leygardagur 29. august 1987síða 21

NAR sir LA sa að ÞG Nr. 97 29. august 1987 KR" ARD" Í í Robert Joensen siterar í eini av bókum sínum Will- fred Greenfeelt (1865- 1940), fyri at hava sagt, »at hin sanna gleðin er ikki áveksturin av einum tokkakendum lívi ella ríki- dømi ella lovorðum mann- að, men hon er í vissan mun, at hava greitt nyttu- verk úr hondum“. Robert hevur bæði greitt nyttu- verk úr hondum og hevur virðing millum manna. Robert Joensen byrjaði sum bygdasegumaður, men við ritverkum sínum innan útróður, mið, boð- sending, hegtíðir, veitslu- hald, seyðabrúk o.s.fr., er hann vorðin til >the grand old man of faroese folk- life«, sum eg havi hoyrt onkran útlending taka til. Robert er okkara mest áhugaverdi fólkalívsfreð- ingur. Robert er feddur 28. august 1912 í Klaksvík. Har hevur hann ikki bert gingið barnaskúla, men skúla, har bygdafólkini vóru lærararnir, og í ein- um umhvervi, har hann slapp at gera sínar egnu royndir á sjógvi, í be og haga. Hesin seinni skúlin kom seinni at fáa stersta týdning fyri hann. 18 ára gamal fór hann til Danmarkar at útbúgva seg, tók studentsprógv og fór undir hægri lesnað, men annar verðaldarbar- dagi forðaði honum í at taka endaligt prógv. Hann kom at fáa lívsstarv sítt sum kommunuskrivari í Klaksvík. Tað er ofta so, at ein sær tað heimliga greiðari, tá ein er burtur frá tí, tí tá er tað sum um tað týdningar- leysa, sum so ofta upp- tekur sinnið, dettur burt- ur, og bert tað, sum hevur týdning stendur eftir. Ar- ini burtur hava helst eisini havt somu ávirkan á Robert, sum á so mong onnur. Longu í bardagaárunum gav Robert út sína fyrstu bók. „Klaksvíkar bygd i søgu« kom út í 1942. Hon er sum bygdasøgur flest, greitt verður frá búseting, merkismonnum, dagligum lívi, kirkju, skúla o.s.fr. Henda bók kom bert tvey ár eftir »Midvinga søgu« hjá Mikkjali á Ryggi, sum er tann fyrsta prentaða bygdasegan. Næsta bókin kom í 1946. Tað er »Utr6dur« 1845-1945. Meginparturin viðvíkjandi útróðrinum í Klaksvík. Hetta er ein góð bók, har hann lýsir menn- ingina í útróðrinum í fyrstu fríhandilstíðini. Nýggj amboð komu at loysa ongul og stein av. Greitt verður frá teimum spurningum, sum nýggj veiðiamboð førdu við sær Línan kravdi meira agn enn snerini, og tað var ein høvudsspurningur hesa tíðina, at útvega nóg mikið av agni. Tað er ikki fyrr enn køli- og frysti- teknikkurin kom, at hesin spurningur varð loystur. Í hesum sambandi vil eg vísa til ta frálíku greinina um frystikassar, sum Robert Joensen hevur skrivað í Mondli. Línan førdi klandur og stríð við sær. Hesum spurningi dugir Robert Joensen sera væl at greiða frá, og hevur hann gjert spurningin til ein klassiskan spurning í føroyskari etnologi. Føroyingar béru fyrr orå fyri at vera konserva- tivir og fyri ikki at vilja taka vid nyggjum. Robert Joensen sigur å bls. 43 so- leidis frå: >Tað verður fortalt um ein mann og son hansara, sum aftan á 1960 sótu á góðari fiskileiði á útróðri, og fingu teir púra einki, meðan skotar, ið royndu við sluppum, fiskaðu nógv. Av bátinum sóu teir, hvussu teir drógu á teim útlendsku sluppun- um ella deksbátunum, og sjálvandi harmaði hetta teir nógv. Ein av hesum sluppunum kom rekandi tætt fram við bátinum við hesum tveimum monnun- um. Skotarnir tveitt fiskin inn á dekkið eins og syftu teir seið, so tætt var, sigur frásegnin, men teir í føroyska útróðrarbátinum skiltu hann ikki. Skotin fór rekandi framvið, men tá hann var komin ein tein frá teimum, sóu teir, at hann setti bátin út. Hetta var okkara landsmonnum ódámligt, teir kendu teir jú ikki, og um skotarnir komu til teirra, so vildu teir neyvan nakað gott, hugsaðu teir. Skipsbátur- in stevndi beint ímóti teimum, og komnir til teirra, tók ein av hesum fremmandu heldur harð- liga um stavnin og legði borð at borði. Hvat mundu teir tó vilja teimum, hugsaðu teir á bátinum. Hinir fremmandu vildu tosa við teir, men einki bar til, tí teir skiltu ikki hver annan. So kom ein av skot- unum inn í bátin við ein- um pjeka og nakað av sneri. Hin gamli á útróðr- arbátinum dró, tí hann fat- aði, at hin vildi síggja sneri hansara. So kom steinurin og tann trivaligi stórongulin inn. Hetta var tað, sum hin fremmandi vildi vísa honum, at greiðirnar vóru óhóskandi, vísti honum nýmótans blýlodd, klænar teymar við smærri húkum, og í pjøkanum hevði hann gággu, og vísti honum, hvussu hann skuldi egna. So fóru skotarnir avstað aftur, tá teir hevdu givið hesum báðum feroysku útróðrarmonnunum greið- ir og agn. Frágreiðingin um hesa hending veit eisini at siga, at hann, ið sat við snerið, koyrdi ongul og stein út- aftur við beitu, meðan hitt snerið og gággan, sum skotin hevði givið teimum, ikki kom í brúk, hverki tann dagin ella nakrantíð hjá hesi somu båtsskipan«. Við hesum deminum vísir Robert Joensen á eitt fyribrigdi, sum hevur ser- merkt, ikki bert Feroyar, men tær flestu bónda- mentanir yvirhevur, nevniliga mentala trek- leikan. Robert Joensen veit at sinnalagið og hugsanarhátturin hevur at týða í sambandi við mentanarbroytingar. Ofta skuldi ein sinralags- broyting til, fyri at fólk skuldu taka við nýggjum. Norski sosialantropolog- urin hevur víst á, hvenn týdning einstaklingar hava í hesum sambandi, hann kallar slíkar ein- staklingar fyri entrepre- nerar. Robert Joensen vísir soleiðis á, at John Mortensen, ið seinni varð stórkeypmaður á Tver- oyri, var undangongu- maður — entreprenørur— í sambandi við línuveiðu í Klaksvík, fyri bert at nevna eitt av mongum demum. Seinasta brotið í bókini um útróður er um ein út- róðrardag við Varpinum í 1945. Her hevur Robert Joensen ikki bert skrivað niður upplýsingar frá fólki, men hevur sjálvur tikið lut í tí, sum hann lýsir. Hetta er ein vísinda- ligur kanningarháttur, sum á enskum er nevndur »participant observation« — luttakandi eygleiding Ein granskingarhåttur sum serliga sosialantropo- logar hava nýtt Aðrenn eg farið ur viðgera tær bekur, sur Robert Joensen skrivað um seyð, skal eg fyrst nerta við Kina »Bøleidina«, sum k Út 1959. Í hesi bókini viðger hann tann forna útróðurin í Klaksvík við seriigum atliti at ýtum og miðum. Hetta er ein sera áhuga- verd bók. Robert sigur sjálvur, at bókin hevur verið so væl umtøkt, at menn hava brúkt bókina til miðabók. Eg hav: eisini frætt, at onkur skemtiliga … Robert Joensen /5 hevur tikið til, at teir hava roynt á bls. 53 í Beleiðini Tad, sum fyri meg hevur verið serliga hugvekjandi, er hvussu miðini vórðu varðveitt, tað sum við ein um fremmandi freðiheiti verður nevnt »tradering« Um hetta sigur „Tá ið vit hoyra Robert Joensen útróðrarmenn siga, at vit høvdu Borå oyanesi«, so verður hetta í ollum førum leysligt. Bert hann, sum staddur er á einum miði, har Getunes at Borðoyarnesi er suður- leikin, kann vissa seg um, hvussu fest ýtini skulu vera hvert at eðrum. Soleiðis verður í øllum forum við frásegn og skriving um ýtini. — Hvussu stórt eitt nes skal vera undan, frá ella við, ella hvussu fastar tvær sýnir skulu vera at hverji aðrari, kann ein bert vissa seg um á sjálvum staðnum. Frásegnin, uppskrivingin av ýtunum verður í ellum førum bert ein leidbeining, hvussu gjella enn verður frásagt. At ýta av, leggja mið, var heldur ikki nakað ein lærdi í roykstovuni. — At gerast góður miða- maður lærdi ein bert við at nýta eyguni á útróðri. So- leiðis lærdi hver ætt seg sjálva, ella hver ætt adra«. (bls. 13). Slitnaði tráðurin, so var ofta torfert at binda hann aftur. Tær bekur, sum óivað hava sterst týdning av rit- verkum Roberts eru bekurnar um seyð. Tann fyrsta >Royvið< kom í 1958, >Greivabitin< kom í 1960. »Byta seyð og fletta« í 1968, »Vambar- konan« i 1972, »Ymist um seyð og av seydi« i 1983. Hesar bøkurnar, eisini tann sum varð prentað i 1983, vórðu í 1979 í dansk- ari umseting útgivnar í einari bók »Fåreavl på Færøerne«. Susanne Barding hevur gjørt eina frålika umseting og givið bókina út saman við Holger Rasmussen. Hesin Getunes at mæti danski fólkalívs freðingurin F fyrri ri Í 11345 Á X rransk værdifuldt omfattende europæisk virksomhed, der er fo HH udrede kvægavlens og specielt fåreavlens historie. Í omfang kan Joensens bøger vel ikk« sidestilles med de to af de seneste værker Laszié Føldes som Viehsucht und Hirtenleben in Ost- mitteleuropa (1961) ella Wolfgang Jacobeit: Schafhaltung und Schåfer in Zentraleuropa (1961), men i vigtighed kan det færøske materiale p.g.a. dets ejendommelige og arkatiske karakter let hævde sin plads. Blot skade at sproget vil hindre de publicerede studier í at blive nærmere kendt af europæiske etnologer<. Eisini Gøsta Berg, pro- fessari hevur givið bæði teimum føroysku bók- unum og donsku umset- ingini »Fåreavl på Færøerne« sera gott ummæli í mæta tíðar- ritinum »Ethnologia Scandinavica<. Bókin er eitt vælaverk ell sum hon er, og einki er at ivast i, at henda bók millum visinda- fólk kemur at verða roknað sum hevuðsverk Roberts, sum aftur og aftur verður vent til. Hanus við Hegadalsá hevur verið sera framsígg- in, tá hann í 1961 um- mælti »Greivabitan« í Varðanum. Hann sigur »Robert gevur heldur ikki hesi niðurskriving útsjónd av vísund. Tað er siðsega í heimbygd síni Robert skrivar. Kortini spái eg, at tá ið menn onkuntíð í framtíðini fara gjølliga at kanna lív og livihátt fedra okkara, siðmenning okk- ara, so hjálpast teir ikki við forngripasavninum Rober sleppa teir ikk ndar Hansar bruð S 1dir n n ie€eroy } ko Henda byggir á upplýsingar, sum Robert Jvensen hevur savnað i samstar vid Føroya Fornminnissavn. Hetta er ein bók um boðsending har eldur og roykur varð nýttur. Bókin »Grindabod í Havn< (1962) er um sama evni eins og vísindaverkið „Forn feroysk boðsend- ing. Serstakliga í sambandi við grindabod«, sum kom út í 1981. Um Robert ikki hevði tikið um endan her og savnað upplýsingar um hetta áhugaverda kommunikatiónssystem, fyri at nýta eitt fremmant orð, so var alt óivað farið í gloymskunnar hav. Mót- sett hinum bókum Ro- berts, so viðger henda bók ikki bert Norduroyggjar, men allar Feroyar. Eitt bragd. Eisini innan sidagransk- ing hevur Robert lagt rit- verk úr hondum. Tann fitta og áhugaverda bókin »Høgtidir og veitsluhald á vetri« (1974) lýsir veitslu og frítíðarlívið hjá teimum gomlu føroyingunum. Serliga hevur lysingin av vinalagnum bygdanna millum stóran tydning t.d. at summar bygdir vórðu roknaðar sum jólabygðir og aðrar sum nýggjárs- bygdir. Her lýsir hann tað, sum á fakmálinum eitur reciprocitets system, t.v.s. hvussu fólk komu saman, funnu hvenn annan og endurnýggjaðu vinarlag. Umframt bekurnar hevur Robert eisini skrivað vísindaligar rit- gerðir m.a. í Fróðskapar- ritum. Her er ritgerð hans- ara um japanska og føroyska fleygastong tann mest kenda. Sum tann siðað vísindamaðurin Robert er, so loypir hann kki framav í niðursteðum - sinum, men r bert á, SS lik P bæði ambodini eru Robert he sm x . Aar k ið gre ða Og tey semas nn hevur tíðarritið hjá Forn- minnissavninum MOND UL havt hevi til at prenta fleiri frálíkar stubbar og greinar frá hansara hond. Stubbar og lýsingar av ymiskum fyribrigdum, i sum Robert ikki hevur + havt høvi til at viðgera í Framhald á síðu 22 “Tí