leygardagur 14. november 1987síða 15

14. november 198 | Enn eingin føroyingur sjukur av AIDS! — men stødan er tann, at fimm fólk í Før- oyum hava fingið åvist HIV-andevni. Talið av fólki við HIV-andevni í blóðinum kann í Føroyum metast at liggja millum 25-50, sigur landslæknin í eini frágreiðing, hann hevur gjørt og sent fjølmidlunum um ta ógvuliga álvarsomu sjúkuna AIDS. Vit prenta frágreiðingina í heilum líki: Talið á sjúklingum við eyðkvæmi (AIDS) í Dan- mark økist framvegis i stórum. Seinastu ferð, ið landslæknastovnurin í fjølmidlunum hevði eina frágreiðing um sjúkuna, varð upplýst, at 1.4.1987 vóru komnar 150 fráboð- anir í Danmark um sjúk- ling við eyðkvæmi. Av hesum vóru 78 deyð. Nú, eitt hálvt ár seinni (1.10.1987) eru 202 til- burðir fráboðaðir. Av hesum vóru 165 homo- seksuellir/hjáseksuellir menn, 8 blødarasjuklingar og 6 kvinnur. 9 tilburðir vóru elvdir av hetro- seksuellum sambandi (vanligari kynsligari sam- veru millum mann og kvinnu) og tríggir av blóð- gávu. Átta tilburðir vóru millum fólk, ið vannýta rúseitur. 105 fólk vóru deyð av eyðkvæmi í Dan- mark 1.10.1987. Í Danmark hava tey kunnleika um 1700 fólk við HIV-andevni i blóð- inum (HIV = Human Immunodeficiency virus). HIV er tað virus, ið hjá einum parti av teimum smittaðu elvir til eyð- kvæmi (Serkøn meta talið av fólkum smittað við HIV í Danmark í dag at liggja um 10.000). 6.4.87 vóru í U.S.A. frá- boðaðir 33.720 tilburðir av eyðkvæmi, og av hes- um vóru 2.266 kvinnur og 475 børn, 19.537 vóru deyð. Góðar fýra mánaðar seinni — 10.8.1987 — vóru tølini í U.S.A. ávíkavist 40.051, 2.720, 558 og 23.165. 30.9.87 vóru til- samans 41.825 tilburðir skrásettir í U.S.A. Í Íslandi er talið á fólk- um, ið hava fingið eyð- kvæmi í dag 4 — av hesum eru 3 deyð — meðan kunnleiki er um 33 fólk við HIV-andevni í blóðinum. Íslendsku heilsumyndugleikarnir meta, at millum 200 og 400 íslendingar hava HIV-andevni uttan at vita tað. Í Føroyum er stødan nú tann, at vit hava kunn- leika um fimm fólk, ið hava fingið ávíst HIV- andevni. Fyrstu ferð, at HIV-andevni varð ávíst hjá fólki í Føroyum, var í september 1986. Eingin í Føroyum hevur fingið sjúkuna eyðviðkvæmi. Talið av fólki við HIV- andevni í blóðinum kann í Feroyum metast at liggja millum 25 og 50. Hvat er eyðviðkvæmi? Eyðviðkvæi er ein ógvu- liga álvarsom sjúka. Gáv- urnar hjá mannakroppin- um at verja seg fyri ávís- um ígerðarsjúkum og fyri einum illkynjaðum vøkstri, ið nevnist Kaposi's sarkom minka í stórum. Hetta sæst ikki hjá fólki, har mótsteðuferi er, sum tað eigur. Mót- støduføri okkara verjir okkum móti ígerðarsjúk- um og helst eisini móti summum vekstrum. Mót- støduføri (órinsverjan), er ein rættiliga fløktur sin- åmillum leikur millum ymisk sløg av hvítum blóðkroppum. Sum áður nevnt er bil- andi mótsteðuferi í sam- bandi við sjúkuna eyð- kvæmi íkomin. Hon er fingin og sostatt ikki við- fedd. Í dag vita vit, at bil- andi mótsteðuferi er elvt av einum virus, ið sum áður frásagt verður nevnt HIV. Virussjúkur gera, at kroppurin framleiðir and- evni, sum royna at gera av við smittuevnið. Í flestum smittandi sjúkum eydn- ast sjúkum hetta, og tá ið andevnini hava gjert ar- beiðið sítt, so smittar ein ikki longur. Og í fleiri fr- um verður ein tá ikki sjúk- ur aftur av somu smitt- andi sjúku. Tey, ið verða smittað við HIV, framleiða næst- an ell andevni móti hesum. Hetta merkir tó ikki, at virus doyr, og at smittan heldur uppat, sum vant er at vera við virusígerðarsjúkum. Hes- ar serligu umsteður bera í sær, at ávðsing av HIV- bert, at fólkið er vorðið mittað við HIV, eisini at hann ella hon má sigast at kunna smitta onnur. Smittuferið er ym- iskt, men varir helst nógv ár, kanska alt lívið. men igerðartíð og sjúkutekin HlV-ígerðarsteðan kann ógvuliga væl koma fyri heilt uttan sjúkueyðkenni. Hjá teimum, har sjúku- tekin vísa seg, er ígerðar- tíðin, tað er tíðin frá ein er smittaður og til sjúkan vísir seg, ymisk. Sjúkutekin kunnu vera trupulleikar, ið hava var- að í fleiri mánaðar við ringari mødi, nógvum fepri, ringum sveitta um nåttina, ringum lívsýki (diarré), lættnan uttan kenda orsek, hovnir eitlar, serliga á hálsi og undir hondum. Eitlarnir kunnu annaðhvert vera eymir ella ikki sárir. Ein partur av teimum smittaðu fáa seinni lívshóttandi ígerðarsjúku og/ella Kaposis sarkom sum vekstur í húðini ella aðra- staðni. Í hesum seinast nevndu førum verður sjúkan eyðkvæmi stað- fest. Hildið verður, at um leið 30% av teimum, ið fáa ávíst andevni móti HIV í blóðinum, fáa eyðkvæmi seinni, ofta innan 4-5 ár aftaná. Hildið verður, at andevni móti HIV vísir seg í blóðinum umleið tveir mánaðar eftir, at smittan er farin fram. Óvissa er kortini um hetta, kanska kunnu fleiri = mánaðir ganga, til andevnið kemur hjá einum, ið er smittaður. Hjá einstekum verður einki andevni framleitt hó- ast smittu. Ígerð við HIV kann sostatt elva frá ongum trupulleikum til lívshótt- andi sjúkur. Sjúkuavgerð- in eyðkvæmi er bert gald- andi fyri tær álvarsam- astu lívshóttandi steður- nar í HIV-igerdini. Hvussu spreidist virus? HIV smittar vid kynslig- um sambandi og við blóði og ávísum blóðúrdráttum. Smitta frá móðir til barn kann henda í lívmóðrini ella í samband við feðing- ina. Tann langa tíðin, sum gongur frá tí at eitt fólk er smittað og til sjúkueyð- kennini fyri HIV-smitt kunnu vísa seg — um so er, at sjúkueyðkennini yvirhevur koma —, og ber í sær, at stórur vandi er fyri, at smittandi, sum kenna seg heilt frísk, kunnu smitta onnur. Tað hevur týdning at leggja áherðslu á, at smitta ikki verður borin manna millum á annan hátt enn her nevnt. Tí er gott at vita hetta: HIV smittar ikki v van- ligari samveru manna millum Ikki er vandamikið at nerta vid ein, id er smitt adur. Vandi er eingin av at taka onkran lut, sum smittað fólk hevur nomið vid Smittan verður ikki borin gjøgnum luftina. Smittan verður ikki borin við mati. Eingin verður smittaður av at nýta sama toalett sum hin sjúki. Eingin verður smittaður av baðivatni, sum sjúk- lingurin hevur verið i. Hvørji eru í vanda fyri at verða smittað við HIV Avisir bólkar av fólki eru í serligum vanda fyri at 'verda smittaðir. Tað snýr seg um hesar bólkar: Homoseksuellir menn (menn id hava kynsligt samband vid menn). Hjåseksuellir menn (menn id hava kynsligt samband við bæði kvinnur). menn og Fólk, ið vannýta rúseitur við at spræna tað innan- æðra (»Stiknarkomanar«). Fólk við bleðarasjúku. Fólk frá Haiti og afri- kanskum londum serliga kring linjuna (ækvator). Tey, ið kynsligt samband hava við fólk í omanfyri- nevndu bólkum. Til teirra, ið hoyra upp í fólk í omanfyrinevndu bólkum Tey, ið hoyra upp í onkran av nevndu vandabólkum, skulu vita, at vanda fyri smittu við HIV slepst bara heilt uttan við at halda seg frá kynsligum sambandi, ið ber í sær samband millum slím- hinnur og millum sáð og slímhinnur. Eisini skal áherðsla verða legd á, at vandin fyri smittu kann gerast minni á henda hátt: Hav kynsligt samband við so fá fólk sum gjerligt. Best er í kynslívinum bert at halda seg til eitt fólk. Serliga týdningarmikið er ikki at hava tilvildarlig kynslig sambond. Nýtsla av hít (kondom). Tað er greitt, at HIV ikki kann fara igjøgnum vegg- in í eini hít, og nýtslan av hít minkar tí í stóran mun um smittuvandan. Samlega gjøgnum gatið (baktarmin) eigur ikki at fyri lest av slímhinnur N vtið bustir, ongantíð barbertól og t Tannbust og kunnu up sær hava smáar blóðnegd ir hjá eðrum. barbertól Tey, ið vannýta rúseitur til innspræningar mugu ongantíð býta sprænur ella nálir sínámillum. Fólk, ið hoyra upp vandabólkarnar, mugu ikki geva blóð, sáð ella yrkisgetn (organ). Teimum, ið leita samband við prostituerað (mannfólk og konu- fólk, sum bjóða seg til): Halt teg frá samlegu við prostituerað. Nýtið í hvussu er altid hit. Til teirra, ið ferðast uttanlands: Hav ikki kynsligt sam- band vid onnur enn tey, id tu kennir ogvuliga væl. Nyt altid hit. Mest rædur um at vera varin á ferðum til afrikansk lond kring linjuna og til Haiti, har sjukan serliga ofta kemur fyri. Í nógvum stórbýum er eyðkvæmi serliga van lig, eitt nú i Keyp- mannahavn. Av teimum 202 tilburðunum, ið vóru skrásettir 1. oktober 1987 í Danmark, vóru teir 152 skrásettir i økinum í ella nærhendis Keypmanna- havn. Mett verður sum sagt, at nógv fleiri fólk eru smittað. Til teirra, ið eru heilt uttan fyri vandabólkarnar Havið kynsligt samband við so fá fólk sum til ber. Halt teg frá tilvildarligum kynsligum sambondum. Nýt í hvussu er hít. Havið ikki kynsligt samband við prostituerað og fólk, sum nýta rúseitur innanæðra. Hóast nógv tað stersta talið av fólki við eyð- kvæmi í Danmark eru homoseksuellir ella hjá- seksuellir menn, so finn- ast lond, eitt nú Zaire og Kenya, har eyðkenni er ein sjúka, ið er líka vanlig hjá kvinnum og monnum. Eru annars ivamál viðv. Eyðkvæmi, so ber til at ringja til >AIDS-linjen< í Danmark, tlf. nr. 01911119, ið svarar frá kl. 9 til 23 allar dagar, ella 09911119, ið svarar alt samdegrið allar dagar. Hegni Debes Joensen landslækni