hava mist sín kæra bróður. Vit hjúnini og bern okk- ara varðveita minhið um Mortan í sakni og takk- læti. Jóhan Hendrik W. Poulsen